Chapter 97

सप्तनवतितमोऽध्यायः । कुंजल उवाच- एवमाकर्ण्य तां राजा मुनिना भाषितां तदा । धर्माधर्मगतिं सर्वां तं मुनिं समभाषत १। सुबाहुरुवाच- सोहं धर्मं करिष्यामि सोहं पुण्यं द्विजोत्तम । वासुदेवं जगद्योनिं यजिष्ये नितरां मुने २। होमेन तु जपेनैव पूजयेन्मधुसूदनम् । यष्ट्वा यज्ञं तपस्तप्त्वा विष्णुलोकं स भूपतिः ३। पूजितः सर्वकामैश्च प्राप्तवान्सत्वरं मुदा । गते तस्मिन्महालोके देवदेवं न पश्यति ४। क्षुधा जाता महातीव्रा तृष्णा चाति प्रवर्तते । तयोश्चापि महाप्राज्ञ जीवपीडाकरा बहु ५। राजापि प्रियया सार्द्धं क्षुधातृष्णाप्रपीडितः । न पश्यति हृषीकेशं दुःखेन महतान्वितः ६। सूत उवाच- एवं स दुःखितो राजा प्रियया सह सत्तम । आकुल व्याकुलो जातः पीडितः क्षुधया भृशम् ७। इतश्चेतश्च वेगैश्च धावते वसुधाधिपः । सर्वाभरणशोभांगो वस्त्रचंदनभूषितः ८। पुष्पमालाप्रशोभांगो हारकुंडलकंकणैः । रत्नदीप्तिप्रशोभांगः प्रययौ स महीपतिः ९। एवं दुःखसमाचारः स्तूयमानश्च पाठकैः । दुःखशोकसमाविष्टः स्वप्रियां वाक्यमब्रवीत् १०। विष्णुलोकमहं प्राप्तस्त्वया सह सुशोभने । ऋषिभिः स्तूयमानोपि विमानेनापि भामिनि ११। कर्मणा केन मे चेयं क्षुधातीव प्रवर्द्धते । विष्णुलोकं च संप्राप्य न दृष्टो मधुसूदनः १२। तत्किं हि कारणं भद्रे न भुनज्मि महत्फलम् । कर्मणाथ निजेनापि एतद्दुःखं प्रवर्त्तते १३। सैवं श्रुत्वा च तद्वाक्यं राजानमिदमब्रवीत् १४। भार्योवाच- सत्यमुक्तं त्वया राजन्नास्ति धर्मस्य वै फलम् । वेदशास्त्रपुराणेषु ये पठंति च ब्राह्मणाः १५। दुःखशोकौ विधूयेह सर्वदोषैः प्रमुच्यते । नामोच्चारेण देवस्य विष्णोश्चैव सुचक्रिणः १६। पुण्यात्मानो महाभागा ध्यायमाना जनार्दनम् । त्वयैवाराधितो देवः शंखचक्रगदाधरः १७। अन्नादिदानं विप्रेभ्यो न प्रदत्तं द्विजोदितम् । फलं तस्य प्रजानामि न दृष्टो मधुसूदनः १८। क्षुधा मे बाधते राजंस्तृष्णा चैव प्रशोषयेत् । कुंजल उवाच- एवमुक्तस्तु प्रियया राजा चिंताकुलेंद्रियः १९। ततो दृष्ट्वा महापुण्यमाश्रमं श्रमनाशनम् । दिव्यवृक्षसमाकीर्णं तडागैरुपशोभितम् २०। वापीकुंडतडागैश्च पुण्यतोयप्रपूरितैः । हंसकारंडवाकीर्णं कह्लारैरुपशोभितम् २१। आश्रमः शोभते पुत्र मुनिभिस्तत्त्ववेदिभिः । दिव्यवृक्षसमाकीर्णं मृगव्रातैश्च शोभितम् २२। नानापुष्पसमाकीर्णं हृद्यगंधसमाकुलम् । द्विजसिद्धैः समाकीर्णमृषिशिष्यैः समाकुलम् २३। योगियोगेंद्र संघुष्टं देववृंदैरलंकृतम् । कदलीवनसंबाधैः सुफलैः परिशोभितम् २४। नानावृक्षसमाकीर्णं सर्वकामसमन्वितम् । श्रीखंडैश्चारुगंधैश्च सुफलैः शोभितं सदा २५। एवं पुण्यं समाकीर्णं ब्रह्मलक्ष्मसमायुतम् । स सुबाहुस्ततो राजा तया सुप्रियया सह २६। प्रविवेश महापुण्यं तद्वनं सर्वकामदम् । भासमानो दिशः सर्वा यत्रास्ते सूर्यसंनिभः २७। राजमानो महादीप्त्या परया सूर्यसंनिभः । योगासनसमारूढो योगपट्टेन संवृतः २८। वामदेवऋषिश्रेष्ठो वैष्णवानां वरस्तथा । ध्यायमानो हृषीकेशं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् २९। वामदेवं महात्मानं तं दृष्ट्वा मुनिसत्तमम् । त्वरं गत्वा प्रणम्यैव स राजा प्रियया सह ३०। वामदेवस्ततो दृष्ट्वा प्रणतं राजसत्तमम् । आशीर्भिरभिनंद्यैव राजानं प्रिययान्वितम् ३१। उपवेश्यासने पुण्ये सुबाहुं राजसत्तमम् । आसनादि ततः पाद्यैरर्घपूजादिभिस्तथा ३२। मुनिना पूजितो भूपः प्रियया सह चागतः । अथ पप्रच्छ राजानं महाभागवतोत्तमम् ३३। वामदेव उवाच- त्वामहं विष्णुधर्मज्ञं विष्णुभक्तं नरोत्तमम् । जाने ज्ञानेन राजेंद्र दिव्येन चोलभूमिपम् ३४। निरामयश्चागतोसि तार्क्ष्यया भार्यया सह । राजोवाच- निरामयश्चागतोऽस्मि प्राप्तो विष्णोः परं पदम् ३५। मया हि परया भक्त्या देवदेवो जनार्दनः । आराधितो जगन्नाथो भक्तिप्रीतः सुरेश्वरम् ३६। कस्मात्पश्याम्यहं तात न देवं कमलापतिम् । क्षुधा मे बाधते तात तृष्णातीव सुदारुणा ३७। ताभ्यां शांतिं न गच्छाव सुखं विंदाव नैव च । एतन्मेकारणं दुःखं संजातं मुनिसत्तम ३८। तन्मे त्वं कारणं ब्रूहि प्रसादात्सुमुखो भव । वामदेव उवाच- त्वं तु भक्तोसि राजेंद्र श्रीकृष्णस्य सदैव हि ३९। आराधितस्त्वया भक्त्या परया मधुसूदनः । भक्त्योपचारैः स्नानाद्यैर्गंधपुष्पादिभिस्तथा ४०। न पूजितोऽथ नैवेद्यैः फलैश्च जगतांपतिः । दशमीं प्राप्य राजेंद्र त्वयैव च सदा कृतम् ४१। एकभक्तं न दत्तं तु ब्राह्मणाय सुभोजनम् । एकादशीं तु संप्राप्य न कृतं भोजनं त्वया ४२। विष्णुमुद्दिश्य विप्राय न दत्तं भोजनं त्वया । अन्नं चामृतरूपेण पृथिव्यां संस्थितं सदा ४३। अन्नदानं विशेषेण कदा दत्तं न हि त्वया । ओषध्यश्च महाराज नानाभेदास्तु ताः शृणु ४४। कटु तिक्त कषायाश्च मधुराम्लाश्च क्षारकाः । हिंग्वाद्योपस्कराः सर्वे नानारूपाश्च भूपते ४५। अमृताज्जज्ञिरे सर्वा ओषध्यः पुष्टिहेतवः । अन्नमेव सुसंस्कृत्य औषधव्यंजनान्वितम् ४६। देवेभ्यो विष्णुरूपेभ्य इति संकल्प्य दीयते । पितृभ्यो विष्णुरूपेभ्यो हस्ते च ब्राह्मणस्य हि ४७। अतिथिभ्यस्ततो दत्वा परिजनं प्रभोजयेत् । स्वयं तु भुंजते पश्चात्तदन्नममृतोपमम् ४८। प्रेत्य दुःखं न चैवास्ति तस्य सौख्यं तु भूपते । ब्राह्मणाः पितरो देवाः क्षत्ररूपाश्च भूपते ४९। यथा हि कर्षकः कश्चित्सुकृषिं कुरुते सदा । तद्वन्मर्त्यः कृषिं कुर्यात्क्षेत्रे विप्रास्यके नृप ५०। स्वभावलांगलेनापि श्रद्धा शस्त्रेण भेदयेत् । वृषभौ तु मतौ नित्यं बुद्धिश्चैव तपस्तथा ५१। सत्यज्ञानानुभावीशः शुद्धात्मा तु प्रतोदकः । विप्रनाम्नि महाक्षेत्रे नमस्कारैर्विसर्जयेत् ५२। स्फोटयेत्कल्मषं नित्यं कृषिको हि यथा नृप । क्षेत्रस्य उद्यमे युक्तो विष्णुकामः प्रसादयेत् ५३। तद्वद्वाक्यैः शुभैः पुण्यैर्विप्रांश्चापि प्रसादयेत् । पर्वतीर्थाप्तिकालश्च घनरूपोभिवर्षणे ५४। वप्तुकामो भवेत्क्षेत्री ततः क्षेत्रे प्रवापयेत् । तद्वद्भूपप्रसन्नाय विप्राय परिदीयते ५५। क्षेत्रस्य उप्तबीजस्य यथा क्षेत्री प्रभुंजति । फलमेव महाराज तथा दाता भुनक्ति च ५६। प्रेत्य चात्रैव नित्यं च तृप्तो भवति नान्यथा । ब्राह्मणाः पितरो देवाः क्षेत्ररूपा न संशयः ५७। मानवानां महाराज वापिताः प्रददंति च । फलमेवं न संदेहो यादृशं तादृशं ध्रुवम् ५८। कटुकाद्धि न जायेत राजन्मधुर एव च । तद्वच्च मधुराख्याच्च न जायेत्कटुकः पुनः ५९। यादृशं वपते बीजं तादृशं फलमश्नुते । न वापयति यः क्षेत्रं न स भुंजति तत्फलम् ६०। तद्वद्विप्राश्च देवाश्च पितरः क्षेत्ररूपिणः । दर्शयंति फलं राजन्दत्तस्यापि न संशयः ६१। यादृशं हि कृतं कर्म त्वयैव च शुभाशुभम् । तादृशं भुंक्ष्व वै राजन्नन्यथा तन्न जायते ६२। न पुरा देवविप्रेभ्यः पितृभ्यश्च कदाचन । मिष्टान्नपानमेवापि दत्तं सुमनसा तदा ६३। सुभोज्यैर्भोजनैर्मृष्टैर्मधुरैश्चोष्यपेयकैः । सुभक्ष्यैरात्मना भुक्तं कस्मै दत्तं न च त्वया ६४। स्वशरीरं त्वया पुष्टमन्नैरमृतसन्निभैः । यस्मात्कृतं महाराज तस्मात्क्षुधा प्रवर्तते ६५। कर्मैव कारणं राजन्नराणां सुखदुःखयोः । जन्ममृत्य्वोर्महाभाग भुंक्ष्व तत्कर्मणः फलम् ६६। पूर्वेपि च महात्मानो दिवं प्राप्ताः स्वकर्मणा । पुनः प्रयाता भूर्लोकं कर्मणः क्षयकालतः ६७। नलो भगीरथश्चैव विश्वामित्रो युधिष्ठिरः । कर्मणैव हि संप्राप्ताः स्वर्गं राजन्स्वकालतः ६८। दिष्टं हि प्राक्तनं कर्म तेन दुःखं सुखं लभेत् । तदुल्लंघयितुं राजन्कः समर्थोपि हीश्वरः ६९। अथ तस्मान्नृपश्रेष्ठ स्वर्गतस्यापि तेऽभवत् । क्षुत्तृष्णासंभवो वेगस्ततो दुष्टं हि कर्म ते ७०। यदि ते क्षुत्प्रतीकारो ह्यभीष्टो नृपसत्तम । तद्गत्वा भुंक्ष्व कायं स्वमानंदारण्यसंस्थितम् ७१। तव चेयं महाराज्ञी क्षुत्क्षामातीव दृश्यते । सुबाहुरुवाच- कियत्कालमिदं कर्म कर्तव्यं प्रियया सह ७२। तन्मे ब्रूहि महाभागानुग्रहो दृश्यते कदा । कस्य दानेन किं पुण्यं द्रव्यस्य मुनिसत्तम ७३। तत्प्रब्रूहि महाप्राज्ञ यदि तुष्टोसि सांप्रतम् । वामदेव उवाच- अन्नदानान्महासौख्यमुदकस्य महामते ७४। भुंजंति मर्त्याः स्वर्गं वै पीड्यंते नैव पातकैः । यदा दानं न दत्तं तु भवेदपि हि मानवैः ७५। मृत्युकालेपि संप्राप्ते दानं सर्वे ददंति च । आदावेव प्रदातव्यमन्नं चोदकसंयुतम् ७६। सुच्छत्रोपानहौ दद्याज्जलपात्रं सुशोभनम् । भूमिं सुकांचनं धेनुमष्टौ दानानि योऽर्पयेत् ७७। स्वर्गे न जायते तस्य क्षुधातृष्णादिसंभवः । क्षुधा न बाधते राजन्नन्नदानात्स तृप्तिमान् ७८। तृष्णा तीव्रा नहि स्याद्वै तृप्तो भवति सर्वदा । पादुकायाः प्रदानेन च्छत्रदानेन भूपते ७९। छायामाप्नोति दाता वै वाहनं च नृपोत्तम । उपानहप्रदानेन अन्यदेवं वदाम्यहम् ८०। भूमिदानान्महाभाग सर्वकामानवाप्नुयात् । गोदानेन महाराज रसैः पुष्टो भवेत्सदा ८१। सर्वान्भोगान्प्रभुंजानः स्वर्गलोके वसेन्नरः । तृप्तो भवति वै दाता गोदानेन न संशयः ८२। नीरुजः सुखसंपन्नः संतुष्टस्तु धनान्वितः । कांचनेन सुवर्णस्तु जायते नात्र संशयः ८३। श्रीमांश्च रूपवांस्त्यागी रत्नभोक्ता भवेन्नरः । मृत्युकाले तु संप्राप्ते तिलदानं प्रयच्छति ८४। सर्वभोगपतिर्भूत्वा विष्णुलोकं प्रयाति सः । एवं दानविशेषेण प्राप्यते परमं सुखम् ८५। गोदानं भूमिदानं तु अन्नोदके च वै त्वया । जीवमानेन राजेंद्र न दत्तं ब्राह्मणाय वै ८६। मृत्युकालेपि नो दत्तं तस्मात्क्षुधा प्रवर्तते । एतत्ते कारणं प्रोक्तं जातं कर्मवशानुगम् ८७। यादृशं तु कृतं कर्म तादृशं परिभुज्यते । सुबाहुरुवाच- कथं क्षुधा प्रशांतिं मे प्रयाति मुनिसत्तम ८८। अनया शोषितः कायो ह्यतीव परिदूयते । क्षुधां प्रति द्विजश्रेष्ठ प्रायश्चित्तं वदस्व नौः ८९। कर्मणश्चास्यघोरस्य यथा शांतिर्भवेन्मम । वामदेव उवाच- प्रायश्चित्तं न चैवास्ति ऋतेभोगान्नृपोत्तम ९०। कर्मणोस्य फलं सर्वं भवान्स्वस्थः प्रभोक्ष्यति । यत्र ते पतितः कायः प्रियायाश्चैव भूपते ९१। युवाभ्यां हि प्रगंतव्यमितश्चैव न संशयः । उभाभ्यामपि भोक्तव्यं कायमक्षयमेव तत् ९२। स्वंस्वं राजन्न संदेहस्त्वया वै प्रियया सह । राजोवाच- कियत्कालं प्रभोक्तव्यं मयैवं प्रियया सह ९३। तदादिश महाभाग प्रमाणं तद्वचो मम । वामदेव उवाच- वासुदेव महास्तोत्रं महापातकनाशनम् ९४। यदा त्वं श्रोष्यसे पुण्यं तदा मोक्षं प्रयास्यसि । एतत्ते सर्वमाख्यातं गच्छ राजन्प्रभुंक्ष्वहि ९५। एवं श्रुत्वा ततो राजा भार्यया सह वै पुनः । स्वशरीरस्य वै मांसं भक्षते प्रियया सह ९६। नित्यमेव महाप्राज्ञ तद्वत्पूर्णं भवेद्वपुः । नित्यं प्रभक्षते राजा राज्ञी तस्य च पुत्रक ९७। यथायथा च राजा च भक्षते च कलेवरम् । हसेते वै सदा नार्यौ तयोर्भावं वदाम्यहम् ९८। प्रज्ञा सार्द्धं महासाध्वी चरित्रं तस्य भूपतेः । हास्यं हि कुरुते नित्यं तस्य श्रद्धानपायिनी ९९। प्रज्ञया प्रेर्यमाणेन न दत्तं श्रद्धयान्वितम् । ब्राह्मणेभ्यः सुसंकल्प्य अन्नमुद्दिश्य वैष्णवे १००। एवं स भक्षते मांसं स्वस्य कायस्य नित्यदा । योषिदप्यात्मकायं च रसैश्चामृतसन्निभैः १०१। ततो वर्षशतांते तु वामदेवं महामुनिम् । स्मृत्वा स गर्हयामास आत्मानं प्रति सुव्रत १०२। न दत्तं पितृदेवेभ्यो ब्राह्मणेभ्यः कदा मया । न दत्तमतिथिभ्यो हि वृद्धेभ्यश्च विशेषतः १०३। दीनेभ्यो हि न दत्तं च कृपया चातुराय च । एवं स भुंक्ते स्वं मांसं गर्हयन्स्वीय कर्म च १०४। एवं स्वमांसं भुंजानं सुबाहुं प्रियया सह । हसेते च तदा दृष्ट्वा प्रज्ञा श्रद्धा च द्वे स्त्रियौ १०५। तस्य कर्मविपाकस्य शुभात्मा हसते नृप । मम संगप्रसंगेन न दत्तं पापचेतन १०६। प्रज्ञा च वचनैस्तैस्तु राजानं हसते पुनः । क्वगतोसौ महामोहो येन त्वं मोहितो नृप १०७। लोभेन मोहयुक्तेन तमोगर्ते निपात्यते । तत्रापतित्वा मामैव पतितं दुःखसंकटे १०८। दानमार्गं परित्यज्य लोभमार्गं गतो नृप । भार्यया सह भुंक्ष्व त्वं व्यापितः क्षुधया भृशम् १०९। एवं तं हसते प्रज्ञा सुबाहुं प्रिययान्वितम् । एतद्धि कारणं सर्वं तयोर्हासस्य पुत्रक ११०। भक्ष्यमाणस्य भूपस्य देहं स्वं दुःखिते तदा । ऊचतुर्देहिदेहीति याच्यमानः सदैव हि १११। क्षुधातृष्णामहाप्राज्ञ भीमरूपे भयानके । पयसा मिश्रितं भक्षं याचेते नृपतीश्वरम् ११२। एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्त्वया परिपृच्छितम् । अन्यत्किं ते प्रवक्ष्यामि तद्वदस्व महामते ११३। विज्वल उवाच- वासुदेवाभिधानं तत्स्तोत्रं कथय मे पितः । येन मोक्षं व्रजेद्राजा तद्विष्णोः परमं पदम् ११४। इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने गुरुतीर्थमाहात्म्ये च्यवनचरित्रे सप्तनवतितमोऽध्यायः ९७।

saptanavatitamo'dhyāyaḥ | kuṃjala uvāca- evamākarṇya tāṃ rājā muninā bhāṣitāṃ tadā | dharmādharmagatiṃ sarvāṃ taṃ muniṃ samabhāṣata 1| subāhuruvāca- sohaṃ dharmaṃ kariṣyāmi sohaṃ puṇyaṃ dvijottama | vāsudevaṃ jagadyoniṃ yajiṣye nitarāṃ mune 2| homena tu japenaiva pūjayenmadhusūdanam | yaṣṭvā yajñaṃ tapastaptvā viṣṇulokaṃ sa bhūpatiḥ 3| pūjitaḥ sarvakāmaiśca prāptavānsatvaraṃ mudā | gate tasminmahāloke devadevaṃ na paśyati 4| kṣudhā jātā mahātīvrā tṛṣṇā cāti pravartate | tayoścāpi mahāprājña jīvapīḍākarā bahu 5| rājāpi priyayā sārddhaṃ kṣudhātṛṣṇāprapīḍitaḥ | na paśyati hṛṣīkeśaṃ duḥkhena mahatānvitaḥ 6| sūta uvāca- evaṃ sa duḥkhito rājā priyayā saha sattama | ākula vyākulo jātaḥ pīḍitaḥ kṣudhayā bhṛśam 7| itaścetaśca vegaiśca dhāvate vasudhādhipaḥ | sarvābharaṇaśobhāṃgo vastracaṃdanabhūṣitaḥ 8| puṣpamālāpraśobhāṃgo hārakuṃḍalakaṃkaṇaiḥ | ratnadīptipraśobhāṃgaḥ prayayau sa mahīpatiḥ 9| evaṃ duḥkhasamācāraḥ stūyamānaśca pāṭhakaiḥ | duḥkhaśokasamāviṣṭaḥ svapriyāṃ vākyamabravīt 10| viṣṇulokamahaṃ prāptastvayā saha suśobhane | ṛṣibhiḥ stūyamānopi vimānenāpi bhāmini 11| karmaṇā kena me ceyaṃ kṣudhātīva pravarddhate | viṣṇulokaṃ ca saṃprāpya na dṛṣṭo madhusūdanaḥ 12| tatkiṃ hi kāraṇaṃ bhadre na bhunajmi mahatphalam | karmaṇātha nijenāpi etadduḥkhaṃ pravarttate 13| saivaṃ śrutvā ca tadvākyaṃ rājānamidamabravīt 14| bhāryovāca- satyamuktaṃ tvayā rājannāsti dharmasya vai phalam | vedaśāstrapurāṇeṣu ye paṭhaṃti ca brāhmaṇāḥ 15| duḥkhaśokau vidhūyeha sarvadoṣaiḥ pramucyate | nāmoccāreṇa devasya viṣṇoścaiva sucakriṇaḥ 16| puṇyātmāno mahābhāgā dhyāyamānā janārdanam | tvayaivārādhito devaḥ śaṃkhacakragadādharaḥ 17| annādidānaṃ viprebhyo na pradattaṃ dvijoditam | phalaṃ tasya prajānāmi na dṛṣṭo madhusūdanaḥ 18| kṣudhā me bādhate rājaṃstṛṣṇā caiva praśoṣayet | kuṃjala uvāca- evamuktastu priyayā rājā ciṃtākuleṃdriyaḥ 19| tato dṛṣṭvā mahāpuṇyamāśramaṃ śramanāśanam | divyavṛkṣasamākīrṇaṃ taḍāgairupaśobhitam 20| vāpīkuṃḍataḍāgaiśca puṇyatoyaprapūritaiḥ | haṃsakāraṃḍavākīrṇaṃ kahlārairupaśobhitam 21| āśramaḥ śobhate putra munibhistattvavedibhiḥ | divyavṛkṣasamākīrṇaṃ mṛgavrātaiśca śobhitam 22| nānāpuṣpasamākīrṇaṃ hṛdyagaṃdhasamākulam | dvijasiddhaiḥ samākīrṇamṛṣiśiṣyaiḥ samākulam 23| yogiyogeṃdra saṃghuṣṭaṃ devavṛṃdairalaṃkṛtam | kadalīvanasaṃbādhaiḥ suphalaiḥ pariśobhitam 24| nānāvṛkṣasamākīrṇaṃ sarvakāmasamanvitam | śrīkhaṃḍaiścārugaṃdhaiśca suphalaiḥ śobhitaṃ sadā 25| evaṃ puṇyaṃ samākīrṇaṃ brahmalakṣmasamāyutam | sa subāhustato rājā tayā supriyayā saha 26| praviveśa mahāpuṇyaṃ tadvanaṃ sarvakāmadam | bhāsamāno diśaḥ sarvā yatrāste sūryasaṃnibhaḥ 27| rājamāno mahādīptyā parayā sūryasaṃnibhaḥ | yogāsanasamārūḍho yogapaṭṭena saṃvṛtaḥ 28| vāmadevaṛṣiśreṣṭho vaiṣṇavānāṃ varastathā | dhyāyamāno hṛṣīkeśaṃ bhuktimuktipradāyakam 29| vāmadevaṃ mahātmānaṃ taṃ dṛṣṭvā munisattamam | tvaraṃ gatvā praṇamyaiva sa rājā priyayā saha 30| vāmadevastato dṛṣṭvā praṇataṃ rājasattamam | āśīrbhirabhinaṃdyaiva rājānaṃ priyayānvitam 31| upaveśyāsane puṇye subāhuṃ rājasattamam | āsanādi tataḥ pādyairarghapūjādibhistathā 32| muninā pūjito bhūpaḥ priyayā saha cāgataḥ | atha papraccha rājānaṃ mahābhāgavatottamam 33| vāmadeva uvāca- tvāmahaṃ viṣṇudharmajñaṃ viṣṇubhaktaṃ narottamam | jāne jñānena rājeṃdra divyena colabhūmipam 34| nirāmayaścāgatosi tārkṣyayā bhāryayā saha | rājovāca- nirāmayaścāgato'smi prāpto viṣṇoḥ paraṃ padam 35| mayā hi parayā bhaktyā devadevo janārdanaḥ | ārādhito jagannātho bhaktiprītaḥ sureśvaram 36| kasmātpaśyāmyahaṃ tāta na devaṃ kamalāpatim | kṣudhā me bādhate tāta tṛṣṇātīva sudāruṇā 37| tābhyāṃ śāṃtiṃ na gacchāva sukhaṃ viṃdāva naiva ca | etanmekāraṇaṃ duḥkhaṃ saṃjātaṃ munisattama 38| tanme tvaṃ kāraṇaṃ brūhi prasādātsumukho bhava | vāmadeva uvāca- tvaṃ tu bhaktosi rājeṃdra śrīkṛṣṇasya sadaiva hi 39| ārādhitastvayā bhaktyā parayā madhusūdanaḥ | bhaktyopacāraiḥ snānādyairgaṃdhapuṣpādibhistathā 40| na pūjito'tha naivedyaiḥ phalaiśca jagatāṃpatiḥ | daśamīṃ prāpya rājeṃdra tvayaiva ca sadā kṛtam 41| ekabhaktaṃ na dattaṃ tu brāhmaṇāya subhojanam | ekādaśīṃ tu saṃprāpya na kṛtaṃ bhojanaṃ tvayā 42| viṣṇumuddiśya viprāya na dattaṃ bhojanaṃ tvayā | annaṃ cāmṛtarūpeṇa pṛthivyāṃ saṃsthitaṃ sadā 43| annadānaṃ viśeṣeṇa kadā dattaṃ na hi tvayā | oṣadhyaśca mahārāja nānābhedāstu tāḥ śṛṇu 44| kaṭu tikta kaṣāyāśca madhurāmlāśca kṣārakāḥ | hiṃgvādyopaskarāḥ sarve nānārūpāśca bhūpate 45| amṛtājjajñire sarvā oṣadhyaḥ puṣṭihetavaḥ | annameva susaṃskṛtya auṣadhavyaṃjanānvitam 46| devebhyo viṣṇurūpebhya iti saṃkalpya dīyate | pitṛbhyo viṣṇurūpebhyo haste ca brāhmaṇasya hi 47| atithibhyastato datvā parijanaṃ prabhojayet | svayaṃ tu bhuṃjate paścāttadannamamṛtopamam 48| pretya duḥkhaṃ na caivāsti tasya saukhyaṃ tu bhūpate | brāhmaṇāḥ pitaro devāḥ kṣatrarūpāśca bhūpate 49| yathā hi karṣakaḥ kaścitsukṛṣiṃ kurute sadā | tadvanmartyaḥ kṛṣiṃ kuryātkṣetre viprāsyake nṛpa 50| svabhāvalāṃgalenāpi śraddhā śastreṇa bhedayet | vṛṣabhau tu matau nityaṃ buddhiścaiva tapastathā 51| satyajñānānubhāvīśaḥ śuddhātmā tu pratodakaḥ | vipranāmni mahākṣetre namaskārairvisarjayet 52| sphoṭayetkalmaṣaṃ nityaṃ kṛṣiko hi yathā nṛpa | kṣetrasya udyame yukto viṣṇukāmaḥ prasādayet 53| tadvadvākyaiḥ śubhaiḥ puṇyairviprāṃścāpi prasādayet | parvatīrthāptikālaśca ghanarūpobhivarṣaṇe 54| vaptukāmo bhavetkṣetrī tataḥ kṣetre pravāpayet | tadvadbhūpaprasannāya viprāya paridīyate 55| kṣetrasya uptabījasya yathā kṣetrī prabhuṃjati | phalameva mahārāja tathā dātā bhunakti ca 56| pretya cātraiva nityaṃ ca tṛpto bhavati nānyathā | brāhmaṇāḥ pitaro devāḥ kṣetrarūpā na saṃśayaḥ 57| mānavānāṃ mahārāja vāpitāḥ pradadaṃti ca | phalamevaṃ na saṃdeho yādṛśaṃ tādṛśaṃ dhruvam 58| kaṭukāddhi na jāyeta rājanmadhura eva ca | tadvacca madhurākhyācca na jāyetkaṭukaḥ punaḥ 59| yādṛśaṃ vapate bījaṃ tādṛśaṃ phalamaśnute | na vāpayati yaḥ kṣetraṃ na sa bhuṃjati tatphalam 60| tadvadviprāśca devāśca pitaraḥ kṣetrarūpiṇaḥ | darśayaṃti phalaṃ rājandattasyāpi na saṃśayaḥ 61| yādṛśaṃ hi kṛtaṃ karma tvayaiva ca śubhāśubham | tādṛśaṃ bhuṃkṣva vai rājannanyathā tanna jāyate 62| na purā devaviprebhyaḥ pitṛbhyaśca kadācana | miṣṭānnapānamevāpi dattaṃ sumanasā tadā 63| subhojyairbhojanairmṛṣṭairmadhuraiścoṣyapeyakaiḥ | subhakṣyairātmanā bhuktaṃ kasmai dattaṃ na ca tvayā 64| svaśarīraṃ tvayā puṣṭamannairamṛtasannibhaiḥ | yasmātkṛtaṃ mahārāja tasmātkṣudhā pravartate 65| karmaiva kāraṇaṃ rājannarāṇāṃ sukhaduḥkhayoḥ | janmamṛtyvormahābhāga bhuṃkṣva tatkarmaṇaḥ phalam 66| pūrvepi ca mahātmāno divaṃ prāptāḥ svakarmaṇā | punaḥ prayātā bhūrlokaṃ karmaṇaḥ kṣayakālataḥ 67| nalo bhagīrathaścaiva viśvāmitro yudhiṣṭhiraḥ | karmaṇaiva hi saṃprāptāḥ svargaṃ rājansvakālataḥ 68| diṣṭaṃ hi prāktanaṃ karma tena duḥkhaṃ sukhaṃ labhet | tadullaṃghayituṃ rājankaḥ samarthopi hīśvaraḥ 69| atha tasmānnṛpaśreṣṭha svargatasyāpi te'bhavat | kṣuttṛṣṇāsaṃbhavo vegastato duṣṭaṃ hi karma te 70| yadi te kṣutpratīkāro hyabhīṣṭo nṛpasattama | tadgatvā bhuṃkṣva kāyaṃ svamānaṃdāraṇyasaṃsthitam 71| tava ceyaṃ mahārājñī kṣutkṣāmātīva dṛśyate | subāhuruvāca- kiyatkālamidaṃ karma kartavyaṃ priyayā saha 72| tanme brūhi mahābhāgānugraho dṛśyate kadā | kasya dānena kiṃ puṇyaṃ dravyasya munisattama 73| tatprabrūhi mahāprājña yadi tuṣṭosi sāṃpratam | vāmadeva uvāca- annadānānmahāsaukhyamudakasya mahāmate 74| bhuṃjaṃti martyāḥ svargaṃ vai pīḍyaṃte naiva pātakaiḥ | yadā dānaṃ na dattaṃ tu bhavedapi hi mānavaiḥ 75| mṛtyukālepi saṃprāpte dānaṃ sarve dadaṃti ca | ādāveva pradātavyamannaṃ codakasaṃyutam 76| succhatropānahau dadyājjalapātraṃ suśobhanam | bhūmiṃ sukāṃcanaṃ dhenumaṣṭau dānāni yo'rpayet 77| svarge na jāyate tasya kṣudhātṛṣṇādisaṃbhavaḥ | kṣudhā na bādhate rājannannadānātsa tṛptimān 78| tṛṣṇā tīvrā nahi syādvai tṛpto bhavati sarvadā | pādukāyāḥ pradānena cchatradānena bhūpate 79| chāyāmāpnoti dātā vai vāhanaṃ ca nṛpottama | upānahapradānena anyadevaṃ vadāmyaham 80| bhūmidānānmahābhāga sarvakāmānavāpnuyāt | godānena mahārāja rasaiḥ puṣṭo bhavetsadā 81| sarvānbhogānprabhuṃjānaḥ svargaloke vasennaraḥ | tṛpto bhavati vai dātā godānena na saṃśayaḥ 82| nīrujaḥ sukhasaṃpannaḥ saṃtuṣṭastu dhanānvitaḥ | kāṃcanena suvarṇastu jāyate nātra saṃśayaḥ 83| śrīmāṃśca rūpavāṃstyāgī ratnabhoktā bhavennaraḥ | mṛtyukāle tu saṃprāpte tiladānaṃ prayacchati 84| sarvabhogapatirbhūtvā viṣṇulokaṃ prayāti saḥ | evaṃ dānaviśeṣeṇa prāpyate paramaṃ sukham 85| godānaṃ bhūmidānaṃ tu annodake ca vai tvayā | jīvamānena rājeṃdra na dattaṃ brāhmaṇāya vai 86| mṛtyukālepi no dattaṃ tasmātkṣudhā pravartate | etatte kāraṇaṃ proktaṃ jātaṃ karmavaśānugam 87| yādṛśaṃ tu kṛtaṃ karma tādṛśaṃ paribhujyate | subāhuruvāca- kathaṃ kṣudhā praśāṃtiṃ me prayāti munisattama 88| anayā śoṣitaḥ kāyo hyatīva paridūyate | kṣudhāṃ prati dvijaśreṣṭha prāyaścittaṃ vadasva nauḥ 89| karmaṇaścāsyaghorasya yathā śāṃtirbhavenmama | vāmadeva uvāca- prāyaścittaṃ na caivāsti ṛtebhogānnṛpottama 90| karmaṇosya phalaṃ sarvaṃ bhavānsvasthaḥ prabhokṣyati | yatra te patitaḥ kāyaḥ priyāyāścaiva bhūpate 91| yuvābhyāṃ hi pragaṃtavyamitaścaiva na saṃśayaḥ | ubhābhyāmapi bhoktavyaṃ kāyamakṣayameva tat 92| svaṃsvaṃ rājanna saṃdehastvayā vai priyayā saha | rājovāca- kiyatkālaṃ prabhoktavyaṃ mayaivaṃ priyayā saha 93| tadādiśa mahābhāga pramāṇaṃ tadvaco mama | vāmadeva uvāca- vāsudeva mahāstotraṃ mahāpātakanāśanam 94| yadā tvaṃ śroṣyase puṇyaṃ tadā mokṣaṃ prayāsyasi | etatte sarvamākhyātaṃ gaccha rājanprabhuṃkṣvahi 95| evaṃ śrutvā tato rājā bhāryayā saha vai punaḥ | svaśarīrasya vai māṃsaṃ bhakṣate priyayā saha 96| nityameva mahāprājña tadvatpūrṇaṃ bhavedvapuḥ | nityaṃ prabhakṣate rājā rājñī tasya ca putraka 97| yathāyathā ca rājā ca bhakṣate ca kalevaram | hasete vai sadā nāryau tayorbhāvaṃ vadāmyaham 98| prajñā sārddhaṃ mahāsādhvī caritraṃ tasya bhūpateḥ | hāsyaṃ hi kurute nityaṃ tasya śraddhānapāyinī 99| prajñayā preryamāṇena na dattaṃ śraddhayānvitam | brāhmaṇebhyaḥ susaṃkalpya annamuddiśya vaiṣṇave 100| evaṃ sa bhakṣate māṃsaṃ svasya kāyasya nityadā | yoṣidapyātmakāyaṃ ca rasaiścāmṛtasannibhaiḥ 101| tato varṣaśatāṃte tu vāmadevaṃ mahāmunim | smṛtvā sa garhayāmāsa ātmānaṃ prati suvrata 102| na dattaṃ pitṛdevebhyo brāhmaṇebhyaḥ kadā mayā | na dattamatithibhyo hi vṛddhebhyaśca viśeṣataḥ 103| dīnebhyo hi na dattaṃ ca kṛpayā cāturāya ca | evaṃ sa bhuṃkte svaṃ māṃsaṃ garhayansvīya karma ca 104| evaṃ svamāṃsaṃ bhuṃjānaṃ subāhuṃ priyayā saha | hasete ca tadā dṛṣṭvā prajñā śraddhā ca dve striyau 105| tasya karmavipākasya śubhātmā hasate nṛpa | mama saṃgaprasaṃgena na dattaṃ pāpacetana 106| prajñā ca vacanaistaistu rājānaṃ hasate punaḥ | kvagatosau mahāmoho yena tvaṃ mohito nṛpa 107| lobhena mohayuktena tamogarte nipātyate | tatrāpatitvā māmaiva patitaṃ duḥkhasaṃkaṭe 108| dānamārgaṃ parityajya lobhamārgaṃ gato nṛpa | bhāryayā saha bhuṃkṣva tvaṃ vyāpitaḥ kṣudhayā bhṛśam 109| evaṃ taṃ hasate prajñā subāhuṃ priyayānvitam | etaddhi kāraṇaṃ sarvaṃ tayorhāsasya putraka 110| bhakṣyamāṇasya bhūpasya dehaṃ svaṃ duḥkhite tadā | ūcaturdehidehīti yācyamānaḥ sadaiva hi 111| kṣudhātṛṣṇāmahāprājña bhīmarūpe bhayānake | payasā miśritaṃ bhakṣaṃ yācete nṛpatīśvaram 112| etatte sarvamākhyātaṃ yattvayā paripṛcchitam | anyatkiṃ te pravakṣyāmi tadvadasva mahāmate 113| vijvala uvāca- vāsudevābhidhānaṃ tatstotraṃ kathaya me pitaḥ | yena mokṣaṃ vrajedrājā tadviṣṇoḥ paramaṃ padam 114| iti śrīpadmapurāṇe bhūmikhaṃḍe venopākhyāne gurutīrthamāhātmye cyavanacaritre saptanavatitamo'dhyāyaḥ 97|