Chapter 132

पार्वत्युवाच। अनंतवासुदेवस्य कीदृशं स्मरणं स्मृतम् । यच्छ्रुत्वा न पुनर्मोहो मानुषाणां प्रजायते १। महादेव उवाच। दृष्टतत्वेन देवेशि स्मरंति विष्णुं नित्यशः । तृषातुरो यथा वारि तद्वद्विष्णुं स्मराम्यहम् २। हिमेनाकुलितं विश्वं स्मरत्यग्निं यथा तथा । तद्वदेव तु वै विष्णुं स्मरंति विबुधादयः ३। पतिव्रता यथा नारी पतिं स्मरति नित्यशः । तथा स्मरंति लोकेशं विष्णुं विश्वेश्वरेश्वरम् ४। भयार्त्तः शरणं यद्वदर्थलोभी यथा धनम् । पुत्रकामो यथा पुत्रं तथा विष्णुं स्मराम्यहम् ५। दूरस्थोऽपि यथा गेहं चातको माधवं यथा । ब्रह्मविद्यां ब्रह्मविदस्तथा विष्णुं स्मराम्यहम् ६। हंसा मानसमिच्छंति ऋषयः स्मरणं हरेः । भक्ताश्च भक्तिमिच्छंति तथा विष्णुं स्मराम्यहम् ७। प्राणिनां वल्लभो देहो यत्र आत्माऽवतिष्ठति । आयुर्वांच्छंति ये जीवास्तथा विष्णुं स्मराम्यहम् ८। भ्रमराश्च यथा पुष्पं चक्रवाका दिवाकरम् । यथात्मवल्लभा भक्तिस्तथा विष्णुं स्मराम्यहम् ९। अंधेनाकुलिता लोका दीपं वांच्छंति वै यथा । तथा वै पुरुषा लोके स्मरणं केशवस्य च १०। यथा श्रमार्त्ता विश्रामं निद्रा व्यसनिनो यथा । गतालस्या यथा विद्यां तथा विष्णुं स्मराम्यहम् ११। मातंगाः पार्वतीं भूमिं सिंहा वनगजादिकम् । तथैव स्मरणं विष्णोः कर्तव्यं पापभीरुभिः १२। सूर्यकांते रवेर्योगाद्वह्निस्तत्र प्रजायते । एवं वै साधुसंयोगाद्धरौ भक्तिः प्रजायते १३। शीतरश्मेर्यथा कांतश्चंद्रयोगादपः श्रयेत् । एवं वैष्णवसंयोगान्मुक्तिर्भवति शाश्वती १४। कुमुद्वती यथा सोमं दृष्ट्वा पुष्पं विकासते । तद्वद्देवे कृता भक्तिर्मुक्तिदा सर्वदा नृणाम् १५। यथानलायाः संत्रस्ता भ्रमरी स्मरणं चरेत् । तेन स्मरणयोगेन नलासारूप्यतामियात् १६। गोपीभिर्जारबुद्ध्या च विष्णोश्च स्मरणं कृतम् । ताश्च सायुज्यतां नीतास्तथा विष्णुं स्मराम्यहम् १७। केऽपि वै दुष्टभावेन च्छद्मभावेन केचन । के चापि लोभभावेन चिंतयंति जनार्दनम् १८। भक्त्या वा स्नेहभावेन द्वेषभावेन वा पुनः । केऽपि स्वामित्त्वभावेन बुद्धया वा बुद्धिपूर्वकम् १९। येनकेनापि भावेन चिंतयंति जनार्दनम् । इहलोके सुखं भुक्त्वा यांति विष्णोः सनातनम् २०। अहो विष्णोश्च माहात्म्यमद्भुतं लोमहर्षणम् । यदृच्छयापि स्मरणं त्रिधामुक्तिप्रदायकम् २१। न धनेन समृद्धेन विपुलाविद्यया तथा । एकेन भक्तियोगेन समीपे दृश्यते क्षणात् २२। सांनिध्येऽपि स्थितो दूरे नेत्रयोरंजनं यथा । भक्तियोगेन दृश्येन भक्तैश्चैव सनातनः २३। इदं तत्वमिदं तत्वं मोहितो देवमायया । भक्तितत्वं यदा प्राप्तं तदा विष्णुमयं जगत् २४। इंद्राद्यैरमृतं प्राप्तं सुखार्थे शृणु सुंदरि । तथापि दुःखितास्ते वै भक्त्या विष्णोर्यथा विना २५। भक्तिमेवामृतं प्राप्य पुनर्दुःखं न जायते । वैकुंठाख्यं पदं प्राप्य मोदते विष्णुसन्निधौ २६। वारि त्यक्त्वा यथा हंसः पयः पिबति नित्यशः । एवं धर्मान्परित्यज्य विष्णोर्भक्तिं समाश्रयेत् २७। अन्यभक्तिं परित्यज्य विष्णुभक्तिं समाश्रयेत् । तोयं बद्ध्वा तु वस्त्रेण कृतं कार्यं कथं भवेत् २८। प्राप्य देहं विना भक्तिं क्रियते स वृथाश्रमः । विष्णुभक्तिं विना धर्मानुपदिशंति ये जनाः । ते पतंति सदा घोरे नरके नात्र संशयः २९। बाहुभ्यां सागरं तर्तुं यद्वन्मूर्खोऽभिवांछति । संसारसागरं तद्वद्विष्णुभक्तिं विना नरः ३०। विष्णुभक्तिं च रक्षंति कर्मणा पात्यते यदि । अकिंचनः स्पृहायुक्तो मेरौ धत्ते यथा स्पृहाम् ३१। तव भक्तौ तथा देव मया हि क्रियते स्पृहा । जन्मांतरे हि सा भक्तिर्मामकी यत्करोति हि ३२। वह्निर्यथेह स्वल्पोऽपि दहते विविधं वनम् । तद्वदेव तु सा भक्तिरणुमात्रा कृता मया ३३। शतैश्च श्रूयते भक्तिः सहस्रैरपि बुध्यते । तेषां मध्ये तु देवेशि भक्तोह्येकः प्रजायते ३४। बुद्धिं परेषां दास्यंति लोके बहुविधा जनाः । स्वयमाचरते सोऽपि नरः कोटिषु दृश्यते ३५। पूजया हस्यते भक्तिर्जयेन परिहस्यते । एवं भावो हि देवेशे भक्तिस्तेनैव गृह्यते ३६। सागरे च यथा पातः कूपे त्राणोपवेशनम् । यस्य भावो हि तद्वच्च भक्तिः सा तेन गृह्यते ३७। मूले सिक्तस्य वृक्षस्य पत्रं शाखासु दृश्यते । भजनादेव भो देवि फलमग्रे प्रतिष्ठितम् ३८। पानीयहारिणा यद्वत्घटे चित्तं प्रधीयते । तद्वद्देवे हरौ चित्तं धृत्वा मोक्षमवाप्नुयात् ३९। शैशवे च यथा माता गुडं स्तोकं ददाति वै । पुनर्याचति वै बालो गुडं वै लोभकारणात् ४०। नीरे नीरं यथाक्षिप्तं दुग्धे दुग्धं घृते घृतम् । तद्वद्भेदं न पश्यंति विष्णुभक्तिप्रसादतः ४१। भानुः सर्वगतो यद्वद्वह्निः सर्वगतो यथा । भक्तिः स्थितस्तथा भक्तः कर्मभिर्नैव बाध्यते ४२। अजामिलः स्वधर्मं च त्यक्त्वा पापं समाचरन् । पुत्रं नारायणं स्मृत्वा मुक्तिं वै प्राप्तवान्ध्रुवम् ४३। दिवारात्रौ च ये भक्ता नाममात्रोपजीविनः । वैकुंठवासिनस्ते वै तत्र वेदा हि साक्षिणः ४४। अश्वमेधादियज्ञानां फलं स्वर्गेऽपि दृश्यते । तत्फलं तु समग्रं वै भुक्त्वा वै संपतंति च ४५। विष्णुभक्तिस्तथा देवि भुक्त्वा भोगाननेकशः । वैकुंठं प्राप्य वा तेषां पुनरागमनं कदा ४६। विष्णुभक्तिः कृता येन विष्णुलोके वसत्यसौ । दृष्टांतं पश्य देवेशि विष्णुभक्तिप्रसादतः ४७। ग्रावाणो जलमध्यस्थाः शतशस्तेन तारिताः । विना जलं सोमकांतो विष्णुभक्तस्य मानसम् ४८। दर्दुरो वसते नीरे षट्पदो हि वनांतरे । गंधं वेत्ति कुमुद्वत्या भक्तो भक्तौ तथा हरेः ४९। गंगातटे वसंत्येके एके वै शतयोजनम् । कश्चिद्गंगाफलं वेत्ति विष्णुभक्तिं परस्तथा 6.132.५०। कर्पूरागुरुभारं हि उष्ट्रो वहति नित्यशः । मध्यगंधं न जानाति तथा विष्णुं बहिर्मुखाः ५१। मृगाः शालं हि जिघ्रंति कस्तूरीगंधमिच्छवः । स्वनाभिस्थं न जानंति तथा विष्णुं बहिर्मुखाः ५२। उपदेशो हि मूर्खाणां वृथा वै नगनंदिनि । तथैव विष्णुभक्तेर्हि उपदेशो बहिर्मुखे ५३। अहिना च पयः पीतं तत्पयो हि विषायते । तथा वै चान्यभक्तानां विष्णुभक्तिर्विषायते ५४। चक्षुर्विना यथा दीपं दृष्ट्वा दर्पणमेव च । समीपस्था न पश्यंति तथा विष्णुं बहिर्मुखाः ५५। पावको हि यथा धूमैरादर्शोपि मलेन च । यथोल्बेनावृतो गर्भो देहे कृष्णस्तथावृतः ५६। दुग्धे सर्पिः स्थितं यद्वत्तिले तैलं तु सर्वदा । चराचरे तथा विष्णुर्दृश्यते नगनंदिनि ५७। एकसूत्रे मणिगणा धार्यंते बहवो यथा । एवं ब्रह्मादिभिर्विश्वं संप्रोतं ब्रह्मचिन्मये ५८। यथा काष्ठे स्थितो वह्निर्मंथनादेव दृश्यते । एवं सर्वगतो विष्णुर्ध्यानादेव प्रदृश्यते ५९। आदिरेको भवेद्दीपस्तस्माज्जाताः सहस्रशः । एवमेकः स्थितो विष्णुः सर्वव्याप्य प्रतिष्ठति ६०। यथा सूर्योदये ज्योतिः पुष्करे तिष्ठते सदा । दृश्यते बहुधा नीरे लोके विष्णुस्तथा हि सः ६१। मारुतः प्रकृतिस्थोऽपि नानागंधवहः सदा । ईश्वरः सर्वजीवस्थो भुंक्ते प्रकृतिजान्गुणान् ६२। शर्करा विषसंयोगान्नीरं भवति यादृशम् । संभूत्त्वा तादृशो ह्यात्मा कर्मणः फलमश्नुते ६३। उर्वी च नीरसंयोगान्नानावृक्षा प्रजायते । प्रकृतेर्गुणसंयोगान्नानायोनिषु जायते ६४। गजे वै मशके चैव देवे वा मानुषेऽपि वा । नाधिको न च न्यूनो वै निष्ठो देहे स निश्चलः ६५। ब्रह्मादिस्तंबपर्यंता ये चात्र भुवि मानवाः । देवा यज्ञास्तथा नागा गंधर्वाः किन्नरादयः ६६। तेषु सर्वेषु दृश्यंते जले चंद्रमसो यथा । स सच्चिदानंदशिवः स महेशो हि दृश्यते ६७। स वै विष्णुस्तथा प्रोक्तः सोऽयं सर्वगतो हरिः । वेदांतवेद्यः सर्वेशः कालातीतो ह्यनामयः ६८। एवं तं वेत्ति यो देवि स भक्तो नात्र संशयः । एको हि बहुधा ज्ञेयो बहुधाप्येक एव सः ६९। नामरूपविभेदेन जल्प्यते बहुधा भुवि । चक्षुषा न रवेर्ज्योतिर्भानुना चक्षुरेधते ७०। परमात्मा तथा चात्मा प्रतिदेहे तु सर्वदा । घटे घटे यथाकाशस्तस्मिन्भग्ने यथा स्थितः ७१। रूपे रूपे तथा त्वं हि भग्ने तस्मिन्सुनिश्चलः । यथा काष्ठमयं रूपं पतते प्रभुणा विना ७२। क्रिमिभेदमयो देहो पतते चात्मना विना । हेम्नो भवंति वर्णाश्च वह्निना यांति पूर्ववत् ७३। तद्वज्जीवाः प्रपद्यंते भक्ता वै पूर्वरूपताम् । स्वघनेनावृतं सूर्यं मूढाः पश्यंति निष्प्रभम् ७४। तथाऽज्ञानधियो मूढा न जानंति तमीश्वरम् । निर्विकल्पं निराकारं वेदां तैः परिपाठ्यते ७५। निराकाराच्च साकारं स्वेच्छया च प्रकाशते । तस्मात्संजातमाकाशं निःशब्दं गुणवर्जितम् ७६। आकाशान्मारुतो जातः सशब्दं च तदाऽभवत् । वातादजायत ज्योतिर्ज्योतिषश्चाभवज्जलम् ७७। तज्जले रुक्मगर्भश्च विराड्वै विश्वरूपधृक् । तस्य नाभिसरोजे च ब्रह्मांडानां च कोटयः ७८। प्रकृतिः पुरुषस्तस्मान्निर्मितं तु त्रिधा जगत् । तयोर्द्वयोश्च संयोगात्तत्त्वयोगो ऽभ्यजायत ७९। सात्विकी विष्णुसंभूतिर्ब्रह्मा वै राजसः स्मृतः । शिवस्तु तामसः प्रोक्त एभिः सर्वं प्रवर्तितम् ८०। एका ब्राह्मी स्थितिर्लोके कर्मबीजानुसारतः । तया संहरते विष्णुः सर्वलोकानुशेषतः ८१। तिष्ठत्यसौ तदा तत्र भगवान्विष्णुरव्ययः । एवं सर्वगतो विष्णुरादिमध्यांत एव च ८२। अविद्यया न जानंति लोका वै कर्मनिश्चिताः । वर्णोचितानि कर्माणि यः कालेषु प्रकारयेत् ८३। यत्कर्मविष्णुदैवत्यं न हि गर्भस्य कारणम् । वेदांतशास्त्रे मुनिभिः सर्वदैव विचार्यते ८४। ब्रह्मज्ञानमिदं देहे तदहं परिकीर्त्तये । शुभाशुभस्य कार्यं च कारणं मन एव हि ८५। मनसा शुध्यते सर्वं तदा ब्रह्म सनातनम् । मन एव सदा बंधुर्मन एव सदा रिपुः ८६। मनसा तारिताः केचिन्मनसा यातिताश्च के । मध्ये सर्वपरित्यागः बाह्ये कर्म तथाचरन् ८७। एवमेव कृतं कर्म कुर्वन्नपि न लिप्यते । पद्मपत्रं यथा नीर लेशैरपि न लिप्यते ८८। अग्निरग्नौ यथा क्षिप्तो भक्त्या च किं प्रयोजनम् । यदा भक्तिरसो ज्ञातो न मुक्ती रोचते तदा ८९। योगैरष्टविधैर्विष्णुर्न प्राप्यश्चेह जन्मनि । भक्त्या वा प्राप्यते विष्णुः सर्वदा सुलभो भवेत् ९०। वेदांतैः प्राप्यते ज्ञानं ज्ञानेन ज्ञेयमेव च । तत्तु ज्ञेयं यदा प्राप्तं तदा शून्यमिदं जगत् ९१। बलेन प्राप्यते विष्णुर्योगैरष्टविधैश्च किम् । सर्वेषामेव भावानां भावशुद्धिः प्रशस्यते ९२। आलिंग्यते यथा कांता यथा भावस्तथा फलम् । उपानद्युक्तपादो हि वेत्ति चर्ममयीं महीम् ९३। बुद्धिर्यथाविधा यस्य तद्वत्स मन्यते जगत् । दुग्धेन सिक्तो निंबोऽपि कटुभावं न तु त्यजेत् ९४। प्रकृतिं यांति भूतानि उपदेशो निरर्थकः । छित्वा वै सहकारं च फलं पत्रं कथं लभेत् ९५। इंद्रियाणां सुखार्थेन वृथा जन्म कथं नयेत् । स्थाल्यां वैडूर्यमय्यां हि पच्यते चौषधं यथा ९६। दह्यते चागदस्तद्वद्वृथाजन्म कथं भवेत् । निधानं च गृहे क्षिप्त्वा शुभः सेवां कथं चरेत् ९७। त्यक्त्वा वैकुंठनाथं तमन्यमार्गे कथं रमेत् । भक्तिहीनैश्चतुर्वेदैः पठितैः किं प्रयोजनम् ९८। श्वापचो भक्तियुक्तस्तु त्रिदशैरपि पूज्यते । स्वकरे कंकणं बद्ध्वा दर्पणैः किं प्रयोजनम् ९९। ब्रह्मरुद्रादिभिर्देवैर्दत्तैश्वर्याश्च सेवकाः । अर्पितं नैव गृह्णंति प्रभोश्चैव तु किंचन 6.132.१००। अकिंचनाय भक्ताय दातुं नालं गतो वरम् । निःशरीरस्य कृष्णस्य तत्र ध्यानं कथं भवेत् १०१। साकारं बहवो दृष्ट्वा गता भक्त्या च तत्पदम् । पूजा भक्तिः कथं शून्ये साकारे कथ्यते बुधैः १०२। शून्यमार्गे कथं याति आधारेण विना नरः । साकारो यः स्वयं स्वामी निराकारः स वै प्रभुः १०३। साकारो हि सुखेनैव निराकारो न दृश्यते । सेवारसश्च साकारे निराकारेण वैरसः १०४। साकारेण निराकारो ज्ञायते स्वयमेव हि । हरिस्मृतिप्रसादेन रोमांचित तनुर्यदा १०५। नयनानंदसलिलं मुक्तिर्दासी भवेत्तदा । बाल्ये च यत्कृतं पापं तत्कथं न विनश्यति १०६। पूजादानव्रतैस्तीर्थैर्जपहोमैस्त्वदर्पितैः । निजधर्मं परित्यज्य तपो घोरं कथं चरेत् १०७। स्वधर्मे निधनं श्रेयः परमधर्मो भयावहः । विधिं संत्यज्य शास्त्रीयं तपो घोरं कथं चरेत् १०८। आश्रमेण विना मूढो नैव सिद्धिमवाप्नुयात् । ब्रह्मणा निर्मिता वर्णाः स्वे स्वे धर्मे नियोजिताः १०९। स्वधर्मेणागतं द्रव्यं शुक्लद्रव्यं तदुच्यते । शुक्लद्रव्येण यद्दानं दीयते श्रद्धयान्वितम् ११०। स्वल्पेनापि महत्पुण्यं तस्य संख्या न विद्यते । नीचसंगेन यद्द्रव्यमानीतं गृहकर्मसु १११। तेन द्रव्येण यद्दानं कृतं वै मनुजादिभिः । तत्फलं न भवेत्ते वै नैव तत्फलभागिनः ११२। यादृशं कुरुते कर्म इंद्रियाणां सुखेच्छया । तादृशीं योनिमाप्नोति मूढो हि ज्ञानदुर्बलः ११३। इह यत्कुरुते कर्म तत्परत्रोपभुज्यते । पुण्यमाचरतः पुंसो यदि दुःखं प्रजायते ११४। तदा तापो न कर्त्तव्यस्तत्कर्म पूर्वदेहजम् । पापमाचरतः पुंसो जायते दुःखमेव च ११५। न कर्त्तव्यस्तदा हर्षः सुखे तत्र सुरेश्वरि । रज्जुबद्धाश्च पशवः प्रभुणा स्वेच्छया यथा ११६। नीयंते कर्मबंधेन मनुजा अपि भूतले । शाखामृगो वनचरो नृत्यते च गृहे गृहे ११७। एवं च कर्मणा जीवा नीयंते सर्वयोनिषु । क्रीडता कंदुको यद्वत्प्रेर्यते प्रभुणेच्छया ११८। कर्मणा वा तथा जंतुर्नीयते सुखदुःखयोः । प्राणी स्वकर्मभिर्बद्धो न शक्तो बंधनिग्रहे ११९। देवा वै कर्मभिर्बद्धा ऋषयश्च तथापरे । कैलासे रुद्रदेहस्था भुजंगा विषभोजिनः १२०। असमर्थाः सुधा भोक्तुं कर्मयोनिर्बलीयसी । नीरोगदेहदाता यो बुधैः सूर्यो हि कथ्यते १२१। तद्रथे सारथिः पंगुः कर्मयोनिर्बलीयसी । इंद्रद्युम्नो हि राजर्षिर्गजत्वं कर्मणा गतः १२२। समर्थस्वामिना तस्मिन्कर्मयोनिर्वृथा कृता । रुद्रब्रह्मादयो देवा मानवाश्चासुराश्च ये १२३। ते सर्वे कर्मबद्धाश्च विचरंति महीतले । कर्माधीनं जगत्सर्वं विष्णुना निर्मितं पुरा १२४। तत्कर्मकेशवाधीनं रामनाम्ना विनश्यति । सर्वत्रापि स्थितं तोयं मुक्तिदं तु सितासिते १२५। एवमाचरतां कर्म मुक्तिदं केशवार्चनम् । इंद्रियाणां सुखार्थाय यः कर्म मनसाचरेत् १२६। अहं कृतेन मन्येत केवलं देहमेव हि । मनसा संस्मरन्जंतुः प्रायश्चित्तं समाचरेत् १२७। स पूर्वकर्मभोक्ता च अग्रे कर्म न वर्द्धते । प्रशंसंति ग्रहान्केचित्केचित्प्रेतपिशाचकान् १२८। केचिद्देवान्प्रशंसंति ह्योषधीः केचिदूचिरे । केचिन्मंत्रं च सिद्धिं च केचिद्बुद्धिपराक्रमम् १२९। उद्यमं साहसं धैर्यं केचिन्नीतिं बलं तथा । अहंकर्मप्रशंसाभिः सर्वे कामानुवर्तिनः १३०। इति मे निश्चिता बुद्धिः कथ्यते पूर्वसूरिभिः । यदा पुण्यमयो जंतुः पापं किंचिन्नः विद्यते १३१। ज्ञानं हि द्विविधं चैव तदा पुण्यं सुखं भवेत् । पापं पुण्यं समं यस्य तदा कर्मसु विद्यते १३२। समं योगं यदा द्वंद्वं तदानंदपदं व्रजेत् । बाह्ये सर्वपरित्यागी मनसा संस्पृही भवेत् १३३। तद्वृथाचरितं तस्य तेन तत्पापभोगिनः । बाह्ये करोति कर्माणि मनसा निःस्पृहो भवेत् १३४। त्यागोऽसौ मध्यमो ज्ञेयो न तु पूर्णफलं लभेत् । बाह्यमध्ये परित्यज्य बुद्ध्या शून्यावलंबनम् १३५। त्यागः स उत्तमो ज्ञेयो योगिनामपि दुर्ल्लभः । क्रोधात्सर्वं त्यजंत्येके केचिद्वादप्रभावतः १३६। कष्टात्सर्वं त्यजंत्येके त्यागाः सर्वेनुमध्यमाः । सुबुद्ध्या श्रद्धया युक्तो न क्रोधादिवशंगतः १३७। कर्मणां ह्यवलिप्तोऽपि सुगतिं याति मानवः । शुचीनां श्रीमतां गेहे धीमतां योगिनामपि १३८। योगाद्भ्रष्टस्तु जायेत कुले वै द्विजपूर्वके । स्वल्पेनैव तु कालेन पूर्णं योगं च विंदति १३९। चिदानंदपदं गच्छेद्योगभक्तिप्रसादतः । पंकेनैव यथा पंकं रुधिरं रुधिरेण वै १४०। हिंसया कर्मणा कर्म कथं क्षालयितुं क्षमः । हिंसाकर्ममयोयज्ञः कथं कर्मक्षये क्षमः १४१। स्वर्गकामकृता यज्ञा स्वर्गे ते चाल्पसौख्यदाः । अनित्यानि तु सौख्यानि भवंति च बहून्यपि १४२। नित्यं सौख्यं न तेष्वस्ति विना भक्त्या हरेः क्वचित् । सार्वभौमसुखं राज्यं स्वर्गे चापि तथा सुखम् १४३। अन्यत्किंचिन्न वांछामि गर्भवासाद्बिभेम्यहम् । ग्रावा वै भिद्यते लोहैर्माणिक्यं नैव भिद्यते १४४। नानाकाममयी बुद्ध्या विष्णुभक्तिर्न भिद्यते । बको जलचरान्भुंक्ते मंडूकादींश्च वर्जयेत् १४५। तथा यमः सर्वहंता वर्जयेत्कृष्णसेवकान् । यो रक्षति स हर्ता च स वै पालक उच्यते १४६। अपराधशतैर्युक्तं स्वं स्थाने यत्र वासिता । यथा कृतापराधस्य कृष्णस्तस्य कृपाकरः १४७। फलं च लभते वाद्य रक्षकः किं करोति चेत् । एवमात्मा च देहेस्मिन्परवश्यकृपाकरः १४८। प्राप्तो न पारः शनकैर्मल्लैर्युक्ता न वापि ता । व्याधस्य मुक्तिदाता च कुब्जका तारिता स्वयम् १४९। ब्रह्माद्यैर्दुर्लभः स्वप्ने सुलभो गोपमंदिरे । गोपोच्छिष्टं यदा भुक्तं तदा ते तारिताः स्वयम् 6.132.१५०। योगिभिर्गीयते नित्यं परमात्मा जनार्दनः । अव्ययः पुरुषः श्रीमान्दृष्ट्वा तैर्देवि विस्मये १५१। एतत्स्मरणकं दिव्यं ये पठंति दिने दिने । सर्वपापविनिर्मुक्ता यांति विष्णोः सनातनम् १५२। अनया भावबुद्ध्या च पठनं विष्णुसन्निधौ । इहलोके सुखं भुक्त्वा परं पदमवाप्नुयात् १५३। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखण्डे विष्णुस्मरणंनाम द्वात्रिंशाधिकशततमोऽध्यायः १३२।

pārvatyuvāca| anaṃtavāsudevasya kīdṛśaṃ smaraṇaṃ smṛtam | yacchrutvā na punarmoho mānuṣāṇāṃ prajāyate 1| mahādeva uvāca| dṛṣṭatatvena deveśi smaraṃti viṣṇuṃ nityaśaḥ | tṛṣāturo yathā vāri tadvadviṣṇuṃ smarāmyaham 2| himenākulitaṃ viśvaṃ smaratyagniṃ yathā tathā | tadvadeva tu vai viṣṇuṃ smaraṃti vibudhādayaḥ 3| pativratā yathā nārī patiṃ smarati nityaśaḥ | tathā smaraṃti lokeśaṃ viṣṇuṃ viśveśvareśvaram 4| bhayārttaḥ śaraṇaṃ yadvadarthalobhī yathā dhanam | putrakāmo yathā putraṃ tathā viṣṇuṃ smarāmyaham 5| dūrastho'pi yathā gehaṃ cātako mādhavaṃ yathā | brahmavidyāṃ brahmavidastathā viṣṇuṃ smarāmyaham 6| haṃsā mānasamicchaṃti ṛṣayaḥ smaraṇaṃ hareḥ | bhaktāśca bhaktimicchaṃti tathā viṣṇuṃ smarāmyaham 7| prāṇināṃ vallabho deho yatra ātmā'vatiṣṭhati | āyurvāṃcchaṃti ye jīvāstathā viṣṇuṃ smarāmyaham 8| bhramarāśca yathā puṣpaṃ cakravākā divākaram | yathātmavallabhā bhaktistathā viṣṇuṃ smarāmyaham 9| aṃdhenākulitā lokā dīpaṃ vāṃcchaṃti vai yathā | tathā vai puruṣā loke smaraṇaṃ keśavasya ca 10| yathā śramārttā viśrāmaṃ nidrā vyasanino yathā | gatālasyā yathā vidyāṃ tathā viṣṇuṃ smarāmyaham 11| mātaṃgāḥ pārvatīṃ bhūmiṃ siṃhā vanagajādikam | tathaiva smaraṇaṃ viṣṇoḥ kartavyaṃ pāpabhīrubhiḥ 12| sūryakāṃte raveryogādvahnistatra prajāyate | evaṃ vai sādhusaṃyogāddharau bhaktiḥ prajāyate 13| śītaraśmeryathā kāṃtaścaṃdrayogādapaḥ śrayet | evaṃ vaiṣṇavasaṃyogānmuktirbhavati śāśvatī 14| kumudvatī yathā somaṃ dṛṣṭvā puṣpaṃ vikāsate | tadvaddeve kṛtā bhaktirmuktidā sarvadā nṛṇām 15| yathānalāyāḥ saṃtrastā bhramarī smaraṇaṃ caret | tena smaraṇayogena nalāsārūpyatāmiyāt 16| gopībhirjārabuddhyā ca viṣṇośca smaraṇaṃ kṛtam | tāśca sāyujyatāṃ nītāstathā viṣṇuṃ smarāmyaham 17| ke'pi vai duṣṭabhāvena cchadmabhāvena kecana | ke cāpi lobhabhāvena ciṃtayaṃti janārdanam 18| bhaktyā vā snehabhāvena dveṣabhāvena vā punaḥ | ke'pi svāmittvabhāvena buddhayā vā buddhipūrvakam 19| yenakenāpi bhāvena ciṃtayaṃti janārdanam | ihaloke sukhaṃ bhuktvā yāṃti viṣṇoḥ sanātanam 20| aho viṣṇośca māhātmyamadbhutaṃ lomaharṣaṇam | yadṛcchayāpi smaraṇaṃ tridhāmuktipradāyakam 21| na dhanena samṛddhena vipulāvidyayā tathā | ekena bhaktiyogena samīpe dṛśyate kṣaṇāt 22| sāṃnidhye'pi sthito dūre netrayoraṃjanaṃ yathā | bhaktiyogena dṛśyena bhaktaiścaiva sanātanaḥ 23| idaṃ tatvamidaṃ tatvaṃ mohito devamāyayā | bhaktitatvaṃ yadā prāptaṃ tadā viṣṇumayaṃ jagat 24| iṃdrādyairamṛtaṃ prāptaṃ sukhārthe śṛṇu suṃdari | tathāpi duḥkhitāste vai bhaktyā viṣṇoryathā vinā 25| bhaktimevāmṛtaṃ prāpya punarduḥkhaṃ na jāyate | vaikuṃṭhākhyaṃ padaṃ prāpya modate viṣṇusannidhau 26| vāri tyaktvā yathā haṃsaḥ payaḥ pibati nityaśaḥ | evaṃ dharmānparityajya viṣṇorbhaktiṃ samāśrayet 27| anyabhaktiṃ parityajya viṣṇubhaktiṃ samāśrayet | toyaṃ baddhvā tu vastreṇa kṛtaṃ kāryaṃ kathaṃ bhavet 28| prāpya dehaṃ vinā bhaktiṃ kriyate sa vṛthāśramaḥ | viṣṇubhaktiṃ vinā dharmānupadiśaṃti ye janāḥ | te pataṃti sadā ghore narake nātra saṃśayaḥ 29| bāhubhyāṃ sāgaraṃ tartuṃ yadvanmūrkho'bhivāṃchati | saṃsārasāgaraṃ tadvadviṣṇubhaktiṃ vinā naraḥ 30| viṣṇubhaktiṃ ca rakṣaṃti karmaṇā pātyate yadi | akiṃcanaḥ spṛhāyukto merau dhatte yathā spṛhām 31| tava bhaktau tathā deva mayā hi kriyate spṛhā | janmāṃtare hi sā bhaktirmāmakī yatkaroti hi 32| vahniryatheha svalpo'pi dahate vividhaṃ vanam | tadvadeva tu sā bhaktiraṇumātrā kṛtā mayā 33| śataiśca śrūyate bhaktiḥ sahasrairapi budhyate | teṣāṃ madhye tu deveśi bhaktohyekaḥ prajāyate 34| buddhiṃ pareṣāṃ dāsyaṃti loke bahuvidhā janāḥ | svayamācarate so'pi naraḥ koṭiṣu dṛśyate 35| pūjayā hasyate bhaktirjayena parihasyate | evaṃ bhāvo hi deveśe bhaktistenaiva gṛhyate 36| sāgare ca yathā pātaḥ kūpe trāṇopaveśanam | yasya bhāvo hi tadvacca bhaktiḥ sā tena gṛhyate 37| mūle siktasya vṛkṣasya patraṃ śākhāsu dṛśyate | bhajanādeva bho devi phalamagre pratiṣṭhitam 38| pānīyahāriṇā yadvatghaṭe cittaṃ pradhīyate | tadvaddeve harau cittaṃ dhṛtvā mokṣamavāpnuyāt 39| śaiśave ca yathā mātā guḍaṃ stokaṃ dadāti vai | punaryācati vai bālo guḍaṃ vai lobhakāraṇāt 40| nīre nīraṃ yathākṣiptaṃ dugdhe dugdhaṃ ghṛte ghṛtam | tadvadbhedaṃ na paśyaṃti viṣṇubhaktiprasādataḥ 41| bhānuḥ sarvagato yadvadvahniḥ sarvagato yathā | bhaktiḥ sthitastathā bhaktaḥ karmabhirnaiva bādhyate 42| ajāmilaḥ svadharmaṃ ca tyaktvā pāpaṃ samācaran | putraṃ nārāyaṇaṃ smṛtvā muktiṃ vai prāptavāndhruvam 43| divārātrau ca ye bhaktā nāmamātropajīvinaḥ | vaikuṃṭhavāsinaste vai tatra vedā hi sākṣiṇaḥ 44| aśvamedhādiyajñānāṃ phalaṃ svarge'pi dṛśyate | tatphalaṃ tu samagraṃ vai bhuktvā vai saṃpataṃti ca 45| viṣṇubhaktistathā devi bhuktvā bhogānanekaśaḥ | vaikuṃṭhaṃ prāpya vā teṣāṃ punarāgamanaṃ kadā 46| viṣṇubhaktiḥ kṛtā yena viṣṇuloke vasatyasau | dṛṣṭāṃtaṃ paśya deveśi viṣṇubhaktiprasādataḥ 47| grāvāṇo jalamadhyasthāḥ śataśastena tāritāḥ | vinā jalaṃ somakāṃto viṣṇubhaktasya mānasam 48| darduro vasate nīre ṣaṭpado hi vanāṃtare | gaṃdhaṃ vetti kumudvatyā bhakto bhaktau tathā hareḥ 49| gaṃgātaṭe vasaṃtyeke eke vai śatayojanam | kaścidgaṃgāphalaṃ vetti viṣṇubhaktiṃ parastathā 6.132.50| karpūrāgurubhāraṃ hi uṣṭro vahati nityaśaḥ | madhyagaṃdhaṃ na jānāti tathā viṣṇuṃ bahirmukhāḥ 51| mṛgāḥ śālaṃ hi jighraṃti kastūrīgaṃdhamicchavaḥ | svanābhisthaṃ na jānaṃti tathā viṣṇuṃ bahirmukhāḥ 52| upadeśo hi mūrkhāṇāṃ vṛthā vai naganaṃdini | tathaiva viṣṇubhakterhi upadeśo bahirmukhe 53| ahinā ca payaḥ pītaṃ tatpayo hi viṣāyate | tathā vai cānyabhaktānāṃ viṣṇubhaktirviṣāyate 54| cakṣurvinā yathā dīpaṃ dṛṣṭvā darpaṇameva ca | samīpasthā na paśyaṃti tathā viṣṇuṃ bahirmukhāḥ 55| pāvako hi yathā dhūmairādarśopi malena ca | yatholbenāvṛto garbho dehe kṛṣṇastathāvṛtaḥ 56| dugdhe sarpiḥ sthitaṃ yadvattile tailaṃ tu sarvadā | carācare tathā viṣṇurdṛśyate naganaṃdini 57| ekasūtre maṇigaṇā dhāryaṃte bahavo yathā | evaṃ brahmādibhirviśvaṃ saṃprotaṃ brahmacinmaye 58| yathā kāṣṭhe sthito vahnirmaṃthanādeva dṛśyate | evaṃ sarvagato viṣṇurdhyānādeva pradṛśyate 59| ādireko bhaveddīpastasmājjātāḥ sahasraśaḥ | evamekaḥ sthito viṣṇuḥ sarvavyāpya pratiṣṭhati 60| yathā sūryodaye jyotiḥ puṣkare tiṣṭhate sadā | dṛśyate bahudhā nīre loke viṣṇustathā hi saḥ 61| mārutaḥ prakṛtistho'pi nānāgaṃdhavahaḥ sadā | īśvaraḥ sarvajīvastho bhuṃkte prakṛtijānguṇān 62| śarkarā viṣasaṃyogānnīraṃ bhavati yādṛśam | saṃbhūttvā tādṛśo hyātmā karmaṇaḥ phalamaśnute 63| urvī ca nīrasaṃyogānnānāvṛkṣā prajāyate | prakṛterguṇasaṃyogānnānāyoniṣu jāyate 64| gaje vai maśake caiva deve vā mānuṣe'pi vā | nādhiko na ca nyūno vai niṣṭho dehe sa niścalaḥ 65| brahmādistaṃbaparyaṃtā ye cātra bhuvi mānavāḥ | devā yajñāstathā nāgā gaṃdharvāḥ kinnarādayaḥ 66| teṣu sarveṣu dṛśyaṃte jale caṃdramaso yathā | sa saccidānaṃdaśivaḥ sa maheśo hi dṛśyate 67| sa vai viṣṇustathā proktaḥ so'yaṃ sarvagato hariḥ | vedāṃtavedyaḥ sarveśaḥ kālātīto hyanāmayaḥ 68| evaṃ taṃ vetti yo devi sa bhakto nātra saṃśayaḥ | eko hi bahudhā jñeyo bahudhāpyeka eva saḥ 69| nāmarūpavibhedena jalpyate bahudhā bhuvi | cakṣuṣā na raverjyotirbhānunā cakṣuredhate 70| paramātmā tathā cātmā pratidehe tu sarvadā | ghaṭe ghaṭe yathākāśastasminbhagne yathā sthitaḥ 71| rūpe rūpe tathā tvaṃ hi bhagne tasminsuniścalaḥ | yathā kāṣṭhamayaṃ rūpaṃ patate prabhuṇā vinā 72| krimibhedamayo deho patate cātmanā vinā | hemno bhavaṃti varṇāśca vahninā yāṃti pūrvavat 73| tadvajjīvāḥ prapadyaṃte bhaktā vai pūrvarūpatām | svaghanenāvṛtaṃ sūryaṃ mūḍhāḥ paśyaṃti niṣprabham 74| tathā'jñānadhiyo mūḍhā na jānaṃti tamīśvaram | nirvikalpaṃ nirākāraṃ vedāṃ taiḥ paripāṭhyate 75| nirākārācca sākāraṃ svecchayā ca prakāśate | tasmātsaṃjātamākāśaṃ niḥśabdaṃ guṇavarjitam 76| ākāśānmāruto jātaḥ saśabdaṃ ca tadā'bhavat | vātādajāyata jyotirjyotiṣaścābhavajjalam 77| tajjale rukmagarbhaśca virāḍvai viśvarūpadhṛk | tasya nābhisaroje ca brahmāṃḍānāṃ ca koṭayaḥ 78| prakṛtiḥ puruṣastasmānnirmitaṃ tu tridhā jagat | tayordvayośca saṃyogāttattvayogo 'bhyajāyata 79| sātvikī viṣṇusaṃbhūtirbrahmā vai rājasaḥ smṛtaḥ | śivastu tāmasaḥ prokta ebhiḥ sarvaṃ pravartitam 80| ekā brāhmī sthitirloke karmabījānusārataḥ | tayā saṃharate viṣṇuḥ sarvalokānuśeṣataḥ 81| tiṣṭhatyasau tadā tatra bhagavānviṣṇuravyayaḥ | evaṃ sarvagato viṣṇurādimadhyāṃta eva ca 82| avidyayā na jānaṃti lokā vai karmaniścitāḥ | varṇocitāni karmāṇi yaḥ kāleṣu prakārayet 83| yatkarmaviṣṇudaivatyaṃ na hi garbhasya kāraṇam | vedāṃtaśāstre munibhiḥ sarvadaiva vicāryate 84| brahmajñānamidaṃ dehe tadahaṃ parikīrttaye | śubhāśubhasya kāryaṃ ca kāraṇaṃ mana eva hi 85| manasā śudhyate sarvaṃ tadā brahma sanātanam | mana eva sadā baṃdhurmana eva sadā ripuḥ 86| manasā tāritāḥ kecinmanasā yātitāśca ke | madhye sarvaparityāgaḥ bāhye karma tathācaran 87| evameva kṛtaṃ karma kurvannapi na lipyate | padmapatraṃ yathā nīra leśairapi na lipyate 88| agniragnau yathā kṣipto bhaktyā ca kiṃ prayojanam | yadā bhaktiraso jñāto na muktī rocate tadā 89| yogairaṣṭavidhairviṣṇurna prāpyaśceha janmani | bhaktyā vā prāpyate viṣṇuḥ sarvadā sulabho bhavet 90| vedāṃtaiḥ prāpyate jñānaṃ jñānena jñeyameva ca | tattu jñeyaṃ yadā prāptaṃ tadā śūnyamidaṃ jagat 91| balena prāpyate viṣṇuryogairaṣṭavidhaiśca kim | sarveṣāmeva bhāvānāṃ bhāvaśuddhiḥ praśasyate 92| āliṃgyate yathā kāṃtā yathā bhāvastathā phalam | upānadyuktapādo hi vetti carmamayīṃ mahīm 93| buddhiryathāvidhā yasya tadvatsa manyate jagat | dugdhena sikto niṃbo'pi kaṭubhāvaṃ na tu tyajet 94| prakṛtiṃ yāṃti bhūtāni upadeśo nirarthakaḥ | chitvā vai sahakāraṃ ca phalaṃ patraṃ kathaṃ labhet 95| iṃdriyāṇāṃ sukhārthena vṛthā janma kathaṃ nayet | sthālyāṃ vaiḍūryamayyāṃ hi pacyate cauṣadhaṃ yathā 96| dahyate cāgadastadvadvṛthājanma kathaṃ bhavet | nidhānaṃ ca gṛhe kṣiptvā śubhaḥ sevāṃ kathaṃ caret 97| tyaktvā vaikuṃṭhanāthaṃ tamanyamārge kathaṃ ramet | bhaktihīnaiścaturvedaiḥ paṭhitaiḥ kiṃ prayojanam 98| śvāpaco bhaktiyuktastu tridaśairapi pūjyate | svakare kaṃkaṇaṃ baddhvā darpaṇaiḥ kiṃ prayojanam 99| brahmarudrādibhirdevairdattaiśvaryāśca sevakāḥ | arpitaṃ naiva gṛhṇaṃti prabhoścaiva tu kiṃcana 6.132.100| akiṃcanāya bhaktāya dātuṃ nālaṃ gato varam | niḥśarīrasya kṛṣṇasya tatra dhyānaṃ kathaṃ bhavet 101| sākāraṃ bahavo dṛṣṭvā gatā bhaktyā ca tatpadam | pūjā bhaktiḥ kathaṃ śūnye sākāre kathyate budhaiḥ 102| śūnyamārge kathaṃ yāti ādhāreṇa vinā naraḥ | sākāro yaḥ svayaṃ svāmī nirākāraḥ sa vai prabhuḥ 103| sākāro hi sukhenaiva nirākāro na dṛśyate | sevārasaśca sākāre nirākāreṇa vairasaḥ 104| sākāreṇa nirākāro jñāyate svayameva hi | harismṛtiprasādena romāṃcita tanuryadā 105| nayanānaṃdasalilaṃ muktirdāsī bhavettadā | bālye ca yatkṛtaṃ pāpaṃ tatkathaṃ na vinaśyati 106| pūjādānavrataistīrthairjapahomaistvadarpitaiḥ | nijadharmaṃ parityajya tapo ghoraṃ kathaṃ caret 107| svadharme nidhanaṃ śreyaḥ paramadharmo bhayāvahaḥ | vidhiṃ saṃtyajya śāstrīyaṃ tapo ghoraṃ kathaṃ caret 108| āśrameṇa vinā mūḍho naiva siddhimavāpnuyāt | brahmaṇā nirmitā varṇāḥ sve sve dharme niyojitāḥ 109| svadharmeṇāgataṃ dravyaṃ śukladravyaṃ taducyate | śukladravyeṇa yaddānaṃ dīyate śraddhayānvitam 110| svalpenāpi mahatpuṇyaṃ tasya saṃkhyā na vidyate | nīcasaṃgena yaddravyamānītaṃ gṛhakarmasu 111| tena dravyeṇa yaddānaṃ kṛtaṃ vai manujādibhiḥ | tatphalaṃ na bhavette vai naiva tatphalabhāginaḥ 112| yādṛśaṃ kurute karma iṃdriyāṇāṃ sukhecchayā | tādṛśīṃ yonimāpnoti mūḍho hi jñānadurbalaḥ 113| iha yatkurute karma tatparatropabhujyate | puṇyamācarataḥ puṃso yadi duḥkhaṃ prajāyate 114| tadā tāpo na karttavyastatkarma pūrvadehajam | pāpamācarataḥ puṃso jāyate duḥkhameva ca 115| na karttavyastadā harṣaḥ sukhe tatra sureśvari | rajjubaddhāśca paśavaḥ prabhuṇā svecchayā yathā 116| nīyaṃte karmabaṃdhena manujā api bhūtale | śākhāmṛgo vanacaro nṛtyate ca gṛhe gṛhe 117| evaṃ ca karmaṇā jīvā nīyaṃte sarvayoniṣu | krīḍatā kaṃduko yadvatpreryate prabhuṇecchayā 118| karmaṇā vā tathā jaṃturnīyate sukhaduḥkhayoḥ | prāṇī svakarmabhirbaddho na śakto baṃdhanigrahe 119| devā vai karmabhirbaddhā ṛṣayaśca tathāpare | kailāse rudradehasthā bhujaṃgā viṣabhojinaḥ 120| asamarthāḥ sudhā bhoktuṃ karmayonirbalīyasī | nīrogadehadātā yo budhaiḥ sūryo hi kathyate 121| tadrathe sārathiḥ paṃguḥ karmayonirbalīyasī | iṃdradyumno hi rājarṣirgajatvaṃ karmaṇā gataḥ 122| samarthasvāminā tasminkarmayonirvṛthā kṛtā | rudrabrahmādayo devā mānavāścāsurāśca ye 123| te sarve karmabaddhāśca vicaraṃti mahītale | karmādhīnaṃ jagatsarvaṃ viṣṇunā nirmitaṃ purā 124| tatkarmakeśavādhīnaṃ rāmanāmnā vinaśyati | sarvatrāpi sthitaṃ toyaṃ muktidaṃ tu sitāsite 125| evamācaratāṃ karma muktidaṃ keśavārcanam | iṃdriyāṇāṃ sukhārthāya yaḥ karma manasācaret 126| ahaṃ kṛtena manyeta kevalaṃ dehameva hi | manasā saṃsmaranjaṃtuḥ prāyaścittaṃ samācaret 127| sa pūrvakarmabhoktā ca agre karma na varddhate | praśaṃsaṃti grahānkecitkecitpretapiśācakān 128| keciddevānpraśaṃsaṃti hyoṣadhīḥ kecidūcire | kecinmaṃtraṃ ca siddhiṃ ca kecidbuddhiparākramam 129| udyamaṃ sāhasaṃ dhairyaṃ kecinnītiṃ balaṃ tathā | ahaṃkarmapraśaṃsābhiḥ sarve kāmānuvartinaḥ 130| iti me niścitā buddhiḥ kathyate pūrvasūribhiḥ | yadā puṇyamayo jaṃtuḥ pāpaṃ kiṃcinnaḥ vidyate 131| jñānaṃ hi dvividhaṃ caiva tadā puṇyaṃ sukhaṃ bhavet | pāpaṃ puṇyaṃ samaṃ yasya tadā karmasu vidyate 132| samaṃ yogaṃ yadā dvaṃdvaṃ tadānaṃdapadaṃ vrajet | bāhye sarvaparityāgī manasā saṃspṛhī bhavet 133| tadvṛthācaritaṃ tasya tena tatpāpabhoginaḥ | bāhye karoti karmāṇi manasā niḥspṛho bhavet 134| tyāgo'sau madhyamo jñeyo na tu pūrṇaphalaṃ labhet | bāhyamadhye parityajya buddhyā śūnyāvalaṃbanam 135| tyāgaḥ sa uttamo jñeyo yogināmapi durllabhaḥ | krodhātsarvaṃ tyajaṃtyeke kecidvādaprabhāvataḥ 136| kaṣṭātsarvaṃ tyajaṃtyeke tyāgāḥ sarvenumadhyamāḥ | subuddhyā śraddhayā yukto na krodhādivaśaṃgataḥ 137| karmaṇāṃ hyavalipto'pi sugatiṃ yāti mānavaḥ | śucīnāṃ śrīmatāṃ gehe dhīmatāṃ yogināmapi 138| yogādbhraṣṭastu jāyeta kule vai dvijapūrvake | svalpenaiva tu kālena pūrṇaṃ yogaṃ ca viṃdati 139| cidānaṃdapadaṃ gacchedyogabhaktiprasādataḥ | paṃkenaiva yathā paṃkaṃ rudhiraṃ rudhireṇa vai 140| hiṃsayā karmaṇā karma kathaṃ kṣālayituṃ kṣamaḥ | hiṃsākarmamayoyajñaḥ kathaṃ karmakṣaye kṣamaḥ 141| svargakāmakṛtā yajñā svarge te cālpasaukhyadāḥ | anityāni tu saukhyāni bhavaṃti ca bahūnyapi 142| nityaṃ saukhyaṃ na teṣvasti vinā bhaktyā hareḥ kvacit | sārvabhaumasukhaṃ rājyaṃ svarge cāpi tathā sukham 143| anyatkiṃcinna vāṃchāmi garbhavāsādbibhemyaham | grāvā vai bhidyate lohairmāṇikyaṃ naiva bhidyate 144| nānākāmamayī buddhyā viṣṇubhaktirna bhidyate | bako jalacarānbhuṃkte maṃḍūkādīṃśca varjayet 145| tathā yamaḥ sarvahaṃtā varjayetkṛṣṇasevakān | yo rakṣati sa hartā ca sa vai pālaka ucyate 146| aparādhaśatairyuktaṃ svaṃ sthāne yatra vāsitā | yathā kṛtāparādhasya kṛṣṇastasya kṛpākaraḥ 147| phalaṃ ca labhate vādya rakṣakaḥ kiṃ karoti cet | evamātmā ca dehesminparavaśyakṛpākaraḥ 148| prāpto na pāraḥ śanakairmallairyuktā na vāpi tā | vyādhasya muktidātā ca kubjakā tāritā svayam 149| brahmādyairdurlabhaḥ svapne sulabho gopamaṃdire | gopocchiṣṭaṃ yadā bhuktaṃ tadā te tāritāḥ svayam 6.132.150| yogibhirgīyate nityaṃ paramātmā janārdanaḥ | avyayaḥ puruṣaḥ śrīmāndṛṣṭvā tairdevi vismaye 151| etatsmaraṇakaṃ divyaṃ ye paṭhaṃti dine dine | sarvapāpavinirmuktā yāṃti viṣṇoḥ sanātanam 152| anayā bhāvabuddhyā ca paṭhanaṃ viṣṇusannidhau | ihaloke sukhaṃ bhuktvā paraṃ padamavāpnuyāt 153| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsāhasryāṃ saṃhitāyāmuttarakhaṇḍe viṣṇusmaraṇaṃnāma dvātriṃśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ 132|