Chapter 219

नारद उवाच- इत्याकर्ण्य वचस्तस्य पुंडरीको महामनाः । उवाच निजबंधुं तं शृण्वतां निजसंगिनाम् १। पुंडरीक उवाच- केन पुण्येन तीर्थेऽस्मिन्मृत्युर्भरत तेऽभवत् । यदि जानासि तद्ब्रूहि पापं विख्यातमेव ते २। भरत उवाच- पुंडरीक शृणुष्वेदं कथयामि तवाग्रतः । एतत्तीर्थप्रदं पुण्यं कृतं यदिह जन्मनि ३। एकदा तु धनं जित्वा समागच्छन्निजं गृहम् । अपश्यं मृतकं बालं मृतस्यानाथमापणे ४। निधाय तमहं मूर्ध्नि नीत्वा गंगातटे शुभे । वस्त्रादिभिरलंकृत्य चक्रे दाहादिसत्क्रियाम् ५। द्यूतेनोपार्ज्जितं द्रव्यं तत्सर्वं व्ययितं मया । तेन पुण्येन प्राप्तं मे तीर्थमेतच्छुभावहम् ६। कुरु त्वं मम देहस्य संस्कारं दाहपूर्वकम् ७। श्रीनारद उवाच- संस्कारे विहिते राजन्भरतः पापवानपि । तीर्थस्यास्य प्रसादेन पुष्करस्य गतो दिवि । मासमेकं यथा विष्णुः पुंडरीकगृहे हरिः ८। उवासास्य प्रसादेन तीर्थस्य शृणु सांप्रतम् । अत्र तीर्थे स धर्मात्मा भरतस्यापि सद्गतिम् । दृष्ट्वेति हृदये मेने तीर्थमेतत्तु कामदम् ९। अत्रेति वांच्छया सस्नौ पुंडरीकः स पंडितः । माघमासं स्वरूपेण हरिर्वसतु मे गृहे १०। एवं स्नात्वा स कामेन ययौ निजगृहं प्रति । तीर्थेऽत्र नृपतिश्रेष्ठ पुंडरीकोऽखिलार्थदे ११। बंधुभ्यो मरणं भ्रातुर्भरतस्य जगाद ह । तेपि श्रुत्वा शुचं चक्रुर्माययावृतबुद्धयः १२। पुंडरीकस्तदा कुर्वन्गृहे स्वस्मिन्निजक्रियाः । उवासेति महानंदस्तपस्यायास्यते हरिः १३। पूर्णिमायामथो पौष्यां चक्रे स परमोत्सवम् । मत्वेति श्वो गृहे मह्यं हरिरायास्यति ध्रुवम् १४। श्रीखंडजलसेकेन गोमयालेपनेन च । मुक्ताचूर्णचतुष्केन समस्कुरुत केतनम् १५। शतद्वयं ब्राह्मणानां नानाभोज्यैरभोजयत् । वह्वीभिर्दक्षिणाभिश्च तानेव समतोषयत् १६। नानावादित्रकुशलैः कलकंठैश्च गायनैः । रजन्यां स्वजनैर्गायंश्चक्रे जागरणं तथा १७। अथ प्रभाते तान्सर्वान्गायनादीन्विसृज्य सः । गोविंदागमनाकांक्षी गृहमध्ये उपाविशत् १८। अथ तस्य गृहाभ्यासे निवर्त्य निजवाहनम् । प्राविशद्गृहमध्ये तु कर्तुं स्वजनवांछितम् १९। स पुंडरीकस्तं दृष्ट्वा माधवं समुपागतम् । उत्थायासनतस्तूर्णं ववंदे शिरसा नृप २०। उवाच च स धर्म्मात्मा गोविंदालोकनिर्वृतः । संपूज्यार्घादिदानेन विष्टरे तं निवेशितम् २१। पुंडरीक उवाच- भवता भव तापघ्नं सुस्पष्टं तदनुष्ठितम् । तावदत्र त्वया विष्णो स्थीयतां स्थितिकारिणा २२। यावदस्य पुनीतस्य समाप्तिस्तपसो भवेत् । यत्र त्वं सेवकास्ते च वसंति परिचर्यया २३। तत्रैव खलु वैकुंठं सर्वदोषविवर्जितः । यद्गृहे तव कर्माणि वर्ण्यं ते साधुभिर्विभो २४। हरिर्निवसते तत्र सन्मुखादिति नः श्रुतम् । येषां वचसि ते नाम हृदि रूपं च सुंदरम् २५। कर्णयोश्च गुणारोपस्त एव खलु साधवः । भवतो भवते स्वांतं येषां शुश्रूषणे विभो २६। उत्तमांगे च निर्माल्यं त एव खलु साधवः । येषां तु बुद्धिः शत्रौ च मित्रे च कमलापते २७। चयापचययोश्चैव त एव खलु साधवः । येषां विकुरुते चेतो न विकारस्य कारणे २८। संति लक्ष्मीपते नूनं त एव खलु साधवः । यत्र त्वं साधवस्तत्र संतो यत्र ततो भवान् । भवानतो विज्ञाय तां साधुं माघे मम गृहे वस २९। नारद उवाच- इत्याकर्ण्य वचस्तस्य पुंडरीकस्य माधवः । उवाच वचनं भासादंतानां भासयन्दिशः ३०। श्रीभगवानुवाच- साधूनामुत्तमः साधुस्त्वं पृथिव्यां महामते । यत्त्वया पुण्यतीर्थे तु स्नातं मत्संगवांछया ३१। उत्तिष्ठ जाह्नवीतोय माघे स्नानं कुरु द्विज । माघांते स्नापयामि त्वां पूर्णिमायां तु पुष्करे ३२। प्रयागे माघमासे तु पूर्णं यत्स्नानजं फलम् । तत्सर्वं पुष्करे तीर्थे दिनैकस्नानतो भवेत् ३३। नारद उवाच- एवमुक्तः स विप्रेंद्रः पुंडरीको मुरारिणा । किंचिदभ्युदिते सूर्ये स्नानं गंगाजलेऽकरोत् ३४। प्रत्यक्ष पुंडरीकाक्ष पुंडरीकः समर्चयत् । तुलसीविकसत्पुष्पयवकुंकुमचंदनैः ३५। धूपैरगरुजैरंगवासितांगं रमापतिम् । नीराजयति कर्पूरदीपकैः पंचभिः स्म सः ३६। चतुर्विधमयैर्भोज्यैर्भोजयित्वा जगद्गुरुम् । सुप्तं स मणिपर्यंके चामरैस्तमवीजयत् ३७। पादसंवाहनं जातु चक्रे तस्य रमापतेः । जातकर्पूरसंयुक्तं ददौ तांबूलवीटकम् ३८। उष्णीषं बध्नतस्तस्य श्रीपतेः पुरतस्तदा । तस्थौ जातु स विप्रेंद्रः करेणानीय दर्पणम् ३९। एवं निजगृहे तस्य वसतः स भवच्छिदः । सपर्यां विदधद्विप्रो माघं निन्ये स मस्तकम् ४०। अथ माघावसाने तु पूर्णिमायां रमापतेः । स्मृतिमात्रागतं तार्क्ष्यमपश्यत्पुरतः स्थितम् ४१। तं दृष्ट्वा पुंडरीकाक्षः पुंडरीकमुवाच ह । श्रीभगवानुवाच- श्रूयतां भो द्विजश्रेष्ठ यद्वचोऽहं वदामि ते ४२। इंद्रप्रस्थगते तीर्थे पुष्करे ते यदृच्छया । स्नानायते मया दत्तं यन्मासमुषितं मया ४३। अद्यपक्षींद्रमारुह्य मया सह महामते । व्रज तीर्थशिरोरत्नं तदेव प्रति पुष्करे ४४। चतुर्वर्गप्रदे तस्मिन्स्नानं कुर्वन्यदीच्छसि । तदहं ते प्रदास्यामि यदहं तद्वशे द्विज ४५। पापोऽपि भरतस्ते वै भ्राता यत्र मृतो गतः । स्वर्गं स्वर्गसुखाकांक्षी किमन्यत्तस्य वर्ण्यते ४६। नारद उवाच- एवमुक्त्वा स देवेंद्रो ब्राह्मणेंद्रं नरेंद्र तम् । पतगेंद्रं समारोप्य सर्वतीर्थेंद्रमागमत् ४७। पुंडरीकस्य देहात्तु तेन तत्प्राणवायुना । समं ज्योतिः स निर्गत्य गोविंदपदमाविशत् ४८। एवं पुष्करतीर्थेऽस्मिन्निंद्रप्रस्थगते नृप । स्नानेन पुंडरीकस्तु लेभे सायुज्यमीश्वरे ४९। एवं तीर्थानुरोधेन गोविंदोऽपि च तद्गृहे । मासमेकं सुखं राजन्नुवास निजबंधुवत् ५०। केन वर्णयितुं शक्यो महिमा पुष्करस्य वै । शक्रप्रस्थगतस्यास्य कोट्यंशो वर्णितो मया ५१। माहात्म्यश्रवणादस्य श्रद्धया लभते नरः । अश्वमेधक्रतुफलं पठनादपि भूपते ५२। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे कालिंदीमाहात्म्ये पुष्करमहिमावर्णनोनामैकोनविंशाधिकद्विशततमोऽध्यायः २१९ ।

nārada uvāca- ityākarṇya vacastasya puṃḍarīko mahāmanāḥ | uvāca nijabaṃdhuṃ taṃ śṛṇvatāṃ nijasaṃginām 1| puṃḍarīka uvāca- kena puṇyena tīrthe'sminmṛtyurbharata te'bhavat | yadi jānāsi tadbrūhi pāpaṃ vikhyātameva te 2| bharata uvāca- puṃḍarīka śṛṇuṣvedaṃ kathayāmi tavāgrataḥ | etattīrthapradaṃ puṇyaṃ kṛtaṃ yadiha janmani 3| ekadā tu dhanaṃ jitvā samāgacchannijaṃ gṛham | apaśyaṃ mṛtakaṃ bālaṃ mṛtasyānāthamāpaṇe 4| nidhāya tamahaṃ mūrdhni nītvā gaṃgātaṭe śubhe | vastrādibhiralaṃkṛtya cakre dāhādisatkriyām 5| dyūtenopārjjitaṃ dravyaṃ tatsarvaṃ vyayitaṃ mayā | tena puṇyena prāptaṃ me tīrthametacchubhāvaham 6| kuru tvaṃ mama dehasya saṃskāraṃ dāhapūrvakam 7| śrīnārada uvāca- saṃskāre vihite rājanbharataḥ pāpavānapi | tīrthasyāsya prasādena puṣkarasya gato divi | māsamekaṃ yathā viṣṇuḥ puṃḍarīkagṛhe hariḥ 8| uvāsāsya prasādena tīrthasya śṛṇu sāṃpratam | atra tīrthe sa dharmātmā bharatasyāpi sadgatim | dṛṣṭveti hṛdaye mene tīrthametattu kāmadam 9| atreti vāṃcchayā sasnau puṃḍarīkaḥ sa paṃḍitaḥ | māghamāsaṃ svarūpeṇa harirvasatu me gṛhe 10| evaṃ snātvā sa kāmena yayau nijagṛhaṃ prati | tīrthe'tra nṛpatiśreṣṭha puṃḍarīko'khilārthade 11| baṃdhubhyo maraṇaṃ bhrāturbharatasya jagāda ha | tepi śrutvā śucaṃ cakrurmāyayāvṛtabuddhayaḥ 12| puṃḍarīkastadā kurvangṛhe svasminnijakriyāḥ | uvāseti mahānaṃdastapasyāyāsyate hariḥ 13| pūrṇimāyāmatho pauṣyāṃ cakre sa paramotsavam | matveti śvo gṛhe mahyaṃ harirāyāsyati dhruvam 14| śrīkhaṃḍajalasekena gomayālepanena ca | muktācūrṇacatuṣkena samaskuruta ketanam 15| śatadvayaṃ brāhmaṇānāṃ nānābhojyairabhojayat | vahvībhirdakṣiṇābhiśca tāneva samatoṣayat 16| nānāvāditrakuśalaiḥ kalakaṃṭhaiśca gāyanaiḥ | rajanyāṃ svajanairgāyaṃścakre jāgaraṇaṃ tathā 17| atha prabhāte tānsarvāngāyanādīnvisṛjya saḥ | goviṃdāgamanākāṃkṣī gṛhamadhye upāviśat 18| atha tasya gṛhābhyāse nivartya nijavāhanam | prāviśadgṛhamadhye tu kartuṃ svajanavāṃchitam 19| sa puṃḍarīkastaṃ dṛṣṭvā mādhavaṃ samupāgatam | utthāyāsanatastūrṇaṃ vavaṃde śirasā nṛpa 20| uvāca ca sa dharmmātmā goviṃdālokanirvṛtaḥ | saṃpūjyārghādidānena viṣṭare taṃ niveśitam 21| puṃḍarīka uvāca- bhavatā bhava tāpaghnaṃ suspaṣṭaṃ tadanuṣṭhitam | tāvadatra tvayā viṣṇo sthīyatāṃ sthitikāriṇā 22| yāvadasya punītasya samāptistapaso bhavet | yatra tvaṃ sevakāste ca vasaṃti paricaryayā 23| tatraiva khalu vaikuṃṭhaṃ sarvadoṣavivarjitaḥ | yadgṛhe tava karmāṇi varṇyaṃ te sādhubhirvibho 24| harirnivasate tatra sanmukhāditi naḥ śrutam | yeṣāṃ vacasi te nāma hṛdi rūpaṃ ca suṃdaram 25| karṇayośca guṇāropasta eva khalu sādhavaḥ | bhavato bhavate svāṃtaṃ yeṣāṃ śuśrūṣaṇe vibho 26| uttamāṃge ca nirmālyaṃ ta eva khalu sādhavaḥ | yeṣāṃ tu buddhiḥ śatrau ca mitre ca kamalāpate 27| cayāpacayayoścaiva ta eva khalu sādhavaḥ | yeṣāṃ vikurute ceto na vikārasya kāraṇe 28| saṃti lakṣmīpate nūnaṃ ta eva khalu sādhavaḥ | yatra tvaṃ sādhavastatra saṃto yatra tato bhavān | bhavānato vijñāya tāṃ sādhuṃ māghe mama gṛhe vasa 29| nārada uvāca- ityākarṇya vacastasya puṃḍarīkasya mādhavaḥ | uvāca vacanaṃ bhāsādaṃtānāṃ bhāsayandiśaḥ 30| śrībhagavānuvāca- sādhūnāmuttamaḥ sādhustvaṃ pṛthivyāṃ mahāmate | yattvayā puṇyatīrthe tu snātaṃ matsaṃgavāṃchayā 31| uttiṣṭha jāhnavītoya māghe snānaṃ kuru dvija | māghāṃte snāpayāmi tvāṃ pūrṇimāyāṃ tu puṣkare 32| prayāge māghamāse tu pūrṇaṃ yatsnānajaṃ phalam | tatsarvaṃ puṣkare tīrthe dinaikasnānato bhavet 33| nārada uvāca- evamuktaḥ sa vipreṃdraḥ puṃḍarīko murāriṇā | kiṃcidabhyudite sūrye snānaṃ gaṃgājale'karot 34| pratyakṣa puṃḍarīkākṣa puṃḍarīkaḥ samarcayat | tulasīvikasatpuṣpayavakuṃkumacaṃdanaiḥ 35| dhūpairagarujairaṃgavāsitāṃgaṃ ramāpatim | nīrājayati karpūradīpakaiḥ paṃcabhiḥ sma saḥ 36| caturvidhamayairbhojyairbhojayitvā jagadgurum | suptaṃ sa maṇiparyaṃke cāmaraistamavījayat 37| pādasaṃvāhanaṃ jātu cakre tasya ramāpateḥ | jātakarpūrasaṃyuktaṃ dadau tāṃbūlavīṭakam 38| uṣṇīṣaṃ badhnatastasya śrīpateḥ puratastadā | tasthau jātu sa vipreṃdraḥ kareṇānīya darpaṇam 39| evaṃ nijagṛhe tasya vasataḥ sa bhavacchidaḥ | saparyāṃ vidadhadvipro māghaṃ ninye sa mastakam 40| atha māghāvasāne tu pūrṇimāyāṃ ramāpateḥ | smṛtimātrāgataṃ tārkṣyamapaśyatpurataḥ sthitam 41| taṃ dṛṣṭvā puṃḍarīkākṣaḥ puṃḍarīkamuvāca ha | śrībhagavānuvāca- śrūyatāṃ bho dvijaśreṣṭha yadvaco'haṃ vadāmi te 42| iṃdraprasthagate tīrthe puṣkare te yadṛcchayā | snānāyate mayā dattaṃ yanmāsamuṣitaṃ mayā 43| adyapakṣīṃdramāruhya mayā saha mahāmate | vraja tīrthaśiroratnaṃ tadeva prati puṣkare 44| caturvargaprade tasminsnānaṃ kurvanyadīcchasi | tadahaṃ te pradāsyāmi yadahaṃ tadvaśe dvija 45| pāpo'pi bharataste vai bhrātā yatra mṛto gataḥ | svargaṃ svargasukhākāṃkṣī kimanyattasya varṇyate 46| nārada uvāca- evamuktvā sa deveṃdro brāhmaṇeṃdraṃ nareṃdra tam | patageṃdraṃ samāropya sarvatīrtheṃdramāgamat 47| puṃḍarīkasya dehāttu tena tatprāṇavāyunā | samaṃ jyotiḥ sa nirgatya goviṃdapadamāviśat 48| evaṃ puṣkaratīrthe'sminniṃdraprasthagate nṛpa | snānena puṃḍarīkastu lebhe sāyujyamīśvare 49| evaṃ tīrthānurodhena goviṃdo'pi ca tadgṛhe | māsamekaṃ sukhaṃ rājannuvāsa nijabaṃdhuvat 50| kena varṇayituṃ śakyo mahimā puṣkarasya vai | śakraprasthagatasyāsya koṭyaṃśo varṇito mayā 51| māhātmyaśravaṇādasya śraddhayā labhate naraḥ | aśvamedhakratuphalaṃ paṭhanādapi bhūpate 52| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsāhasryāṃ saṃhitāyāmuttarakhaṃḍe kāliṃdīmāhātmye puṣkaramahimāvarṇanonāmaikonaviṃśādhikadviśatatamo'dhyāyaḥ 219 |