Chapter 242

रुद्र उवाच- स्वायम्भुवो मनुः पूर्वं द्वाशार्णं महामनुम् । जजाप गोमतीतीरे नैमिषे विमले शुभे १। तेन वर्षसहस्रेण पूजितः कमलापतिः । मत्तो वरं वृणीष्वेति तं प्राह भगवान्हरिः २। ततः प्रोवाच हर्षेण मनुः स्वायम्भुवो हरिम् । मनुरुवाच- पुत्रत्वं भज देवेश त्रीणि जन्मानि चाच्युत ३। त्वां पुत्रलालसत्वेन भजामि पुरुषोत्तमम् । रुद्र उवाच- इत्युक्तस्तेन लक्ष्मीशः प्रोवाच सुमहागिरा ४। विष्णुरुवाच- भविष्यति नृपश्रेष्ठ यत्ते मनसि कांक्षितम् । ममैव च महत्प्रीतिस्तव पुत्रत्वहेतवे ५। स्थितिप्रयोजने काले तत्र तत्र नृपोत्तम । त्वयि जाते त्वहमपि जातोस्मि तव सुव्रत ६। परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्म्मसंस्थापनार्थाय संभवामि तवानघ ७। रुद्र उवाच- एवं दत्वा वरं तस्मै तत्रैवांतर्दधे हरिः । अस्याभूत्प्रथमं जन्म मनोः स्वायंभुवस्य च ८। रघूणामन्वये पूर्वं राजा दशरथो ह्यभूत् । द्वितीयो वसुदेवोऽभूद्वृष्णीनामन्वये विभुः ९। कलेर्दिव्यसहस्राब्दप्रमाणस्यांत्यपादयोः । शंभलग्रामकं प्राप्य ब्राह्मणः संजनिष्यति १०। कौशल्या समभूत्पत्नी राज्ञो दशरथस्य हि । यदोर्वंशस्य सेवार्थं देवकी नाम विश्रुता ११। हरिव्रतस्य विप्रस्य भार्य्या देवप्रभा पुनः । एवं मातृत्वमापन्ना त्रीणि जन्मानि शार्ङ्गिणः १२। पूर्वं रामस्य चरितं वक्ष्यामि तव सुव्रते । यस्य स्मरणमात्रेण विमुक्तिः पापिनामपि १३। हिरण्यकहिरण्याक्षौ द्वितीयं जन्मसंश्रितौ । कुंभकर्ण दशग्रीवावजायेतां महाबलौ १४। पुलस्त्यस्य सुतो विप्रो विश्रवानाम धार्मिकः । तस्य पत्नी विशालाक्षी राक्षसेंद्र सुताऽनघे १५। सुकेशितनया सा स्यात्सुमाली दानवस्य च । केकसी नाम कन्यासीत्तस्य भार्या दृढव्रता १६। कामोद्रिक्ता तु सा देवी संध्याकाले महामुनिम् । रमयामास तन्वंगी यथेष्टं शुभदर्शना १७। कामात्संध्याभवाद्यत्वात्तस्यां जातौ महाबलौ । रावणः कुंभकर्णश्च राक्षसौ लोकविश्रुतौ १८। कन्या शूर्पणखा नाम जातातिविकृतानना । कस्यचित्त्वथ कालस्य तस्यां जातो विभीषणः १९। सुशीलो भगवद्भक्तः सत्यवाग्धर्म्मवाञ्शुचिः । रावणः कुंभकर्णश्च हिमवत्पर्वतोत्तमे २०। महोग्रतपसा मां वै पूजयामासतुर्भृशम् । रावणस्त्वथ दुष्टात्मा स्वशिरःकमलैः शुभैः २१। पूजयामास मां देवि दारुणेनैव कर्म्मणा । ततस्तमब्रुवं सुभ्रूः प्रहृष्टेनांतरात्मना २२। वरं वृणीष्व मे वत्स यत्ते मनसि वर्त्तते । ततः प्रोवाच दुष्टात्मा देवदानव रक्षसाम् २३। अवध्यत्वं प्रदेहीति सर्वलोकजिगीषया । ततोऽहं दत्तवांस्तस्मै राक्षसाय दुरात्मने २४। देवदानवयक्षाणामवध्यत्वं वरानने । राक्षसोऽसौ महावीर्यो वरदानात्तु गर्वितः २५। त्रींल्लोकान्पीडयामास देवदानवमानुषान् । तेन संबाध्यमानाश्च देवा ब्रह्मपुरोगमाः २६। भयार्त्ताः शरणं जग्मुरीश्वरं कमलापतिम् । ज्ञात्वाथ वेदनां तेषामभयाय सनातनः २७। उवाच त्रिदशान्सर्वान्ब्रह्मरुद्रपुरोगमान् । श्रीभगवानुवाच- राज्ञो दशरथस्याहमुत्पत्स्यामि रघोः कुले २८। वधिष्यामि दुरात्मानं रावणं सह बांधवम् । मानुषं वपुरास्थाय हन्मि दैवतकंटकम् २९। नंदिशापाद्भवंतोऽपि वानरत्वमुपागताः । कुरुध्वं मम साहाय्यं गंधर्वाप्सरसोत्तमाः ३०। रुद्र उवाच- इत्युक्ता देवतास्सर्वा देवदेवेन विष्णुना । वानरत्वमुपागम्य जज्ञिरे पृथिवीतले ३१। भार्गवेण प्रदत्ता तु महीसागरमेखला । दत्ता महर्षिभिः पूर्वं रघूणां सुमहात्मनाम् ३२। वैवस्वतमनोः पुत्रो राज्ञां श्रेष्ठो महाबलः । इक्ष्वाकुरिति विख्यातस्सर्वधर्म्मविदांवरः ३३। तदन्वये महातेजा राजा दशरथो बली । अजस्य नृपतेः पुत्रः सत्यवान्शीलवान्शुचिः ३४। स राजा पृथिवीं सर्वां पालयामास वीर्य्यतः । राज्येषु स्थापयामास सर्वान्पार्थिवसत्तमान् ३५। कोशलस्य नृपस्याथ पुत्री सर्वांगशोभना । कौशल्या नाम तां कन्यामुपयेमे स पार्थिवः ३६। मागधस्य नृपस्याथ तनया च शुचिस्मिता । सुमित्रा नाम नाम्ना च द्वितीया तस्य भामिनी ३७। तृतीया केकयस्याथ नृपतेर्दुहिता तथा । भार्य्याभूत्पद्मपत्राक्षी केकयी नाम नामतः ३८। ताभिः स्म राजा भार्याभिस्तिसृभिर्धर्मसंयुतः । रमयामास काकुत्स्थः पृथिवीं चानुपालयन् ३९। अयोध्यानाम नगरी सरयूतीर संस्थिता । सर्वरत्नसुसंपूर्णा धनधान्यसमाकुला ४०। प्राकारगोपुरैर्जुष्टा हेमप्राकारसंकुला । उत्तमैर्नागतुरगैर्महेंद्रस्य यथा पुरी ४१। तस्यां राजा स धर्मात्मा उवास मुनिसत्तमैः । पुरोहितेन विप्रेण वसिष्ठेन महात्मना ४२। राज्यं चकारयामास सर्वं निहतकंटकम् । यस्मादुत्पत्स्यते तस्यां भगवान्पुरुषोत्तमः ४३। तस्मात्तु नगरी पुण्या साप्ययोध्येति कीर्तिता । नगरस्य परं धाम्नो नाम तस्याप्यभूच्छुभे ४४। यत्रास्ते भगवान्विष्णुस्तदेव परमं पदम् । तत्र सद्यो भवेन्मोक्षः सर्वकर्म्मनिकृंतनः ४५। जाते तत्र महाविष्णौ नराः सर्वे मुदं ययुः । स राजा पृथिवीं सर्वां पालयित्वा शुभानने ४६। अयजद्वैष्णवेष्ट्या च पुत्रार्थी हरिमच्युतम् । तेन संपूजितः श्रीशो राजा सर्वगतो हरिः ४७। वैष्णवेन तु यज्ञेन वरदः प्राह केशवः । तस्मिन्नाविरभूदग्नौ यज्ञरूपो हरिस्तदा ४८। शुद्धजाम्बूनदप्रख्यः शंखचक्रगदाधरः । शुक्लांबरधरः श्रीमान्सर्वभूषणभूषितः ४९। श्रीवत्सकौस्तुभोरस्को वनमालाविभूषितः । पद्मपत्रविशालाक्षश्चतुर्बाहुरुदारधीः ५०। सव्यांकस्थ श्रिया सार्द्धमाविरासीद्रमेश्वरः । वरदोस्मीति तं प्राह राजानं भक्तवत्सलः ५१। तं दृष्ट्वा सर्वलोकेशं राजा हर्षसमाकुलः । ववंदे भार्य्यया सार्द्धं प्रहृष्टेनांतरात्मना ५२। प्रांजलिः प्रणतो भूत्वा हर्षगद्गदया गिरा । पुत्रत्वं मे भजेत्याह देवदेवं जनार्दनम् ५३। ततः प्रसन्नो भगवान्प्राह राजानमच्युतः । विष्णुरुवाच- उत्पत्स्येऽहं नृपश्रेष्ठ देवलोकहिताय वै ५४। परित्राणाय साधूनां राक्षसानां वधाय च । मुक्तिं प्रदातुं लोकानां धर्म्मसंस्थापनाय च ५५। महादेव उवाच- इत्युक्त्वा पायसं दिव्यं हेमपात्रस्थितं शृतम् । लक्ष्म्याहस्तस्थितं शुभ्रं पार्थिवाय ददौ हरिः ५६। विष्णुरुवाच- इदं वै पायसं राजन्पत्नीभ्यस्तव सुव्रत । देहि ते तनयास्तासु उत्पत्स्यन्ते मदंगजाः ५७। महादेव उवाच- इत्युक्त्वा मुनिभिः सर्वैः स्तूयमानो जनार्दनः । स्वात्मानं दर्शयित्वाथ तथैवांतरधीयत ५८। स राजा तत्र दृष्ट्वा च पत्नीं ज्येष्ठां कनीयसीम् । विभज्य पायसं दिव्यं प्रददौ सुसमाहितः ५९। एतस्मिन्नन्तरे पत्नी सुमित्रा तस्य मध्यमा । तत्समीपं प्रयाता सा पुत्रकामा सुलोचना ६०। तां दृष्ट्वा तत्र कौशल्या कैकेयी च सुमध्यमा । अर्द्धमर्द्धं प्रददतुस्ते तस्यै पायसं स्वकम् ६१। तत्प्राश्य पायसं दिव्यं राजपत्न्यः सुमध्यमाः । संपन्नगर्भाः सर्वास्ता विरेजुः शुभ्रवर्च्चसः ६२। तासां स्वप्नेषु देवेशः पीतवासा जनार्दनः । शंखचक्रगदापाणिराविर्भूतस्तदा हरिः ६३। अस्मिन्काले मनोरम्ये मधुमासि शुचिस्मिते । शुक्ले नवम्यां विमले नक्षत्रेऽदितिदैवते ६४। मध्याह्नसमये लग्ने सर्वग्रहशुभान्विते । कौसल्या जनयामास पुत्रं लोकेश्वरं हरिम् ६५। इंदीवरदलश्यामं कोटिकंदर्प्पसन्निभम् । पद्मपत्रविशालाक्षं सर्वाभरणशोभितम् ६६। श्रीवत्सकौस्तुभोरस्कं सर्वाभरणभूषितम् । उद्यद्दिनकरप्रख्यकुण्डलाभ्यां विराजितम् ६७। अनेकसूर्य्यसंकाशं तेजसा महता वृतम् । परेशस्य तनो रम्यं दीपादुत्पन्नदीपवत् ६८। ईशानं सर्वलोकानां योगिध्येयं सनातनम् । सर्वोपनिषदामर्थमनंतं परमेश्वरम् ६९। जगत्सर्गस्थितिलये हेतुभूतमनामयम् । शरण्यं सर्वभूतानां सर्वभूतमयं विभुम् ७०। समुत्पन्ने जगन्नाथे देवदुंदुभयो दिवि । विनेदुः पुष्पवर्षाणि ववर्षुः सुरसत्तमाः ७१। प्रजापतिमुखा देवा विमानस्था नभस्तले । तुष्टुवुर्मुनिभिः सार्द्धं हर्षपूर्णांगविह्वलाः ७२। जगुर्गंधर्वपतयो ननृतुश्चाप्सरोगणाः । ववुः पुण्यशिवा वाताः सुप्रभोभूद्दिवाकरः ७३। जज्वलुश्चाग्नयः शांता विमलाश्च दिशोदश । ततस्स राजा हर्षेण पुत्रं दृष्ट्वा सनातनम् ७४। पुरोधसा वसिष्ठेन जातकर्म्मतदाऽकरोत् । नाम चास्मै ददौ रम्यं वसिष्ठो भगवांस्तदा ७५। श्रियः कमलवासिन्या रमणोऽयं महान्प्रभुः । तस्माच्छ्रीराम इत्यस्य नाम सिद्धं पुरातनम् ७६। सहस्रनाम्नां श्रीशस्य तुल्यं मुक्तिप्रदं नृणाम् । विष्णुमासि समुत्पन्नो विष्णुरित्यभिधीयते ७७। एवं नामास्य दत्वाथ वसिष्ठो भगवानृषिः । परिणीय नमस्कृत्य स्तुत्वा स्तुतिभिरेव च ७८। संकीर्त्य नामसाहस्रं मंगलार्थं महात्मनः । विनिर्ययौ महातेजास्तस्मात्पुण्यतमाद्गृहात् ७९। राजाथ विप्रमुख्येभ्यो ददौ बहुधनं मुदा । गवामयुतदानं च कारयामास धर्म्मतः ८०। ग्रामाणां शतसाहस्रं ददौ रघुकुलोत्तमः । वस्त्रैराभरणैर्दिव्यैरसंख्येयैर्धनैरपि ८१। विष्णोस्संतुष्टये तत्र तर्प्पयामास भूसुरान् । कौसल्या च सुतं दृष्ट्वा रामं राजीवलोचनम् ८२। फुल्लहस्तारविंदाभं पद्महस्ताम्बुजान्वितम् । तस्य श्रीपादकमले पद्माब्जे च वरानने ८३। शंखचक्रगदापद्मध्वजवस्त्रादिचिह्निते । दृष्ट्वा वक्षसि श्रीवत्सं कौस्तुभं वनमालया ८४। तस्यांगे सा जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् । स्मितवक्त्रे विशालाक्षी भुवनानि चतुर्दश ८५। निश्वासे तस्य वेदांश्च सेतिहासान्महात्मनः । द्वीपानब्धीन्गिरींस्तस्य जघने वरवर्णिनि ८६। नाभ्यां ब्रह्मशिवौ तस्य कर्णयोश्च दिशः शुभाः । नेत्रयोर्वह्निसूर्यौ च घ्राणे वायुं महाजवम् ८७। सर्वोपनिषदामर्थं दृष्ट्वा तस्य विभूतयः । कृत्स्ना भीता वरारोहा प्रणम्य च पुनः पुनः। हर्षाश्रुपूर्णनयना प्रांजलिर्वाक्यमब्रवीत् ८८। कौशल्योवाच- धन्यास्मि देवदेवेश लब्ध्वा त्वां तनयं प्रभो । प्रसीद मे जगन्नाथ पुत्रस्नेहं प्रदर्शय ८९। ईश्वर उवाच- एवमुक्तो हृषीकेशो मात्रा सर्वगतो हरिः । मायामानुषतां प्राप्य शिशुभावाद्रुरोद सः ९०। अथ प्रमुदिता देवी कौशल्या शुभलक्षणा । पुत्रमालिंग्य हर्षेण स्तन्यं प्रादात्सुमध्यमा ९१। तस्याः स्तन्यं पपौ देवो बालभावात्सनातनः । उवास मातुरुत्संगे जगद्भर्ता महाविभुः ९२। देशे तस्मिञ्छुशुभे रम्ये सर्वकामप्रदे नृणाम् । उत्सवं चक्रिरे पौरा हृष्टा जनपदा नराः ९३। कैकेय्यां भरतो जज्ञे पांचजन्यांशचोदितः । सुमित्रा जनयामास लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ९४। शत्रुघ्नं च महाभागा देवशत्रुप्रतापनम् । अनंतांशेन संभूतो लक्ष्मणः परवीरहा ९५। सुदर्शनांशाच्छत्रुघ्नः संजज्ञेऽमितविक्रमः । ते सर्वे ववृधुस्तत्र वैवस्वतमनोः कुले ९६। संस्कृतास्ते सुताः सम्यग्वसिष्ठेन महौजसा । अधीतवेदास्ते सर्वे श्रुतवंतस्तथा नृपाः ९७। सर्वशास्त्रार्थतत्वज्ञा धनुर्वेदे च निष्ठिताः । बभूवुः परमोदारा लोकानां हर्षवर्द्धनाः ९८। युग्मं बभूवतुस्तत्र राजानौ रामलक्ष्मणौ । तथा भरतशत्रुघ्नौ तयोर्युग्मं बभूव ह ९९। अथ लोकेश्वरी लक्ष्मीर्जनकस्य निवेशने । शुभक्षेत्रे हलोद्धाते सुनासीरे शुभेक्षणे १००। बालार्ककोटिसंकाशा रक्तोत्पलकराम्बुजा । सर्वलक्षणसंपन्ना सर्वाभरणभूषिता १०१। धृत्वा वक्षसि चार्वङ्गी मालामम्लानपङ्कजाम् । सीतामुखे समुत्पन्ना बालभावेन सुंदरी १०२। तां दृष्ट्वा जनको राजा कन्यां वेदमयीं शुभाम् । उद्धृत्यापत्यभावेन पुपोष मिथिलापतिः १०३। जनकस्य गृहे रम्ये सर्वलोकेश्वरप्रिया । ववृधे सर्वलोकस्य रक्षणार्थं सुरेश्वरी १०४। एतस्मिन्नंतरे देवि कौशिको लोकविश्रुतः । सिद्धाश्रमे महापुण्ये भागीरथ्यास्तटे शुभे १०५। क्रतुप्रवरमारेभे यष्टुं तत्र महामुनिः । वर्त्तमानस्य तस्यास्य यज्ञस्याथ द्विजन्मनः १०६। क्रतुविध्वंसिनोऽभूवन्रावणस्य निशाचराः । कौशिकश्चिंतयित्वाथ रघुवंशोद्भवं हरिम् १०७। आनेतुमैच्छद्धर्मात्मा लोकानां हितकाम्यया । स गत्वा नगरीं रम्यामयोध्यां रघुपालिताम् १०८। नृपश्रेष्ठं दशरथं ददर्श मुनिसत्तमः । राजापि कौशिकं दृष्ट्वा प्रत्युत्थाय कृतांजलिः १०९। पुत्रैः सह महातेजा ववंदे मुनिसत्तमम् । धन्योऽहमस्मीति वदन्हर्षेण रघुनंदनं ११०। अर्चयामास विधिना निवेश्य परमासने । परिणीय नमस्कृत्य किं करोमीत्युवाच तम् १११। ततः प्रोवाच हृष्टात्मा विश्वामित्रो महातपाः । विश्वामित्र उवाच- देहि मे राघवं राजन्रक्षणार्थं क्रतोर्मम ११२। साफल्यमस्तु मे यज्ञे राघवस्य समीपतः । तस्माद्रामं रक्षणार्थं दातुमर्हसि भूपते ११३। ईश्वर उवाच- तच्छ्रुत्वा मुनिवर्य्यस्य वाक्यं सर्वविदां वरः । प्रददौ मुनिवर्य्याय राघवं सह लक्ष्मणम् ११४। आदाय राघवं तत्र विश्वामित्रो महातपाः । स्वमाश्रममभिप्रीतः प्रययौ द्विजसत्तमः ११५। ततः प्रहृष्टास्त्रिदशाः प्रयाते रघुसत्तमे । ववृषुः पुष्पवर्षाणि तुष्टुवुश्च महौजसः ११६। अथाजगाम हृष्टात्मा वैनतेयो महाबलः । अदृश्यभूतो भूतानां संप्राप्य रघुसत्तमम् ११७। ताभ्यां दिव्ये च धनुषी तूणौ चाक्षयसायकौ । दिव्यान्यस्त्राणि शस्त्राणि दत्वा च प्रययौ द्विजः ११८। तौ रामलक्ष्मणौ वीरौ कौशिकेन महात्मना । गच्छंती ज्ञापितारण्ये राक्षसी घोरदर्शना ११९। नाम्ना तु ताडका देवि भार्या सुंदस्य रक्षसः । जघ्नतुस्तां महावीरौ बाणैर्दिव्यधनुश्च्युतैः १२०। निहता राघवेणाथ राक्षसी घोरदर्शना । त्यक्त्वा तनुं घोररूपां दिव्यरूपा बभूव सा १२१। जाज्वल्यमानावपुषा सर्वाभरणविभूषिता । प्रययौ वैष्णवं लोकं प्रणम्य च रघूत्तमौ १२२। तां हत्वा राघवः श्रीमान्कौशिकस्याश्रमं शुभम् । प्रविवेश महातेजा लक्ष्मणेन महात्मना १२३। ततः प्रहृष्टा मुनयः प्रत्युद्गम्य रघूत्तमम् । निवेश्य पूजयामासुरर्घाद्यैः परमात्मने १२४। कौशिकः कृतदीक्षस्तु यंष्टुं यज्ञमनुत्तमम् । आरेभे मुनिभिः सार्द्धं विधिना मुनिसत्तमः १२५। वर्त्तमाने महायज्ञे मारीचो नाम राक्षसः । भ्रात्रा सुबाहुना तत्र विघ्नं कर्तुमवस्थितः १२६। दृष्ट्वा तौ राक्षसौ घोरौ राघवः परवीरहा । जघानैकेन बाणेन सुबाहुं राक्षसेश्वरम् १२७। पवनास्त्रेण महता मारीचं स निशाचरम् । सागरे पातयामास शुष्कपर्णमिवानिलः १२८। स रामस्य महावीर्य्यं दृष्ट्वा राक्षससत्तमः । न्यस्तशस्त्रस्तपस्तप्तुं प्रययौ महादाश्रमम् १२९। विश्वामित्रो महातेजाः समाप्ते महति क्रतौ । प्रहृष्टमनसा तत्र पूजयामास राघवम् १३०। समाश्लिष्य महात्मानं काकपक्षधरं हरिम् । नीलोत्पलदलश्यामं पद्मपत्रायतेक्षणम् १३१। उपाघ्राय तदा मूर्ध्नि तुष्टाव मुनिसत्तमः । एतस्मिन्नंतरे राजा मिथिलाया अधीश्वरः १३२। वाजपेयं क्रतुं यष्टुमारेभे मुनिसत्तमैः । तं द्रष्टुं प्रययुस्सर्वे विश्वामित्रपुरोगमाः १३३। मुनयो रघुशार्दूल सहिताः पुण्यचेतसः । गच्छतस्तस्य रामस्य पदाब्जेन महात्मनः १३४। अभूत्सा पावनी भूमिः समाक्रांता महाशिला । सापि शप्ता पुरा भर्त्रा गौतमेन द्विजन्मना १३५। अहल्या रघुनाथस्य पादस्पर्शाच्छुभाऽभवत् । अथ संप्राप्य नगरीं मिथिलां मुनिसत्तमाः १३६। राघवाभ्यां तु सहिता बभूवुः प्रीतमानसाः । समागतान्महाभागान्दृष्ट्वा राजा महाबलः १३७। प्रत्युद्गम्य प्रणम्याथ पूजयामास मैथिलः । रामं पद्मविशालाक्षमिंदीवरदलप्रभम् १३८। पीताम्बरधरं श्लक्ष्णं कोमलावयवोज्ज्वलम् । अवधीरित कंदर्प्पकोटिलावण्यमुत्तमम् १३९। सर्वलक्षणसम्पन्नं सर्वाभरणभूषितम् । स्वस्य हृत्पद्ममध्ये यः परेशस्य तनुर्हरिः १४०। उत्पन्नो दीपवद्दीपात्सौशील्यादिगुणैः परैः । तं दृष्ट्वा रघुनाथं स जनको हृष्टमानसः १४१। परेशमेव तं मेने रामं दशरथात्मजम् । पूजयामास काकुत्स्थं धन्योस्मीति ब्रुवन्नृपः १४२। प्रसादं वासुदेवस्य विष्णोर्मेने नरेश्वरः । प्रदातुं दुहितां तस्मै मनसा चिंतयन्प्रभुः १४३। आत्मजौ रघुवंशस्य ज्ञात्वा तत्र नृपोत्तमः । पूजयामास धर्मेण वस्त्रैराभरणैः शुभैः १४४। ऋषीन्समर्चयामास मधुपर्कादिपूजनैः । ततोऽवसाने यज्ञस्य रामो राजीवलोचनः १४५। भंक्त्वा शैवं धनुर्दिव्यं जितवान्जनकात्मजाम् । अथासौ वीर्यशुल्केन महता परितोषितः १४६। मुदा धरणिजां तस्मै प्रददौ मिथिलाधिपः । केशवाय श्रियमिव यथापूर्वं महार्णवः १४७। स दूतं प्रेषयामास राघवं मिथिलाधिपः । पुत्राभ्यां सह धर्मात्मा मिथिलायां विवेश ह १४८। वसिष्ठवामदेवाद्यैः प्रीतैः सह महीपतिः । उवास नगरे रम्ये जनकस्य रघूत्तमः १४९। तस्मिन्नेव शुभे काले रामस्य धरणीसुताम् । विवाहमकरोद्राजा मिथिलेन समर्चितः १५०। लक्ष्मणस्योर्मिलां नाम कन्यां जनकसंभवाम् । जनकस्यानुजस्याथ तनये शुभवर्चसी १५१। मांडवी श्रुतकीर्त्तिश्च सर्वलक्षणलक्षिते । भरतस्य च सौमित्रेर्विवाहमकरोन्नृपः १५२। निर्वर्त्यौद्वाहिकं तत्र राजा दशरथो बली । अयोध्यां प्रस्थितः श्रीमान्पौरैर्जनपदैर्वृतः १५३। पारिबर्हं समादाय मैथिलेन च पूजितः । ससुतः सस्नुषः साश्वः सगजः सबलानुगः १५४। तदध्वनि महावीर्य्यो जामदग्निः प्रतापवान् । गृहीत्वा परशुं चापं संक्रुद्ध इव केसरी १५५। अभ्यधावच्च काकुत्स्थं योद्धुकामो नृपांतकः । संप्राप्य राघवं दृष्ट्वा वचनं प्राह भार्गवः १५६। परशुराम उवाच- रामराम महाबाहो शृणुष्व वचनं मम । बहुशः पार्थिवान्हत्वा संयुगे भूरिविक्रमान् १५७। ब्राह्मणेभ्यो महीं दत्वा तपस्तप्तुमहं गतः । तव वीर्यबलं श्रुत्वा त्वया योद्धुमिहागतः १५८। इक्ष्वाकवो न वध्या मे मातामहकुलोद्भवाः । वीर्य्यं क्षत्रबलं श्रुत्वा न शक्यं सहितुं मम १५९। रौद्रं चापं दुराधर्षं भज्यमानां त्वया नृप । तस्माद्वदान्य युद्धं मे दीयतां रघुसत्तम १६०। इदं तु वैष्णवं चापं तेन तुल्यमरिंदम । आरोपय स्ववीर्येण निर्जितोस्मि त्वयैव हि १६१। अथवा त्यज शस्त्राणि पुरस्ताद्बलिनो मम । शरणं भज काकुत्स्थ कातरोस्यथ चेतसी १६२। ईश्वर उवाच- एवमुक्तस्तु काकुत्स्थो भार्गवेण प्रतापवान् । तच्चापं तस्य जग्राह तच्छक्तिं वैष्णवीमपि १६३। शक्त्या वियुक्तस्स तदा जामदग्निः प्रतापवान् । निर्वीर्यो नष्टतेजाभूत्कर्म्महीनो यथा द्विजः १६४। विनष्टतेज संदृष्ट्वा भार्गवं नृपसत्तमाः । साधुसध्विति काकुत्स्थं प्रशशंसुर्मुहुर्मुहुः १६५। काकुत्स्थस्तन्महच्चापं गृहीत्वारोप्य लीलया । संधाय बाणं तच्चापे भार्गवं प्राह विस्मितम् १६६। राम उवाच- अनेन शरमुख्येन किं कर्त्तव्यं तव द्विज । छेद्मि लोकमिमं चाधः स्वर्गं वा हन्मि ते तपः १६७। ईश्वर उवाच- तन्दृष्ट्वा घोरसंकाशं बाणं रामस्य भार्गवः । ज्ञात्वा तं परमात्मानं प्रहृष्टो राममब्रवीत् १६८। परशुराम उवाच- रामराम महाबाहो न वेद्मि त्वां सनातनम् । जानाम्यद्यैव काकुत्स्थ तव वीर्य्यगुणादिभिः १६९। त्वमादिपुरुषः साक्षात्परब्रह्मपरोऽव्ययः । त्वमनंतो महाविष्णुर्वासुदेवः परात्परः १७०। नारायणस्त्वं श्रीशस्त्वमीश्वरस्त्वं त्रयीमयः । त्वं कालस्त्वं जगत्सर्वमकाराख्यस्त्वमेव च १७१। स्रष्टा धाता च संहर्त्ता त्वमेव परमेश्वरः । त्वमचिंत्यो महद्भूतरूपस्त्वं तु मनुर्महान् १७२। चतुःषट्पंचगुणवांस्त्वमेव पुरुषोत्तमः । त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कारस्त्वमोंकारस्त्रयीमयः १७३। व्यक्ताव्यक्तस्वरूपस्त्वं गुणभृन्निर्ग्गुणः परः । स्तोतुं त्वाहमशक्तश्च वेदानामप्यगोचरम् १७४। यच्चापलत्वं कृतवांस्त्वां युयुत्सुतया प्रभो । तत्क्षंतव्यं त्वया नाथ कृपया केवलेन तु १७५। तव शक्त्या नृपान्सर्वाञ्जित्वा दत्वा महीं द्विजान् । त्वत्प्रसादवशादेव शांतिमाप्नोति नैष्ठिकीम् १७६। ईश्वर उवाच- एवमुक्त्वा तु काकुत्स्थं जामदग्निर्महातपाः । परिणीय नमस्कृत्वा राघवं लोकरक्षकम् १७७। शतक्रतुकृतं स्वर्गं तदस्त्राय न्यवेदयत् । राघवोऽथ महातेजा ववंदे तं महामुनिम् १७८। विधिवत्पूजयामास पाद्यार्घाचमनादिभिः । तेन संपूजितस्तत्र जामदग्निर्महातपाः १७९। तपस्तप्तुं ययौ रम्यं नरनारायणाश्रमम् । राजा दशरथः सोऽथ पुत्रैर्दारसमन्वितैः १८०। स्वां पुरीं सुमुहूर्त्तेन प्रविवेश महाबलः । राघवो लक्ष्मणश्चैव शत्रुघ्नो भरतस्तथा १८१। स्वान्स्वान्दारानुपागम्य रेमिरे हृष्टमानसाः । तत्र द्वादश वर्षाणि सीतया सह राघवः १८२। रमयामास धर्मात्मा नारायण इव श्रिया । तस्मिन्नेव तु राजाथ काले दशरथः सुतम् १८३। ज्येष्ठं राज्येन संयोक्तुमैच्छत्प्रीत्या महीपतिः । तस्य भार्याथ कैकेयी पुरा दत्तवरा प्रिया १८४। अयाचत नृपश्रेष्ठं भरतस्याभिषेचनम् । विवासनं च रामस्य वत्सराणि चतुर्दश १८५। स राजा सत्यवचनाद्रामं राज्यादथोः सुतम् । विवासयामास तदा दुःखेन हतचेतनः १८६। शक्तोऽपि राघवस्तस्मिन्राज्यं संत्यज्य धर्मतः । दशग्रीववधार्थाय पितुर्वचनहेतुना १८७। वनं जगाम काकुत्स्थो लक्ष्मणेन च सीतया । राजा पुत्रवियोगार्त्तः शोकेन च ममार सः १८८। नियुज्यमानो भरतस्तस्मिन्राज्ये समंत्रिभिः । नैच्छद्राज्यं स धर्म्मात्मा सौभ्रात्रमनुदर्शयन् १८९। वनमागम्य काकुत्स्थमयाचद्भ्रातरं ततः । रामस्तु पितुरादेशान्नैच्छद्राज्यमरिंदमः १९०। स्वपादुके ददौ तस्मै भक्त्या सोऽप्यग्रहीत्तथा । रामस्य पादुके राज्यमवाप्य भरतः शुभे १९१। प्रत्यहं गंधपुष्पैश्च पूजयन्कैकयीसुतः । तपश्चरणयुक्तेन तस्मिंस्तस्थौ नृपोत्तमः १९२। यावदागमनं तस्य राघवस्य महात्मनः । तावद्व्रतपराः सर्वे बभूवुः पुरवासिनः १९३। राघवश्चित्रकूटाद्रौ भरद्वाजाश्रमे शुभे । रमयामास वैदेह्या मन्दाकिन्या जले शुभे १९४। कदाचिदंके वैदेह्याः शेते रामो महामनाः । ऐंद्रिः काकस्समागम्य तस्मिन्नेव चचार ह १९५। स दृष्ट्वा जानकीं तत्र कंदर्प्पशरपीडितः । विददार नखैस्तीक्ष्णैः पीनोन्नतपयोधरम् १९६। तं दृष्ट्वा वायसं रामः कुशं जग्राह पाणिना । ब्रह्मणास्त्रेण संयोज्य चिक्षेप धरणीधरः १९७। तं तृणं घोरसंकाशं ज्वालारचितविग्रहम् । दृष्ट्वा काकः प्रदुद्राव विमुंचन्कातरं स्वरम् १९८। तं काकं प्रत्यनुययौ रामस्यास्त्रं सुदारुणम् । वायसस्त्रिषुलोकेषु बभ्राम भयपीडितः १९९। यत्र यत्र ययौ काकः शरणार्थी स वायसः । तत्र तत्र तदस्त्रं तु प्रविवेश भयावहम् २००। ब्रह्माणमिंद्रं रुद्रं च यमं वरुणमेव च । शरणार्थी जगामाशु वायसः शस्त्रपीडितः २०१। तं दृष्ट्वा वायसं सर्वे रुद्राद्या देव दानवाः । न शक्ताः स्म वयं त्रातुमिति प्राहुर्मनीषिणः । अथ प्रोवाच भगवान्ब्रह्मा त्रिभुवनेश्वरः २०२। ब्रह्मोवाच- भो भो बलिभुजां श्रेष्ठ तमेव शरणं व्रज । स एव रक्षकः श्रीमान्सर्वेषां करुणानिधिः २०३। रक्षत्येव क्षमासारो वत्सलं शरणागतान् । ईश्वरः सर्वभूतानां सौशील्यादिगुणान्वितः २०४। रक्षिता जीवलोकस्य पिता माता सखा सुहृत् । शरणं व्रज देवेशं नान्यत्र शरणं द्विज २०५। महादेव उवाच- इत्युक्तस्तेन बलिभुग्ब्रह्मणा रघुनंदनम् । उपेत्य सहसा भूमौ निपपात भयातुरः २०६। प्राणसंशयमापन्नं दृष्ट्वा सीताथ वायसम् । त्राहित्राहीति भर्तारमुवाच विनयाद्विभुम् २०७। पुरतः पतितं देवी धरण्यां वायसं तदा । तच्छिरः पादयोस्तस्य योजयामास जानकी २०८। समुत्थाप्य करेणाथ कृपापीयूषसागरः । ररक्ष रामो गुणवान् वायसं दययार्दितः २०९। तमाह वायसं रामो मा भैरिति दयानिधिः । अभयं ते प्रदास्यामि गच्छ गच्छ यथासुखम् २१०। प्रणम्य राघवायाथ सीतायै च मुहुर्मुहुः । स्वर्ल्लोकं प्रययावाशु राघवेण च रक्षितः २११। ततो रामस्तु वैदेह्या लक्ष्मणेन च धीमता । उवास चित्रकूटाद्रौ स्तूयमानो महर्षिभिः २१२। तस्मिन्संपूज्यमानस्तु भरद्वाजेन राघवः । जगामात्रेस्सुविपुलमाश्रमं रघुसत्तमः २१३। समागतं रघुवरं दृष्ट्वा मुनिवरोत्तमः । भार्यया सह धर्म्मात्मा प्रत्युद्गम्य मुदा युतः २१४। आसने सुशुभे मुख्ये निवेश्य सह सीतया । अर्घ्यपाद्याचमनीयं च वस्त्राणि विविधानि च २१५। मधुपर्कन्ददौ प्रीत्या भूषणं चानुलेपनम् । तस्य पत्न्यनसूया तु दिव्यांबरमनुत्तमम् २१६। सीतायै प्रददौ प्रीत्या भूषणानि द्युमंति च । दिव्यान्नपानभक्षाद्यैर्भोजयामास राघवम् २१७। तेन संपूजितस्तत्र भक्त्या परमया नृपः । उवास दिवसं तत्र प्रीत्या रामस्सलक्ष्मणः २१८। प्रभाते विमले रामः समुत्थाय महामुनिम्। परिणीय प्रणम्याथ गमनायोपचक्रमे २१९। अनुज्ञातस्ततस्तेन रामो राजीवलोचनः । प्रययौ दंडकारण्यं महर्षिकुलसंकुलम् २२०। तत्रातिभीषणं घोरं विराधं नाम राक्षसम् । हत्वाथ शरभंगस्य प्रविवेशाश्रमं शुभम् २२१। स तु दृष्ट्वाथ काकुत्स्थं सद्यः संक्षीणकल्मषः । प्रययौ ब्रह्मलोकं तु गंधर्वाप्सरसान्वितम् २२२। सुतीक्ष्णस्याप्यगस्त्यस्य ह्यगस्त्यभ्रातुरेव च । क्रमेण प्रययौ रामस्तैश्च संपूजितस्तथा २२३। पंचवट्यां ततो रामो गोदावर्यास्तटे शुभे । उवास सुचिरं कालं सुखेन परमेण च २२४। तत्र गत्वा मुनिश्रेष्ठास्तापसा धर्मचारिणः । पूजयामासुरात्मेशं रामं राजीवलोचनम् २२५। भयं विज्ञापयामासुस्तं च रक्षोगणेरितम् । तानाश्वास्य तु काकुस्थो ददौ चाभयदक्षिणाम् २२६। ते तु संपूजितास्तेन स्वाश्रमान्संप्रपेदिरे । तस्मिंस्त्रयोदशाब्दानि रामस्य परिनिर्य्ययुः २२७। गोदावर्य्यास्तटे रम्ये पंचवट्यां मनोरमे । कस्यचित्त्वथ कालस्य राक्षसी घोररूपिणी २२८। रावणस्य स्वसा तत्र प्रविवेश दुरासदा । सा तु दृष्ट्वा रघुवरं कोटिकंदर्प्पसन्निभम् २२९। इंदीवरदलश्यामं पद्मपत्रायतेक्षणम् । प्रोन्नतांसं महाबाहुं कम्बुग्रीवं महाहनुम् २३०। संपूर्णचंद्रसदृशं सस्मिताननपंकजम् । भृंगावलिनिभैः स्निग्धैः कुटिलैः शीर्षजैर्वृतम् २३१। रक्तारविंदसदृशं पद्महस्ततलांकितम् । निष्कलंकेन्दुसदृशं नखपंक्तिविराजितम् २३२। स्निग्धकोमलदूर्वाभं सौकुमार्य्यनिधिं शुभम् । पीतकौशेयवसनं सर्वाभरणभूषितम् २३३। युवाकुमारवयसं जगन्मोहनविग्रहम् । दृष्ट्वा तं राक्षसी रामं कंदर्प्पशरपीडिता २३४। अब्रवीत्समुपेत्याथ रामं कमललोचनम् । राक्षस्युवाच- कस्त्वं तापसवेषेण वर्त्तसे दंडके वने २३५। आगतोऽसि किमर्थं च राक्षसानां दुरासदे । शीघ्रमाचक्ष्व तत्त्वेन नानृतं वक्तुमर्हसि २३६। महेश्वर उवाच- इत्युक्तः स तदा रामः संप्रहस्याब्रवीद्वचः । राम उवाच-। राज्ञो दशरथस्याहं पुत्रो राम इतीरितः । असौ ममानुजो धन्वी लक्ष्मणो नाम चानघः २३७। पत्नी चेयं च मे सीता जनकस्यात्मजा प्रिया । पितुर्वचननिर्देशादहं वनमिहागतः २३८। विचरामो महारण्यमृषीणां हितकाम्यया । आगतासि किमर्थं त्वमाश्रमं मम सुंदरि २३९। का त्वं कस्य कुले जाता सर्वं सत्यं वदस्व मे । महेश्वर उवाच- इत्युक्ता सा तु रामेण प्राह वाक्यमशंकिता २४०। राक्षस्युवाच- अहं विश्रवसः पुत्री रावणस्य स्वसा नृप । नाम्ना शूर्पणखा नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुता २४१। इदं च दंडकारण्यं भ्रात्रा दत्तं मम प्रभो । भक्षयन्नृषिसंघान्वै विचरामि महावने २४२। त्वां तु दृष्ट्वा मुनिवरं कंदर्पशरपीडिता । रंतुकामा त्वया सार्द्धमागतास्मि सुनिर्भया २४३। मम त्वं नृपशार्दूल भर्ता भवितुमर्हसि । इमां तव सतीं सीतां ग्रसितुं भूप कामये २४४। वनेषु गिरिमुख्येषु रमयामि त्वया सह । महेश्वर उवाच-। इत्युक्त्वा राक्षसी सीतां ग्रसितुं वीक्ष्य चोद्यताम् २४५। श्रीरामः खड्गमुद्यम्य नासाकर्णौ प्रचिच्छिदे २४६। रुदंती सभयं शीघ्रं राक्षसी विकृतानना । खरालयं प्रविश्याह तस्य रामस्य चेष्टितम् २४७। स तु राक्षससाहस्रैर्दूषणत्रिशिरो वृतः । आजगाम भृशं योद्धुं राघवं शत्रुसूदनः २४८। तान्रामः कानने घोरे बाणः कालांतकोपमैः । निजघान महाकायान्राक्षसांस्तत्र लीलया २४९। खरं त्रिशिरसं चैव दूषणं तु महाबलम् । रणे निपातयामास बाणैराशीविषोपमैः २५०। निहत्य राक्षसान्सर्वान्दंडकारण्यवासिनः । पूजितः सुरसंघैश्च स्तूयमानो महर्षिभिः २५१। उवास दंडकारण्ये सीतया लक्ष्मणेन च । राक्षसानां वधं श्रुत्वा रावणः क्रोधमूर्च्छितः २५२। आजगाम जनस्थानं मारीचेन दुरात्मना । संप्राप्य पंचवट्यां तु दशग्रीवः स राक्षसः २५३। मायाविना मरीचेन मृगरूपेण रक्षसः । अपहृत्याश्रमाद्दूरे तौ तु दशरथात्मजौ २५४। जहार सीतां रामस्य भार्यां स्ववधकांक्षया । ह्रियमाणां तु तां दृष्ट्वा जटायुर्गृध्रराड्बली २५५। रामस्य सौहृदात्तत्र युयुधे तेन रक्षसा । तं हत्वा बाहुवीर्येण रावणं शत्रुवारणः २५६। प्रविवेश पुरीं लंकां राक्षसैर्बहुभिर्वृताम् । अशोकवनिकामध्ये निःक्षिप्य जनकात्मजाम् २५७। निधनं रामबाणेन कांक्षयन्स्वगृहं विशत् । रामस्तु राक्षसं हत्वा मारीचं मृगरूपिणम् २५८। पुनराविश्य तत्राथ भ्रात्रा सौमित्रिणा ततः । राक्षसापहृतां भार्यां ज्ञात्वा दशरथात्मजः २५९। प्रभूतशोकसंतप्तो विललाप महामतिः । मार्गमाणो वने सीतां पथि गृध्रं महाबलम् २६०। विच्छिन्नपादपक्षं च पतितं धरणीतले । रुधिरापूर्णसर्वांगं दृष्ट्वा विस्मयमागतः २६१। पप्रच्छ राघवं श्रीमान्केन किं त्वं जिघांसितः । गृध्रस्तु राघवं दृष्ट्वा मंदमंदमुवाच ह २६२। गृध्र उवाच- रावणेन हृता राम तव भार्यां बलीयसा । तेन राक्षसमुख्येन संग्रामे निहतोस्म्यहम् २६३। महेश्वर उवाच- इत्युक्त्वा राघवस्याग्रे सहसा त्यक्तजीवितः । संस्कारमकरोद्रामस्तस्य ब्रह्मविधानतः २६४। स्वपदं च ददौ तस्मै योगिगम्यं सनातनम् । राघवस्य प्रसादेन स गृध्रः परमं पदम् २६५। हरेः सामान्यरूपेण मुक्तिं प्राप खगोत्तमः । माल्यवंतं ततो गत्वा मतंगस्याश्रमे शुभे २६६। अभिगम्य महाभागां शबरीं धर्मचारिणीम् । सा तु भागवतश्रेष्ठा दृष्ट्वा तौ रामलक्ष्मणौ २६७। प्रत्युद्गम्य नमस्कृत्वा निवेश्य कुशविष्टरे । पादप्रक्षालनं कृत्वा वन्यैः पुष्पैः सुगंधिभिः २६८। अर्चयामास भक्त्या वै हर्षनिर्भरमानसा । फलानि च सुगंधीनि मूलानि मधुराणि च २६९। निवेदयामास तदा राघवाभ्यां दृढव्रता । फलान्यास्वाद्य काकुत्स्थस्तस्यै मुक्तिं ददौ पराम् २७०। ततः पंपासरो गत्वा राघवः शत्रुसूदनः । जघान राक्षसं तत्र कबंधं घोररूपिणम् २७१। तं निहत्य महावीर्यो ददाह स्वर्गतश्च सः । ततो गोदावरीं गत्वा रामो राजीवलोचनः २७२। पप्रच्छ सीतां गंगे त्वं किं तां जानासि मे प्रियाम् । न शशंस तदा तस्मै सा गंगा तमसावृता २७३। शशाप राघवः क्रोधाद्रक्ततोया भवेति ताम् । ततो भयात्समुद्विग्ना पुरस्कृत्य महामुनीन् २७४। कृतांजलिपुटा दीना राघवं शरणं गता । ततो महर्षयस्सर्वे रामं प्राहुस्सनातनम् २७५। ऋषय ऊचुः- त्वत्पादकमलोद्भूता गंगा त्रैलोक्यपावनी । त्वमेव हि जगन्नाथ तां शापान्मोक्तुमर्हसि २७६। महेश्वर उवाच- ततः प्रोवाच धर्मात्मा रामः शरणवत्सलः । राम उवाच- शबर्याः स्नानमात्रेण संगता शुभवारिणा । मुक्ता भवतु मच्छापाद्गंगेयं पापनाशिनी २७७। एवमुक्त्वा तु काकुत्स्थः शबरीतीर्थमुत्तमम् । गंगा गयासमं चक्रे शार्ङ्गकोट्या महाबलः २७८। महाभागवतानां च तीर्थं यस्योदकेऽभवत् । तच्छरीरं जगद्वंद्यं भविष्यति न संशयः २७९। एवमुक्त्वा तु काकुत्स्थ ऋष्यमूकं गिरिं ययौ । ततः पंपासरस्तीरे वानरेण हनूमता २८०। संगतस्तस्य वचनात्सुग्रीवेण समागतः । सुग्रीववचनाद्धत्वा वालिनं वानरेश्वरम् २८१। सुग्रीवमेव तद्राज्ये रामोसावभ्यषेचयत् । स तु संप्रेषयामास दिदृक्षुर्जनकात्मजाम् २८२। हनुमत्प्रमुखान्वीरान्वानरान्वानराधिपः । स लंघयित्वा जलधिं हनूमान्मारुतात्मजः २८३। प्रविश्य नगरीं लंकां दृष्ट्वा सीतां दृढव्रताम् । उपवासकृशां दीनां भृशं शोकपरायणाम् २८४। मलपंकेन दिग्धांगीं मलिनाम्बरधारिणीम् । निवेदयित्वाऽभिज्ञानं प्रवृत्तिं च निवेद्य ताम् २८५। सप्तमंत्रिसुतांस्तत्र रावणस्य सुतं तथा । तोरणस्तंभमुत्पाट्य निजघान स्वयं कपिः २८६। समाश्वास्य च वैदेहीं बभंजोपवनं तदा । वनपालान्किंकरांश्च पंचसेनाग्रनायकान् २८७। रावणस्य सुतेनाथ निगृहीतो यदृच्छया । दृष्ट्वा च राक्षसेंद्रं तु संभाषित्वा तथैव च २८८। ददाह नगरीं लंकां स्वलांगूलाग्निना कपिः । तया दत्तमभिज्ञानं गृहीत्वा पुनरागमत् २८९। सोऽभिगम्य महातेजा रामं कमललोचनम् । न्यवेदयद्वानरेंद्रो दृष्टा सीतेति तत्वतः २९०। सुग्रीवसहितो रामो वानरैर्बहुभिर्वृतः । महोदधेस्तटं गत्वा तत्रानीकं न्यवेशयत् २९१। रावणस्यानुजो भ्राता विभीषण इतीरितः । धर्मात्मा सत्यसंधश्च महाभागवतोत्तमः२९२। ज्ञात्वा समागतं रामं परित्यज्य स्वपूर्वजम् । राज्यं सुतांश्च दारांश्च राघवं शरणं ययौ २९३। परिगृह्य च तं रामो मारुतेर्वचनात्प्रभुः । तस्मै दत्वाऽभयं सौम्यं रक्षो राज्येऽभ्यषेचयत् २९४। ततस्समुद्रं काकुत्स्थस्तर्तुकामः प्रपद्य वै । सुप्रसन्नजलं तं तु दृष्ट्वा रामो महाबलः २९५। शार्ङ्गमादाय बाणौघैः शोषयामास वारिधिम् । ततस्तु सरितामीशः काकुत्स्थं करुणानिधिम् २९६। प्रपद्य शरणं देवमर्चयामास वारिधिः । पुनरापूर्य जलधिं वरुणास्त्रेण राघवः २९७। उदधेर्वचनात्सेतुं सागरे मकरालये । गिरिभिर्वानरानीतैर्नलः सेतुमकारयत् २९८। ततो गत्वा पुरीं लंकां सन्निवेश्य महाबलम् । सम्यगायोधनं चक्रे वानराणां च रक्षसाम् २९९। ततो दशास्यतनयः शक्रजिद्राक्षसो बली । बबंध नागपाशैश्च तावुभौ रामलक्ष्मणौ ३००। वैनतेयः समागत्य तान्यस्त्राणि प्रमोचयत् । राक्षसा निहतास्सर्वे वानरैश्च महाबलैः ३०१। रावणस्यानुजं वीरं कुंभकर्णं महाबलम् । निजघान रणे रामो बाणैरग्निशिखोपमैः ३०२। ब्रह्मास्त्रेणेन्द्रजित्क्रुद्धः पातयामास वानरान् । हनूमता समानीतो महौषधि महीधरः ३०३। तस्यानीतस्य च स्पर्शात्सर्व एव समुत्थिताः । ततो रामानुजो वीरः शक्रजेतारमाहवे ३०४। निपातयामास शरैर्वृत्रं वज्रधरो यथा । निर्ययावथ पौलस्त्यो योद्धुं रामेण संयुगे ३०५। चतुरंगबलैः सार्द्धं मंत्रिभिश्च महाबलः । समंततोभवद्युद्धं वानराणां च रक्षसाम् ३०६। रामरावणयोश्चैव तथा सौमित्रिणा सह । शक्त्या निपातयामास लक्ष्मणं राक्षसेश्वरः ३०७। ततः क्रुद्धो महातेजा राघवो राक्षसांतकः । जघान राक्षसान्वीराञ्शरैः कालांतकोपमैः ३०८। प्रदीप्तैर्बाणसाहस्रैः कालदंडोपमैर्भृशम् । छादयामास काकुत्स्थो दशग्रीवं च राक्षसम् ३०९। स तु निर्भिन्नसर्वांगो राघवास्त्रैर्निशाचरः । भयात्प्रदुद्राव रणाल्लंकां प्रति निशाचरः ३१०। जगद्राममयं पश्यन्निर्वेदाद्गृहमाविशत् । ततो हनूमता नीतो महौषधिमहागिरिः ३११। तेन रामानुजस्तूर्णं लब्धसंज्ञोऽभवत्तदा । दशग्रीवस्ततो होममारेभे जयकांक्षया ३१२। ध्वंसितं वानरेंद्रैस्तदभिचारात्मकं रिपोः । पुनर्युद्धाय पौलस्त्यो रामेण सह निर्ययौ ३१३। दिव्यस्यन्दनमारुह्य राक्षसैर्बहुभिर्युतः । ततः शतमखो दिव्यं रथं हर्यश्वसंयुतम् ३१४। राघवाय ससूतं हि प्रेषयामास बुद्धिमान् । रथं मातलिना नीतं समारुह्य रघूत्तमः ३१५। स्तूयमानं सुरगणैर्युयुधे तेन रक्षसा । ततो युद्धमभूद्धोरं रामरावणयोर्महत् ३१६। सप्ताह्निकमहोरात्रं शस्त्रास्त्रैरतिभीषणम् । विमानस्थाः सुरास्सर्वे ददृशुस्तत्र संयुगम् ३१७। दशग्रीवस्य चिच्छेद शिरांसि रघुसत्तमः । समुत्थितानि बहुशो वरदानात्कपर्दिनः ३१८। ब्राह्ममस्त्रं महारौद्रं वधायास्य दुरात्मनः । ससर्ज राघवस्तूर्णं कालाग्निसदृशप्रभम् ३१९। तदस्त्रं राघवोत्सृष्टं रावणस्य स्तनांतरम् । विदार्य धरणीं भित्त्वा रसातलतले गतम् ३२०। संपूज्यमानं भुजगै राघवस्य करं ययौ । स गतासुर्महादैत्यः पपात च ममार च ३२१। ततो देवगणास्सर्वे हर्षनिर्भरमानसाः । ववृषुः पुष्पवर्षाणि महात्मनि जगद्गुरौ ३२२। जगुर्गंधर्वपतयो ननृतुश्चाप्सरोगणाः । ववुः पुण्यास्तथा वाताः सुप्रभोऽभूद्दिवाकरः ३२३। तुष्टुवुर्मुनयः सिद्धा देवगंधर्वकिन्नराः । लंकायां राक्षसश्रेष्ठमभिषिच्य विभीषणम् ३२४। कृतकृत्यमिवात्मानं मेने रघुकुलोत्तमः । रामस्तत्राब्रवीद्वाक्यमभिषिच्य विभीषणम् ३२५। राम उवाच- यावच्चंद्रश्च सूर्यश्च यावत्तिष्ठति मेदिनी । यावन्ममकथालोके तावद्राज्यं विभीषणे ३२६। गत्वा मम पदं दिव्यं योगिगम्यं सनातनम् । सपुत्रपौत्रः सगणः संप्राप्नुहि महाबलः ३२७। ईश्वर उवाच- एवं दत्वा वरं तस्मै राक्षसाय महाबलः । संप्राप्य मैथिलीं तत्र परुषं जनसंसदि ३२८। उवाच राघवः सीतां गर्हितं वचनं बहु । सा तेन गर्हिता साध्वी विवेश चानलं महत् ३२९। ततो देवगणास्सर्वे शिवब्रह्मपुरोगमाः । दृष्ट्वा तु मातरं वह्नौ प्रविशंतीं भयातुराः । समागम्य रघुश्रेष्ठं सर्वे प्रांजलयोऽब्रुवन् ३३०। देवा ऊचुः- रामराम महाबाहो शृणु त्वं चातिविक्रम । सीतातिविमला साध्वी तव नीत्यानपायिनी ३३१। अत्याज्या तु वृथा सा हि भास्करेण प्रभा यथा । सेयं लोकहितार्थाय समुत्पन्ना महीतले ३३२। माता सर्वस्य जगतः समस्तजगदाश्रया । रावणः कुंभकर्णश्च भृत्यौ पूर्वपरायणौ ३३३। शापात्तौ सनकादीनां समुत्पन्नौ महीतले । तयोर्विमुक्त्यै वैदेही गृहीता दण्डके वने ३३४। तावुभौ वै वधं प्राप्तौ त्वया राक्षसपुंगवौ । तौ विमुक्तौ दिवं यातौ पुत्रपौत्रसहानुगौ ३३५। त्वं विष्णुस्त्वं परं ब्रह्म योगिध्येयः सनातनः । त्वमेव सर्वदेवानामनादिनिधनोऽव्ययः ३३६। त्वं हि नारायणः श्रीमान्सीता लक्ष्मीः सनातनी । माता सा सर्वलोकानां पिता त्वं परमेश्वर ३३७। नित्यैवैष जगन्माता तव नित्यानपायिनी । यथा सर्वगतस्त्वं हि तथा चेयं रघूत्तम ३३८। तस्माच्छुद्धसमाचारां सीतां साध्वीं दृढव्रताम् । गृहाण सौम्य काकुत्स्थ क्षीराब्धेरिव मा चिरम् ३३९। ईश्वर उवाच- एतस्मिन्नंतरे तत्र लोकसाक्षी स पावकः । आदाय सीतां रामाय प्रददौ सुरसन्निधौ । अब्रवीत्तत्र काकुत्स्थं वह्निः सर्वशरीरगः ३४०। वह्निरुवाच- इयं शुद्धसमाचारा सीता निष्कल्मषा विभो । गृहाण मा चिरं राम सत्यं सत्यं तवाब्रुवन् ३४१। ईश्वर उवाच- ततोऽग्निवचनात्सीतां परिगृह्य रघूद्वहः । बभूव रामः संहृष्टः पूज्यमानः सुरोत्तमैः ३४२। राक्षसैर्निहता ये तु संग्रामे वानरोत्तमाः । पितामहवरात्तूर्णं जीवमानाः समुत्थिताः ३४३। ततस्तु पुष्पकं नाम विमानं सूर्यसन्निभम् । भ्रात्रा गृहीतं संग्रामे कौबेरं राक्षसेश्वरः ३४४। तद्राघवाय प्रददौ वस्त्राण्याभरणानि च । तेन संपूजितः श्रीमान्रामचंद्रः प्रतापवान् ३४५। आरुरोह विमानाग्र्यं वैदेह्या भार्यया सह । लक्ष्मणेन च शूरेण भ्रात्रा दशरथात्मजः ३४६। ऋक्षवानरसंघातैः सुग्रीवेण महात्मना । विभीषणेन शूरेण राक्षसैश्च महाबलैः ३४७। यथाविमाने वैकुंठे नित्यमुक्तैर्महात्मभिः । तथा सर्वे समारुह्य ऋक्षवानरराक्षसाः ३४८। अयोध्यां प्रस्थितो रामः स्तूयमानः सुरोत्तमैः । भरद्वाजाश्रमं गत्वा रामः सत्यपराक्रमः ३४९। भरतस्यांतिके तत्र हनूमंतं व्यसर्जयत् । स निषादालयं गत्वा गुहं दृष्ट्वाऽथ वैष्णवम् ३५०। राघवागमनं तस्मै प्राह वानरपुंगवः । नंदिग्रामं ततो गत्वा दृष्ट्वा तं राघवानुजम् ३५१। न्यवेदयत्तथा तस्मै रामस्यागमनोत्सवम् । भरतश्चागतं श्रुत्वा वानरेण रघूत्तमम् ३५२। प्रर्हर्षमतुलं लेभे सानुजः ससुहृज्जनः । पुनरागत्य काकुत्स्थं हनूमान्मारुतात्मजः ३५३। सर्वं शशंस रामाय भरतस्य च वर्तितम् । राघवस्तु विमानाग्र्यादवरुह्य सहानुजः ३५४। ववंदे भार्यया सार्द्धं भारद्वाजं तपोनिधिम् । स तु संपूजयामास काकुत्स्थं सानुजं मुनिः ३५५। पक्वान्नैः फलमूलाद्यैर्वस्त्रैराभरणैरपि । तेन संपूजितस्तत्र प्रणम्य मुनिसत्तमम् ३५६। अनुज्ञातः समारुह्य पुष्पकं सानुगस्तदा । नंदिग्रामं ययौ रामः पुष्पकेण सुहृद्वृतः ३५७। मंत्रिभिः पौरमुख्यैश्च सानुजः केकयीसुतः । प्रत्युद्ययौ नृपवरैः सबलैः पूर्वजं मुदा ३५८। संप्राप्य रघुशार्दूलं ववंदे सानुगैर्वृतः । पुष्पकादवरुह्याथ राघवः शत्रुतापनः ३५९। भरतं चैव शत्रुघ्नमुपसंपरिषस्वजे । पुरोहितं वसिष्ठं च मातृवृद्धांश्च बांधवान् ३६०। प्रणनाम महातेजाः सीतया लक्ष्मणेन च । विभीषणं च सुग्रीवं जाम्बवंतं तथांगदम् ३६१। हनुमंतं सुषेणं च भरतः परिषस्वजे । भ्रातृभिः सानुगैस्तत्र मंगलस्नानपूर्वकम् ३६२। दिव्यमाल्यांबरधरो दिव्यगंधानुलेपनः । आरुरोह रथं दिव्यं सुमंत्राधिष्ठितं शुभम् ३६३। संस्तूयमानस्त्रिदशैर्वैदेह्या लक्ष्मणेन च । भरतश्चैव सुग्रीवः शत्रुघ्नश्च विभीषणः ३६४। अङ्गदश्च सुषेणश्च जाम्बवान्मारुतात्मजः । नीलो नलश्च सुभगः शरभो गंधमादनः ३६५। अन्ये च कपयः शूरा निषादाधिपतिर्गुहः । राक्षसाश्च महावीर्याः पार्थिवेंद्रा महाबलाः ३६६। गजानश्वानथो सम्यगारुह्य बहुशः शुभान् । नानामंगलवादित्रैः स्तुतिभिः पुष्कलैस्तथा ३६७। ऋक्षवानररक्षोभिर्निषादवरसैनिकैः । प्रविवेश महातेजाः साकेतं पुरमव्ययम् २६८। आलोक्य राजनगरीं पथि राजपुत्रो राजानमेव पितरं परिचिंतयानः । सुग्रीवमारुतिविभीषणपुण्यपादसंचारपूतभवनं प्रविवेश रामः ३६९। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे उमामहेश्वरसंवादे रामस्यायोध्याप्रवेशोनाम द्विचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः २४२ ।

rudra uvāca- svāyambhuvo manuḥ pūrvaṃ dvāśārṇaṃ mahāmanum | jajāpa gomatītīre naimiṣe vimale śubhe 1| tena varṣasahasreṇa pūjitaḥ kamalāpatiḥ | matto varaṃ vṛṇīṣveti taṃ prāha bhagavānhariḥ 2| tataḥ provāca harṣeṇa manuḥ svāyambhuvo harim | manuruvāca- putratvaṃ bhaja deveśa trīṇi janmāni cācyuta 3| tvāṃ putralālasatvena bhajāmi puruṣottamam | rudra uvāca- ityuktastena lakṣmīśaḥ provāca sumahāgirā 4| viṣṇuruvāca- bhaviṣyati nṛpaśreṣṭha yatte manasi kāṃkṣitam | mamaiva ca mahatprītistava putratvahetave 5| sthitiprayojane kāle tatra tatra nṛpottama | tvayi jāte tvahamapi jātosmi tava suvrata 6| paritrāṇāya sādhūnāṃ vināśāya ca duṣkṛtām | dharmmasaṃsthāpanārthāya saṃbhavāmi tavānagha 7| rudra uvāca- evaṃ datvā varaṃ tasmai tatraivāṃtardadhe hariḥ | asyābhūtprathamaṃ janma manoḥ svāyaṃbhuvasya ca 8| raghūṇāmanvaye pūrvaṃ rājā daśaratho hyabhūt | dvitīyo vasudevo'bhūdvṛṣṇīnāmanvaye vibhuḥ 9| kalerdivyasahasrābdapramāṇasyāṃtyapādayoḥ | śaṃbhalagrāmakaṃ prāpya brāhmaṇaḥ saṃjaniṣyati 10| kauśalyā samabhūtpatnī rājño daśarathasya hi | yadorvaṃśasya sevārthaṃ devakī nāma viśrutā 11| harivratasya viprasya bhāryyā devaprabhā punaḥ | evaṃ mātṛtvamāpannā trīṇi janmāni śārṅgiṇaḥ 12| pūrvaṃ rāmasya caritaṃ vakṣyāmi tava suvrate | yasya smaraṇamātreṇa vimuktiḥ pāpināmapi 13| hiraṇyakahiraṇyākṣau dvitīyaṃ janmasaṃśritau | kuṃbhakarṇa daśagrīvāvajāyetāṃ mahābalau 14| pulastyasya suto vipro viśravānāma dhārmikaḥ | tasya patnī viśālākṣī rākṣaseṃdra sutā'naghe 15| sukeśitanayā sā syātsumālī dānavasya ca | kekasī nāma kanyāsīttasya bhāryā dṛḍhavratā 16| kāmodriktā tu sā devī saṃdhyākāle mahāmunim | ramayāmāsa tanvaṃgī yatheṣṭaṃ śubhadarśanā 17| kāmātsaṃdhyābhavādyatvāttasyāṃ jātau mahābalau | rāvaṇaḥ kuṃbhakarṇaśca rākṣasau lokaviśrutau 18| kanyā śūrpaṇakhā nāma jātātivikṛtānanā | kasyacittvatha kālasya tasyāṃ jāto vibhīṣaṇaḥ 19| suśīlo bhagavadbhaktaḥ satyavāgdharmmavāñśuciḥ | rāvaṇaḥ kuṃbhakarṇaśca himavatparvatottame 20| mahogratapasā māṃ vai pūjayāmāsaturbhṛśam | rāvaṇastvatha duṣṭātmā svaśiraḥkamalaiḥ śubhaiḥ 21| pūjayāmāsa māṃ devi dāruṇenaiva karmmaṇā | tatastamabruvaṃ subhrūḥ prahṛṣṭenāṃtarātmanā 22| varaṃ vṛṇīṣva me vatsa yatte manasi varttate | tataḥ provāca duṣṭātmā devadānava rakṣasām 23| avadhyatvaṃ pradehīti sarvalokajigīṣayā | tato'haṃ dattavāṃstasmai rākṣasāya durātmane 24| devadānavayakṣāṇāmavadhyatvaṃ varānane | rākṣaso'sau mahāvīryo varadānāttu garvitaḥ 25| trīṃllokānpīḍayāmāsa devadānavamānuṣān | tena saṃbādhyamānāśca devā brahmapurogamāḥ 26| bhayārttāḥ śaraṇaṃ jagmurīśvaraṃ kamalāpatim | jñātvātha vedanāṃ teṣāmabhayāya sanātanaḥ 27| uvāca tridaśānsarvānbrahmarudrapurogamān | śrībhagavānuvāca- rājño daśarathasyāhamutpatsyāmi raghoḥ kule 28| vadhiṣyāmi durātmānaṃ rāvaṇaṃ saha bāṃdhavam | mānuṣaṃ vapurāsthāya hanmi daivatakaṃṭakam 29| naṃdiśāpādbhavaṃto'pi vānaratvamupāgatāḥ | kurudhvaṃ mama sāhāyyaṃ gaṃdharvāpsarasottamāḥ 30| rudra uvāca- ityuktā devatāssarvā devadevena viṣṇunā | vānaratvamupāgamya jajñire pṛthivītale 31| bhārgaveṇa pradattā tu mahīsāgaramekhalā | dattā maharṣibhiḥ pūrvaṃ raghūṇāṃ sumahātmanām 32| vaivasvatamanoḥ putro rājñāṃ śreṣṭho mahābalaḥ | ikṣvākuriti vikhyātassarvadharmmavidāṃvaraḥ 33| tadanvaye mahātejā rājā daśaratho balī | ajasya nṛpateḥ putraḥ satyavānśīlavānśuciḥ 34| sa rājā pṛthivīṃ sarvāṃ pālayāmāsa vīryyataḥ | rājyeṣu sthāpayāmāsa sarvānpārthivasattamān 35| kośalasya nṛpasyātha putrī sarvāṃgaśobhanā | kauśalyā nāma tāṃ kanyāmupayeme sa pārthivaḥ 36| māgadhasya nṛpasyātha tanayā ca śucismitā | sumitrā nāma nāmnā ca dvitīyā tasya bhāminī 37| tṛtīyā kekayasyātha nṛpaterduhitā tathā | bhāryyābhūtpadmapatrākṣī kekayī nāma nāmataḥ 38| tābhiḥ sma rājā bhāryābhistisṛbhirdharmasaṃyutaḥ | ramayāmāsa kākutsthaḥ pṛthivīṃ cānupālayan 39| ayodhyānāma nagarī sarayūtīra saṃsthitā | sarvaratnasusaṃpūrṇā dhanadhānyasamākulā 40| prākāragopurairjuṣṭā hemaprākārasaṃkulā | uttamairnāgaturagairmaheṃdrasya yathā purī 41| tasyāṃ rājā sa dharmātmā uvāsa munisattamaiḥ | purohitena vipreṇa vasiṣṭhena mahātmanā 42| rājyaṃ cakārayāmāsa sarvaṃ nihatakaṃṭakam | yasmādutpatsyate tasyāṃ bhagavānpuruṣottamaḥ 43| tasmāttu nagarī puṇyā sāpyayodhyeti kīrtitā | nagarasya paraṃ dhāmno nāma tasyāpyabhūcchubhe 44| yatrāste bhagavānviṣṇustadeva paramaṃ padam | tatra sadyo bhavenmokṣaḥ sarvakarmmanikṛṃtanaḥ 45| jāte tatra mahāviṣṇau narāḥ sarve mudaṃ yayuḥ | sa rājā pṛthivīṃ sarvāṃ pālayitvā śubhānane 46| ayajadvaiṣṇaveṣṭyā ca putrārthī harimacyutam | tena saṃpūjitaḥ śrīśo rājā sarvagato hariḥ 47| vaiṣṇavena tu yajñena varadaḥ prāha keśavaḥ | tasminnāvirabhūdagnau yajñarūpo haristadā 48| śuddhajāmbūnadaprakhyaḥ śaṃkhacakragadādharaḥ | śuklāṃbaradharaḥ śrīmānsarvabhūṣaṇabhūṣitaḥ 49| śrīvatsakaustubhorasko vanamālāvibhūṣitaḥ | padmapatraviśālākṣaścaturbāhurudāradhīḥ 50| savyāṃkastha śriyā sārddhamāvirāsīdrameśvaraḥ | varadosmīti taṃ prāha rājānaṃ bhaktavatsalaḥ 51| taṃ dṛṣṭvā sarvalokeśaṃ rājā harṣasamākulaḥ | vavaṃde bhāryyayā sārddhaṃ prahṛṣṭenāṃtarātmanā 52| prāṃjaliḥ praṇato bhūtvā harṣagadgadayā girā | putratvaṃ me bhajetyāha devadevaṃ janārdanam 53| tataḥ prasanno bhagavānprāha rājānamacyutaḥ | viṣṇuruvāca- utpatsye'haṃ nṛpaśreṣṭha devalokahitāya vai 54| paritrāṇāya sādhūnāṃ rākṣasānāṃ vadhāya ca | muktiṃ pradātuṃ lokānāṃ dharmmasaṃsthāpanāya ca 55| mahādeva uvāca- ityuktvā pāyasaṃ divyaṃ hemapātrasthitaṃ śṛtam | lakṣmyāhastasthitaṃ śubhraṃ pārthivāya dadau hariḥ 56| viṣṇuruvāca- idaṃ vai pāyasaṃ rājanpatnībhyastava suvrata | dehi te tanayāstāsu utpatsyante madaṃgajāḥ 57| mahādeva uvāca- ityuktvā munibhiḥ sarvaiḥ stūyamāno janārdanaḥ | svātmānaṃ darśayitvātha tathaivāṃtaradhīyata 58| sa rājā tatra dṛṣṭvā ca patnīṃ jyeṣṭhāṃ kanīyasīm | vibhajya pāyasaṃ divyaṃ pradadau susamāhitaḥ 59| etasminnantare patnī sumitrā tasya madhyamā | tatsamīpaṃ prayātā sā putrakāmā sulocanā 60| tāṃ dṛṣṭvā tatra kauśalyā kaikeyī ca sumadhyamā | arddhamarddhaṃ pradadatuste tasyai pāyasaṃ svakam 61| tatprāśya pāyasaṃ divyaṃ rājapatnyaḥ sumadhyamāḥ | saṃpannagarbhāḥ sarvāstā virejuḥ śubhravarccasaḥ 62| tāsāṃ svapneṣu deveśaḥ pītavāsā janārdanaḥ | śaṃkhacakragadāpāṇirāvirbhūtastadā hariḥ 63| asminkāle manoramye madhumāsi śucismite | śukle navamyāṃ vimale nakṣatre'ditidaivate 64| madhyāhnasamaye lagne sarvagrahaśubhānvite | kausalyā janayāmāsa putraṃ lokeśvaraṃ harim 65| iṃdīvaradalaśyāmaṃ koṭikaṃdarppasannibham | padmapatraviśālākṣaṃ sarvābharaṇaśobhitam 66| śrīvatsakaustubhoraskaṃ sarvābharaṇabhūṣitam | udyaddinakaraprakhyakuṇḍalābhyāṃ virājitam 67| anekasūryyasaṃkāśaṃ tejasā mahatā vṛtam | pareśasya tano ramyaṃ dīpādutpannadīpavat 68| īśānaṃ sarvalokānāṃ yogidhyeyaṃ sanātanam | sarvopaniṣadāmarthamanaṃtaṃ parameśvaram 69| jagatsargasthitilaye hetubhūtamanāmayam | śaraṇyaṃ sarvabhūtānāṃ sarvabhūtamayaṃ vibhum 70| samutpanne jagannāthe devaduṃdubhayo divi | vineduḥ puṣpavarṣāṇi vavarṣuḥ surasattamāḥ 71| prajāpatimukhā devā vimānasthā nabhastale | tuṣṭuvurmunibhiḥ sārddhaṃ harṣapūrṇāṃgavihvalāḥ 72| jagurgaṃdharvapatayo nanṛtuścāpsarogaṇāḥ | vavuḥ puṇyaśivā vātāḥ suprabhobhūddivākaraḥ 73| jajvaluścāgnayaḥ śāṃtā vimalāśca diśodaśa | tatassa rājā harṣeṇa putraṃ dṛṣṭvā sanātanam 74| purodhasā vasiṣṭhena jātakarmmatadā'karot | nāma cāsmai dadau ramyaṃ vasiṣṭho bhagavāṃstadā 75| śriyaḥ kamalavāsinyā ramaṇo'yaṃ mahānprabhuḥ | tasmācchrīrāma ityasya nāma siddhaṃ purātanam 76| sahasranāmnāṃ śrīśasya tulyaṃ muktipradaṃ nṛṇām | viṣṇumāsi samutpanno viṣṇurityabhidhīyate 77| evaṃ nāmāsya datvātha vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ | pariṇīya namaskṛtya stutvā stutibhireva ca 78| saṃkīrtya nāmasāhasraṃ maṃgalārthaṃ mahātmanaḥ | viniryayau mahātejāstasmātpuṇyatamādgṛhāt 79| rājātha vipramukhyebhyo dadau bahudhanaṃ mudā | gavāmayutadānaṃ ca kārayāmāsa dharmmataḥ 80| grāmāṇāṃ śatasāhasraṃ dadau raghukulottamaḥ | vastrairābharaṇairdivyairasaṃkhyeyairdhanairapi 81| viṣṇossaṃtuṣṭaye tatra tarppayāmāsa bhūsurān | kausalyā ca sutaṃ dṛṣṭvā rāmaṃ rājīvalocanam 82| phullahastāraviṃdābhaṃ padmahastāmbujānvitam | tasya śrīpādakamale padmābje ca varānane 83| śaṃkhacakragadāpadmadhvajavastrādicihnite | dṛṣṭvā vakṣasi śrīvatsaṃ kaustubhaṃ vanamālayā 84| tasyāṃge sā jagatsarvaṃ sadevāsuramānuṣam | smitavaktre viśālākṣī bhuvanāni caturdaśa 85| niśvāse tasya vedāṃśca setihāsānmahātmanaḥ | dvīpānabdhīngirīṃstasya jaghane varavarṇini 86| nābhyāṃ brahmaśivau tasya karṇayośca diśaḥ śubhāḥ | netrayorvahnisūryau ca ghrāṇe vāyuṃ mahājavam 87| sarvopaniṣadāmarthaṃ dṛṣṭvā tasya vibhūtayaḥ | kṛtsnā bhītā varārohā praṇamya ca punaḥ punaḥ| harṣāśrupūrṇanayanā prāṃjalirvākyamabravīt 88| kauśalyovāca- dhanyāsmi devadeveśa labdhvā tvāṃ tanayaṃ prabho | prasīda me jagannātha putrasnehaṃ pradarśaya 89| īśvara uvāca- evamukto hṛṣīkeśo mātrā sarvagato hariḥ | māyāmānuṣatāṃ prāpya śiśubhāvādruroda saḥ 90| atha pramuditā devī kauśalyā śubhalakṣaṇā | putramāliṃgya harṣeṇa stanyaṃ prādātsumadhyamā 91| tasyāḥ stanyaṃ papau devo bālabhāvātsanātanaḥ | uvāsa māturutsaṃge jagadbhartā mahāvibhuḥ 92| deśe tasmiñchuśubhe ramye sarvakāmaprade nṛṇām | utsavaṃ cakrire paurā hṛṣṭā janapadā narāḥ 93| kaikeyyāṃ bharato jajñe pāṃcajanyāṃśacoditaḥ | sumitrā janayāmāsa lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam 94| śatrughnaṃ ca mahābhāgā devaśatrupratāpanam | anaṃtāṃśena saṃbhūto lakṣmaṇaḥ paravīrahā 95| sudarśanāṃśācchatrughnaḥ saṃjajñe'mitavikramaḥ | te sarve vavṛdhustatra vaivasvatamanoḥ kule 96| saṃskṛtāste sutāḥ samyagvasiṣṭhena mahaujasā | adhītavedāste sarve śrutavaṃtastathā nṛpāḥ 97| sarvaśāstrārthatatvajñā dhanurvede ca niṣṭhitāḥ | babhūvuḥ paramodārā lokānāṃ harṣavarddhanāḥ 98| yugmaṃ babhūvatustatra rājānau rāmalakṣmaṇau | tathā bharataśatrughnau tayoryugmaṃ babhūva ha 99| atha lokeśvarī lakṣmīrjanakasya niveśane | śubhakṣetre haloddhāte sunāsīre śubhekṣaṇe 100| bālārkakoṭisaṃkāśā raktotpalakarāmbujā | sarvalakṣaṇasaṃpannā sarvābharaṇabhūṣitā 101| dhṛtvā vakṣasi cārvaṅgī mālāmamlānapaṅkajām | sītāmukhe samutpannā bālabhāvena suṃdarī 102| tāṃ dṛṣṭvā janako rājā kanyāṃ vedamayīṃ śubhām | uddhṛtyāpatyabhāvena pupoṣa mithilāpatiḥ 103| janakasya gṛhe ramye sarvalokeśvarapriyā | vavṛdhe sarvalokasya rakṣaṇārthaṃ sureśvarī 104| etasminnaṃtare devi kauśiko lokaviśrutaḥ | siddhāśrame mahāpuṇye bhāgīrathyāstaṭe śubhe 105| kratupravaramārebhe yaṣṭuṃ tatra mahāmuniḥ | varttamānasya tasyāsya yajñasyātha dvijanmanaḥ 106| kratuvidhvaṃsino'bhūvanrāvaṇasya niśācarāḥ | kauśikaściṃtayitvātha raghuvaṃśodbhavaṃ harim 107| ānetumaicchaddharmātmā lokānāṃ hitakāmyayā | sa gatvā nagarīṃ ramyāmayodhyāṃ raghupālitām 108| nṛpaśreṣṭhaṃ daśarathaṃ dadarśa munisattamaḥ | rājāpi kauśikaṃ dṛṣṭvā pratyutthāya kṛtāṃjaliḥ 109| putraiḥ saha mahātejā vavaṃde munisattamam | dhanyo'hamasmīti vadanharṣeṇa raghunaṃdanaṃ 110| arcayāmāsa vidhinā niveśya paramāsane | pariṇīya namaskṛtya kiṃ karomītyuvāca tam 111| tataḥ provāca hṛṣṭātmā viśvāmitro mahātapāḥ | viśvāmitra uvāca- dehi me rāghavaṃ rājanrakṣaṇārthaṃ kratormama 112| sāphalyamastu me yajñe rāghavasya samīpataḥ | tasmādrāmaṃ rakṣaṇārthaṃ dātumarhasi bhūpate 113| īśvara uvāca- tacchrutvā munivaryyasya vākyaṃ sarvavidāṃ varaḥ | pradadau munivaryyāya rāghavaṃ saha lakṣmaṇam 114| ādāya rāghavaṃ tatra viśvāmitro mahātapāḥ | svamāśramamabhiprītaḥ prayayau dvijasattamaḥ 115| tataḥ prahṛṣṭāstridaśāḥ prayāte raghusattame | vavṛṣuḥ puṣpavarṣāṇi tuṣṭuvuśca mahaujasaḥ 116| athājagāma hṛṣṭātmā vainateyo mahābalaḥ | adṛśyabhūto bhūtānāṃ saṃprāpya raghusattamam 117| tābhyāṃ divye ca dhanuṣī tūṇau cākṣayasāyakau | divyānyastrāṇi śastrāṇi datvā ca prayayau dvijaḥ 118| tau rāmalakṣmaṇau vīrau kauśikena mahātmanā | gacchaṃtī jñāpitāraṇye rākṣasī ghoradarśanā 119| nāmnā tu tāḍakā devi bhāryā suṃdasya rakṣasaḥ | jaghnatustāṃ mahāvīrau bāṇairdivyadhanuścyutaiḥ 120| nihatā rāghaveṇātha rākṣasī ghoradarśanā | tyaktvā tanuṃ ghorarūpāṃ divyarūpā babhūva sā 121| jājvalyamānāvapuṣā sarvābharaṇavibhūṣitā | prayayau vaiṣṇavaṃ lokaṃ praṇamya ca raghūttamau 122| tāṃ hatvā rāghavaḥ śrīmānkauśikasyāśramaṃ śubham | praviveśa mahātejā lakṣmaṇena mahātmanā 123| tataḥ prahṛṣṭā munayaḥ pratyudgamya raghūttamam | niveśya pūjayāmāsurarghādyaiḥ paramātmane 124| kauśikaḥ kṛtadīkṣastu yaṃṣṭuṃ yajñamanuttamam | ārebhe munibhiḥ sārddhaṃ vidhinā munisattamaḥ 125| varttamāne mahāyajñe mārīco nāma rākṣasaḥ | bhrātrā subāhunā tatra vighnaṃ kartumavasthitaḥ 126| dṛṣṭvā tau rākṣasau ghorau rāghavaḥ paravīrahā | jaghānaikena bāṇena subāhuṃ rākṣaseśvaram 127| pavanāstreṇa mahatā mārīcaṃ sa niśācaram | sāgare pātayāmāsa śuṣkaparṇamivānilaḥ 128| sa rāmasya mahāvīryyaṃ dṛṣṭvā rākṣasasattamaḥ | nyastaśastrastapastaptuṃ prayayau mahādāśramam 129| viśvāmitro mahātejāḥ samāpte mahati kratau | prahṛṣṭamanasā tatra pūjayāmāsa rāghavam 130| samāśliṣya mahātmānaṃ kākapakṣadharaṃ harim | nīlotpaladalaśyāmaṃ padmapatrāyatekṣaṇam 131| upāghrāya tadā mūrdhni tuṣṭāva munisattamaḥ | etasminnaṃtare rājā mithilāyā adhīśvaraḥ 132| vājapeyaṃ kratuṃ yaṣṭumārebhe munisattamaiḥ | taṃ draṣṭuṃ prayayussarve viśvāmitrapurogamāḥ 133| munayo raghuśārdūla sahitāḥ puṇyacetasaḥ | gacchatastasya rāmasya padābjena mahātmanaḥ 134| abhūtsā pāvanī bhūmiḥ samākrāṃtā mahāśilā | sāpi śaptā purā bhartrā gautamena dvijanmanā 135| ahalyā raghunāthasya pādasparśācchubhā'bhavat | atha saṃprāpya nagarīṃ mithilāṃ munisattamāḥ 136| rāghavābhyāṃ tu sahitā babhūvuḥ prītamānasāḥ | samāgatānmahābhāgāndṛṣṭvā rājā mahābalaḥ 137| pratyudgamya praṇamyātha pūjayāmāsa maithilaḥ | rāmaṃ padmaviśālākṣamiṃdīvaradalaprabham 138| pītāmbaradharaṃ ślakṣṇaṃ komalāvayavojjvalam | avadhīrita kaṃdarppakoṭilāvaṇyamuttamam 139| sarvalakṣaṇasampannaṃ sarvābharaṇabhūṣitam | svasya hṛtpadmamadhye yaḥ pareśasya tanurhariḥ 140| utpanno dīpavaddīpātsauśīlyādiguṇaiḥ paraiḥ | taṃ dṛṣṭvā raghunāthaṃ sa janako hṛṣṭamānasaḥ 141| pareśameva taṃ mene rāmaṃ daśarathātmajam | pūjayāmāsa kākutsthaṃ dhanyosmīti bruvannṛpaḥ 142| prasādaṃ vāsudevasya viṣṇormene nareśvaraḥ | pradātuṃ duhitāṃ tasmai manasā ciṃtayanprabhuḥ 143| ātmajau raghuvaṃśasya jñātvā tatra nṛpottamaḥ | pūjayāmāsa dharmeṇa vastrairābharaṇaiḥ śubhaiḥ 144| ṛṣīnsamarcayāmāsa madhuparkādipūjanaiḥ | tato'vasāne yajñasya rāmo rājīvalocanaḥ 145| bhaṃktvā śaivaṃ dhanurdivyaṃ jitavānjanakātmajām | athāsau vīryaśulkena mahatā paritoṣitaḥ 146| mudā dharaṇijāṃ tasmai pradadau mithilādhipaḥ | keśavāya śriyamiva yathāpūrvaṃ mahārṇavaḥ 147| sa dūtaṃ preṣayāmāsa rāghavaṃ mithilādhipaḥ | putrābhyāṃ saha dharmātmā mithilāyāṃ viveśa ha 148| vasiṣṭhavāmadevādyaiḥ prītaiḥ saha mahīpatiḥ | uvāsa nagare ramye janakasya raghūttamaḥ 149| tasminneva śubhe kāle rāmasya dharaṇīsutām | vivāhamakarodrājā mithilena samarcitaḥ 150| lakṣmaṇasyormilāṃ nāma kanyāṃ janakasaṃbhavām | janakasyānujasyātha tanaye śubhavarcasī 151| māṃḍavī śrutakīrttiśca sarvalakṣaṇalakṣite | bharatasya ca saumitrervivāhamakaronnṛpaḥ 152| nirvartyaudvāhikaṃ tatra rājā daśaratho balī | ayodhyāṃ prasthitaḥ śrīmānpaurairjanapadairvṛtaḥ 153| pāribarhaṃ samādāya maithilena ca pūjitaḥ | sasutaḥ sasnuṣaḥ sāśvaḥ sagajaḥ sabalānugaḥ 154| tadadhvani mahāvīryyo jāmadagniḥ pratāpavān | gṛhītvā paraśuṃ cāpaṃ saṃkruddha iva kesarī 155| abhyadhāvacca kākutsthaṃ yoddhukāmo nṛpāṃtakaḥ | saṃprāpya rāghavaṃ dṛṣṭvā vacanaṃ prāha bhārgavaḥ 156| paraśurāma uvāca- rāmarāma mahābāho śṛṇuṣva vacanaṃ mama | bahuśaḥ pārthivānhatvā saṃyuge bhūrivikramān 157| brāhmaṇebhyo mahīṃ datvā tapastaptumahaṃ gataḥ | tava vīryabalaṃ śrutvā tvayā yoddhumihāgataḥ 158| ikṣvākavo na vadhyā me mātāmahakulodbhavāḥ | vīryyaṃ kṣatrabalaṃ śrutvā na śakyaṃ sahituṃ mama 159| raudraṃ cāpaṃ durādharṣaṃ bhajyamānāṃ tvayā nṛpa | tasmādvadānya yuddhaṃ me dīyatāṃ raghusattama 160| idaṃ tu vaiṣṇavaṃ cāpaṃ tena tulyamariṃdama | āropaya svavīryeṇa nirjitosmi tvayaiva hi 161| athavā tyaja śastrāṇi purastādbalino mama | śaraṇaṃ bhaja kākutstha kātarosyatha cetasī 162| īśvara uvāca- evamuktastu kākutstho bhārgaveṇa pratāpavān | taccāpaṃ tasya jagrāha tacchaktiṃ vaiṣṇavīmapi 163| śaktyā viyuktassa tadā jāmadagniḥ pratāpavān | nirvīryo naṣṭatejābhūtkarmmahīno yathā dvijaḥ 164| vinaṣṭateja saṃdṛṣṭvā bhārgavaṃ nṛpasattamāḥ | sādhusadhviti kākutsthaṃ praśaśaṃsurmuhurmuhuḥ 165| kākutsthastanmahaccāpaṃ gṛhītvāropya līlayā | saṃdhāya bāṇaṃ taccāpe bhārgavaṃ prāha vismitam 166| rāma uvāca- anena śaramukhyena kiṃ karttavyaṃ tava dvija | chedmi lokamimaṃ cādhaḥ svargaṃ vā hanmi te tapaḥ 167| īśvara uvāca- tandṛṣṭvā ghorasaṃkāśaṃ bāṇaṃ rāmasya bhārgavaḥ | jñātvā taṃ paramātmānaṃ prahṛṣṭo rāmamabravīt 168| paraśurāma uvāca- rāmarāma mahābāho na vedmi tvāṃ sanātanam | jānāmyadyaiva kākutstha tava vīryyaguṇādibhiḥ 169| tvamādipuruṣaḥ sākṣātparabrahmaparo'vyayaḥ | tvamanaṃto mahāviṣṇurvāsudevaḥ parātparaḥ 170| nārāyaṇastvaṃ śrīśastvamīśvarastvaṃ trayīmayaḥ | tvaṃ kālastvaṃ jagatsarvamakārākhyastvameva ca 171| sraṣṭā dhātā ca saṃharttā tvameva parameśvaraḥ | tvamaciṃtyo mahadbhūtarūpastvaṃ tu manurmahān 172| catuḥṣaṭpaṃcaguṇavāṃstvameva puruṣottamaḥ | tvaṃ yajñastvaṃ vaṣaṭkārastvamoṃkārastrayīmayaḥ 173| vyaktāvyaktasvarūpastvaṃ guṇabhṛnnirgguṇaḥ paraḥ | stotuṃ tvāhamaśaktaśca vedānāmapyagocaram 174| yaccāpalatvaṃ kṛtavāṃstvāṃ yuyutsutayā prabho | tatkṣaṃtavyaṃ tvayā nātha kṛpayā kevalena tu 175| tava śaktyā nṛpānsarvāñjitvā datvā mahīṃ dvijān | tvatprasādavaśādeva śāṃtimāpnoti naiṣṭhikīm 176| īśvara uvāca- evamuktvā tu kākutsthaṃ jāmadagnirmahātapāḥ | pariṇīya namaskṛtvā rāghavaṃ lokarakṣakam 177| śatakratukṛtaṃ svargaṃ tadastrāya nyavedayat | rāghavo'tha mahātejā vavaṃde taṃ mahāmunim 178| vidhivatpūjayāmāsa pādyārghācamanādibhiḥ | tena saṃpūjitastatra jāmadagnirmahātapāḥ 179| tapastaptuṃ yayau ramyaṃ naranārāyaṇāśramam | rājā daśarathaḥ so'tha putrairdārasamanvitaiḥ 180| svāṃ purīṃ sumuhūrttena praviveśa mahābalaḥ | rāghavo lakṣmaṇaścaiva śatrughno bharatastathā 181| svānsvāndārānupāgamya remire hṛṣṭamānasāḥ | tatra dvādaśa varṣāṇi sītayā saha rāghavaḥ 182| ramayāmāsa dharmātmā nārāyaṇa iva śriyā | tasminneva tu rājātha kāle daśarathaḥ sutam 183| jyeṣṭhaṃ rājyena saṃyoktumaicchatprītyā mahīpatiḥ | tasya bhāryātha kaikeyī purā dattavarā priyā 184| ayācata nṛpaśreṣṭhaṃ bharatasyābhiṣecanam | vivāsanaṃ ca rāmasya vatsarāṇi caturdaśa 185| sa rājā satyavacanādrāmaṃ rājyādathoḥ sutam | vivāsayāmāsa tadā duḥkhena hatacetanaḥ 186| śakto'pi rāghavastasminrājyaṃ saṃtyajya dharmataḥ | daśagrīvavadhārthāya piturvacanahetunā 187| vanaṃ jagāma kākutstho lakṣmaṇena ca sītayā | rājā putraviyogārttaḥ śokena ca mamāra saḥ 188| niyujyamāno bharatastasminrājye samaṃtribhiḥ | naicchadrājyaṃ sa dharmmātmā saubhrātramanudarśayan 189| vanamāgamya kākutsthamayācadbhrātaraṃ tataḥ | rāmastu piturādeśānnaicchadrājyamariṃdamaḥ 190| svapāduke dadau tasmai bhaktyā so'pyagrahīttathā | rāmasya pāduke rājyamavāpya bharataḥ śubhe 191| pratyahaṃ gaṃdhapuṣpaiśca pūjayankaikayīsutaḥ | tapaścaraṇayuktena tasmiṃstasthau nṛpottamaḥ 192| yāvadāgamanaṃ tasya rāghavasya mahātmanaḥ | tāvadvrataparāḥ sarve babhūvuḥ puravāsinaḥ 193| rāghavaścitrakūṭādrau bharadvājāśrame śubhe | ramayāmāsa vaidehyā mandākinyā jale śubhe 194| kadācidaṃke vaidehyāḥ śete rāmo mahāmanāḥ | aiṃdriḥ kākassamāgamya tasminneva cacāra ha 195| sa dṛṣṭvā jānakīṃ tatra kaṃdarppaśarapīḍitaḥ | vidadāra nakhaistīkṣṇaiḥ pīnonnatapayodharam 196| taṃ dṛṣṭvā vāyasaṃ rāmaḥ kuśaṃ jagrāha pāṇinā | brahmaṇāstreṇa saṃyojya cikṣepa dharaṇīdharaḥ 197| taṃ tṛṇaṃ ghorasaṃkāśaṃ jvālāracitavigraham | dṛṣṭvā kākaḥ pradudrāva vimuṃcankātaraṃ svaram 198| taṃ kākaṃ pratyanuyayau rāmasyāstraṃ sudāruṇam | vāyasastriṣulokeṣu babhrāma bhayapīḍitaḥ 199| yatra yatra yayau kākaḥ śaraṇārthī sa vāyasaḥ | tatra tatra tadastraṃ tu praviveśa bhayāvaham 200| brahmāṇamiṃdraṃ rudraṃ ca yamaṃ varuṇameva ca | śaraṇārthī jagāmāśu vāyasaḥ śastrapīḍitaḥ 201| taṃ dṛṣṭvā vāyasaṃ sarve rudrādyā deva dānavāḥ | na śaktāḥ sma vayaṃ trātumiti prāhurmanīṣiṇaḥ | atha provāca bhagavānbrahmā tribhuvaneśvaraḥ 202| brahmovāca- bho bho balibhujāṃ śreṣṭha tameva śaraṇaṃ vraja | sa eva rakṣakaḥ śrīmānsarveṣāṃ karuṇānidhiḥ 203| rakṣatyeva kṣamāsāro vatsalaṃ śaraṇāgatān | īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ sauśīlyādiguṇānvitaḥ 204| rakṣitā jīvalokasya pitā mātā sakhā suhṛt | śaraṇaṃ vraja deveśaṃ nānyatra śaraṇaṃ dvija 205| mahādeva uvāca- ityuktastena balibhugbrahmaṇā raghunaṃdanam | upetya sahasā bhūmau nipapāta bhayāturaḥ 206| prāṇasaṃśayamāpannaṃ dṛṣṭvā sītātha vāyasam | trāhitrāhīti bhartāramuvāca vinayādvibhum 207| purataḥ patitaṃ devī dharaṇyāṃ vāyasaṃ tadā | tacchiraḥ pādayostasya yojayāmāsa jānakī 208| samutthāpya kareṇātha kṛpāpīyūṣasāgaraḥ | rarakṣa rāmo guṇavān vāyasaṃ dayayārditaḥ 209| tamāha vāyasaṃ rāmo mā bhairiti dayānidhiḥ | abhayaṃ te pradāsyāmi gaccha gaccha yathāsukham 210| praṇamya rāghavāyātha sītāyai ca muhurmuhuḥ | svarllokaṃ prayayāvāśu rāghaveṇa ca rakṣitaḥ 211| tato rāmastu vaidehyā lakṣmaṇena ca dhīmatā | uvāsa citrakūṭādrau stūyamāno maharṣibhiḥ 212| tasminsaṃpūjyamānastu bharadvājena rāghavaḥ | jagāmātressuvipulamāśramaṃ raghusattamaḥ 213| samāgataṃ raghuvaraṃ dṛṣṭvā munivarottamaḥ | bhāryayā saha dharmmātmā pratyudgamya mudā yutaḥ 214| āsane suśubhe mukhye niveśya saha sītayā | arghyapādyācamanīyaṃ ca vastrāṇi vividhāni ca 215| madhuparkandadau prītyā bhūṣaṇaṃ cānulepanam | tasya patnyanasūyā tu divyāṃbaramanuttamam 216| sītāyai pradadau prītyā bhūṣaṇāni dyumaṃti ca | divyānnapānabhakṣādyairbhojayāmāsa rāghavam 217| tena saṃpūjitastatra bhaktyā paramayā nṛpaḥ | uvāsa divasaṃ tatra prītyā rāmassalakṣmaṇaḥ 218| prabhāte vimale rāmaḥ samutthāya mahāmunim| pariṇīya praṇamyātha gamanāyopacakrame 219| anujñātastatastena rāmo rājīvalocanaḥ | prayayau daṃḍakāraṇyaṃ maharṣikulasaṃkulam 220| tatrātibhīṣaṇaṃ ghoraṃ virādhaṃ nāma rākṣasam | hatvātha śarabhaṃgasya praviveśāśramaṃ śubham 221| sa tu dṛṣṭvātha kākutsthaṃ sadyaḥ saṃkṣīṇakalmaṣaḥ | prayayau brahmalokaṃ tu gaṃdharvāpsarasānvitam 222| sutīkṣṇasyāpyagastyasya hyagastyabhrātureva ca | krameṇa prayayau rāmastaiśca saṃpūjitastathā 223| paṃcavaṭyāṃ tato rāmo godāvaryāstaṭe śubhe | uvāsa suciraṃ kālaṃ sukhena parameṇa ca 224| tatra gatvā muniśreṣṭhāstāpasā dharmacāriṇaḥ | pūjayāmāsurātmeśaṃ rāmaṃ rājīvalocanam 225| bhayaṃ vijñāpayāmāsustaṃ ca rakṣogaṇeritam | tānāśvāsya tu kākustho dadau cābhayadakṣiṇām 226| te tu saṃpūjitāstena svāśramānsaṃprapedire | tasmiṃstrayodaśābdāni rāmasya pariniryyayuḥ 227| godāvaryyāstaṭe ramye paṃcavaṭyāṃ manorame | kasyacittvatha kālasya rākṣasī ghorarūpiṇī 228| rāvaṇasya svasā tatra praviveśa durāsadā | sā tu dṛṣṭvā raghuvaraṃ koṭikaṃdarppasannibham 229| iṃdīvaradalaśyāmaṃ padmapatrāyatekṣaṇam | pronnatāṃsaṃ mahābāhuṃ kambugrīvaṃ mahāhanum 230| saṃpūrṇacaṃdrasadṛśaṃ sasmitānanapaṃkajam | bhṛṃgāvalinibhaiḥ snigdhaiḥ kuṭilaiḥ śīrṣajairvṛtam 231| raktāraviṃdasadṛśaṃ padmahastatalāṃkitam | niṣkalaṃkendusadṛśaṃ nakhapaṃktivirājitam 232| snigdhakomaladūrvābhaṃ saukumāryyanidhiṃ śubham | pītakauśeyavasanaṃ sarvābharaṇabhūṣitam 233| yuvākumāravayasaṃ jaganmohanavigraham | dṛṣṭvā taṃ rākṣasī rāmaṃ kaṃdarppaśarapīḍitā 234| abravītsamupetyātha rāmaṃ kamalalocanam | rākṣasyuvāca- kastvaṃ tāpasaveṣeṇa varttase daṃḍake vane 235| āgato'si kimarthaṃ ca rākṣasānāṃ durāsade | śīghramācakṣva tattvena nānṛtaṃ vaktumarhasi 236| maheśvara uvāca- ityuktaḥ sa tadā rāmaḥ saṃprahasyābravīdvacaḥ | rāma uvāca-| rājño daśarathasyāhaṃ putro rāma itīritaḥ | asau mamānujo dhanvī lakṣmaṇo nāma cānaghaḥ 237| patnī ceyaṃ ca me sītā janakasyātmajā priyā | piturvacananirdeśādahaṃ vanamihāgataḥ 238| vicarāmo mahāraṇyamṛṣīṇāṃ hitakāmyayā | āgatāsi kimarthaṃ tvamāśramaṃ mama suṃdari 239| kā tvaṃ kasya kule jātā sarvaṃ satyaṃ vadasva me | maheśvara uvāca- ityuktā sā tu rāmeṇa prāha vākyamaśaṃkitā 240| rākṣasyuvāca- ahaṃ viśravasaḥ putrī rāvaṇasya svasā nṛpa | nāmnā śūrpaṇakhā nāma triṣu lokeṣu viśrutā 241| idaṃ ca daṃḍakāraṇyaṃ bhrātrā dattaṃ mama prabho | bhakṣayannṛṣisaṃghānvai vicarāmi mahāvane 242| tvāṃ tu dṛṣṭvā munivaraṃ kaṃdarpaśarapīḍitā | raṃtukāmā tvayā sārddhamāgatāsmi sunirbhayā 243| mama tvaṃ nṛpaśārdūla bhartā bhavitumarhasi | imāṃ tava satīṃ sītāṃ grasituṃ bhūpa kāmaye 244| vaneṣu girimukhyeṣu ramayāmi tvayā saha | maheśvara uvāca-| ityuktvā rākṣasī sītāṃ grasituṃ vīkṣya codyatām 245| śrīrāmaḥ khaḍgamudyamya nāsākarṇau pracicchide 246| rudaṃtī sabhayaṃ śīghraṃ rākṣasī vikṛtānanā | kharālayaṃ praviśyāha tasya rāmasya ceṣṭitam 247| sa tu rākṣasasāhasrairdūṣaṇatriśiro vṛtaḥ | ājagāma bhṛśaṃ yoddhuṃ rāghavaṃ śatrusūdanaḥ 248| tānrāmaḥ kānane ghore bāṇaḥ kālāṃtakopamaiḥ | nijaghāna mahākāyānrākṣasāṃstatra līlayā 249| kharaṃ triśirasaṃ caiva dūṣaṇaṃ tu mahābalam | raṇe nipātayāmāsa bāṇairāśīviṣopamaiḥ 250| nihatya rākṣasānsarvāndaṃḍakāraṇyavāsinaḥ | pūjitaḥ surasaṃghaiśca stūyamāno maharṣibhiḥ 251| uvāsa daṃḍakāraṇye sītayā lakṣmaṇena ca | rākṣasānāṃ vadhaṃ śrutvā rāvaṇaḥ krodhamūrcchitaḥ 252| ājagāma janasthānaṃ mārīcena durātmanā | saṃprāpya paṃcavaṭyāṃ tu daśagrīvaḥ sa rākṣasaḥ 253| māyāvinā marīcena mṛgarūpeṇa rakṣasaḥ | apahṛtyāśramāddūre tau tu daśarathātmajau 254| jahāra sītāṃ rāmasya bhāryāṃ svavadhakāṃkṣayā | hriyamāṇāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā jaṭāyurgṛdhrarāḍbalī 255| rāmasya sauhṛdāttatra yuyudhe tena rakṣasā | taṃ hatvā bāhuvīryeṇa rāvaṇaṃ śatruvāraṇaḥ 256| praviveśa purīṃ laṃkāṃ rākṣasairbahubhirvṛtām | aśokavanikāmadhye niḥkṣipya janakātmajām 257| nidhanaṃ rāmabāṇena kāṃkṣayansvagṛhaṃ viśat | rāmastu rākṣasaṃ hatvā mārīcaṃ mṛgarūpiṇam 258| punarāviśya tatrātha bhrātrā saumitriṇā tataḥ | rākṣasāpahṛtāṃ bhāryāṃ jñātvā daśarathātmajaḥ 259| prabhūtaśokasaṃtapto vilalāpa mahāmatiḥ | mārgamāṇo vane sītāṃ pathi gṛdhraṃ mahābalam 260| vicchinnapādapakṣaṃ ca patitaṃ dharaṇītale | rudhirāpūrṇasarvāṃgaṃ dṛṣṭvā vismayamāgataḥ 261| papraccha rāghavaṃ śrīmānkena kiṃ tvaṃ jighāṃsitaḥ | gṛdhrastu rāghavaṃ dṛṣṭvā maṃdamaṃdamuvāca ha 262| gṛdhra uvāca- rāvaṇena hṛtā rāma tava bhāryāṃ balīyasā | tena rākṣasamukhyena saṃgrāme nihatosmyaham 263| maheśvara uvāca- ityuktvā rāghavasyāgre sahasā tyaktajīvitaḥ | saṃskāramakarodrāmastasya brahmavidhānataḥ 264| svapadaṃ ca dadau tasmai yogigamyaṃ sanātanam | rāghavasya prasādena sa gṛdhraḥ paramaṃ padam 265| hareḥ sāmānyarūpeṇa muktiṃ prāpa khagottamaḥ | mālyavaṃtaṃ tato gatvā mataṃgasyāśrame śubhe 266| abhigamya mahābhāgāṃ śabarīṃ dharmacāriṇīm | sā tu bhāgavataśreṣṭhā dṛṣṭvā tau rāmalakṣmaṇau 267| pratyudgamya namaskṛtvā niveśya kuśaviṣṭare | pādaprakṣālanaṃ kṛtvā vanyaiḥ puṣpaiḥ sugaṃdhibhiḥ 268| arcayāmāsa bhaktyā vai harṣanirbharamānasā | phalāni ca sugaṃdhīni mūlāni madhurāṇi ca 269| nivedayāmāsa tadā rāghavābhyāṃ dṛḍhavratā | phalānyāsvādya kākutsthastasyai muktiṃ dadau parām 270| tataḥ paṃpāsaro gatvā rāghavaḥ śatrusūdanaḥ | jaghāna rākṣasaṃ tatra kabaṃdhaṃ ghorarūpiṇam 271| taṃ nihatya mahāvīryo dadāha svargataśca saḥ | tato godāvarīṃ gatvā rāmo rājīvalocanaḥ 272| papraccha sītāṃ gaṃge tvaṃ kiṃ tāṃ jānāsi me priyām | na śaśaṃsa tadā tasmai sā gaṃgā tamasāvṛtā 273| śaśāpa rāghavaḥ krodhādraktatoyā bhaveti tām | tato bhayātsamudvignā puraskṛtya mahāmunīn 274| kṛtāṃjalipuṭā dīnā rāghavaṃ śaraṇaṃ gatā | tato maharṣayassarve rāmaṃ prāhussanātanam 275| ṛṣaya ūcuḥ- tvatpādakamalodbhūtā gaṃgā trailokyapāvanī | tvameva hi jagannātha tāṃ śāpānmoktumarhasi 276| maheśvara uvāca- tataḥ provāca dharmātmā rāmaḥ śaraṇavatsalaḥ | rāma uvāca- śabaryāḥ snānamātreṇa saṃgatā śubhavāriṇā | muktā bhavatu macchāpādgaṃgeyaṃ pāpanāśinī 277| evamuktvā tu kākutsthaḥ śabarītīrthamuttamam | gaṃgā gayāsamaṃ cakre śārṅgakoṭyā mahābalaḥ 278| mahābhāgavatānāṃ ca tīrthaṃ yasyodake'bhavat | taccharīraṃ jagadvaṃdyaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ 279| evamuktvā tu kākutstha ṛṣyamūkaṃ giriṃ yayau | tataḥ paṃpāsarastīre vānareṇa hanūmatā 280| saṃgatastasya vacanātsugrīveṇa samāgataḥ | sugrīvavacanāddhatvā vālinaṃ vānareśvaram 281| sugrīvameva tadrājye rāmosāvabhyaṣecayat | sa tu saṃpreṣayāmāsa didṛkṣurjanakātmajām 282| hanumatpramukhānvīrānvānarānvānarādhipaḥ | sa laṃghayitvā jaladhiṃ hanūmānmārutātmajaḥ 283| praviśya nagarīṃ laṃkāṃ dṛṣṭvā sītāṃ dṛḍhavratām | upavāsakṛśāṃ dīnāṃ bhṛśaṃ śokaparāyaṇām 284| malapaṃkena digdhāṃgīṃ malināmbaradhāriṇīm | nivedayitvā'bhijñānaṃ pravṛttiṃ ca nivedya tām 285| saptamaṃtrisutāṃstatra rāvaṇasya sutaṃ tathā | toraṇastaṃbhamutpāṭya nijaghāna svayaṃ kapiḥ 286| samāśvāsya ca vaidehīṃ babhaṃjopavanaṃ tadā | vanapālānkiṃkarāṃśca paṃcasenāgranāyakān 287| rāvaṇasya sutenātha nigṛhīto yadṛcchayā | dṛṣṭvā ca rākṣaseṃdraṃ tu saṃbhāṣitvā tathaiva ca 288| dadāha nagarīṃ laṃkāṃ svalāṃgūlāgninā kapiḥ | tayā dattamabhijñānaṃ gṛhītvā punarāgamat 289| so'bhigamya mahātejā rāmaṃ kamalalocanam | nyavedayadvānareṃdro dṛṣṭā sīteti tatvataḥ 290| sugrīvasahito rāmo vānarairbahubhirvṛtaḥ | mahodadhestaṭaṃ gatvā tatrānīkaṃ nyaveśayat 291| rāvaṇasyānujo bhrātā vibhīṣaṇa itīritaḥ | dharmātmā satyasaṃdhaśca mahābhāgavatottamaḥ292| jñātvā samāgataṃ rāmaṃ parityajya svapūrvajam | rājyaṃ sutāṃśca dārāṃśca rāghavaṃ śaraṇaṃ yayau 293| parigṛhya ca taṃ rāmo mārutervacanātprabhuḥ | tasmai datvā'bhayaṃ saumyaṃ rakṣo rājye'bhyaṣecayat 294| tatassamudraṃ kākutsthastartukāmaḥ prapadya vai | suprasannajalaṃ taṃ tu dṛṣṭvā rāmo mahābalaḥ 295| śārṅgamādāya bāṇaughaiḥ śoṣayāmāsa vāridhim | tatastu saritāmīśaḥ kākutsthaṃ karuṇānidhim 296| prapadya śaraṇaṃ devamarcayāmāsa vāridhiḥ | punarāpūrya jaladhiṃ varuṇāstreṇa rāghavaḥ 297| udadhervacanātsetuṃ sāgare makarālaye | giribhirvānarānītairnalaḥ setumakārayat 298| tato gatvā purīṃ laṃkāṃ sanniveśya mahābalam | samyagāyodhanaṃ cakre vānarāṇāṃ ca rakṣasām 299| tato daśāsyatanayaḥ śakrajidrākṣaso balī | babaṃdha nāgapāśaiśca tāvubhau rāmalakṣmaṇau 300| vainateyaḥ samāgatya tānyastrāṇi pramocayat | rākṣasā nihatāssarve vānaraiśca mahābalaiḥ 301| rāvaṇasyānujaṃ vīraṃ kuṃbhakarṇaṃ mahābalam | nijaghāna raṇe rāmo bāṇairagniśikhopamaiḥ 302| brahmāstreṇendrajitkruddhaḥ pātayāmāsa vānarān | hanūmatā samānīto mahauṣadhi mahīdharaḥ 303| tasyānītasya ca sparśātsarva eva samutthitāḥ | tato rāmānujo vīraḥ śakrajetāramāhave 304| nipātayāmāsa śarairvṛtraṃ vajradharo yathā | niryayāvatha paulastyo yoddhuṃ rāmeṇa saṃyuge 305| caturaṃgabalaiḥ sārddhaṃ maṃtribhiśca mahābalaḥ | samaṃtatobhavadyuddhaṃ vānarāṇāṃ ca rakṣasām 306| rāmarāvaṇayoścaiva tathā saumitriṇā saha | śaktyā nipātayāmāsa lakṣmaṇaṃ rākṣaseśvaraḥ 307| tataḥ kruddho mahātejā rāghavo rākṣasāṃtakaḥ | jaghāna rākṣasānvīrāñśaraiḥ kālāṃtakopamaiḥ 308| pradīptairbāṇasāhasraiḥ kāladaṃḍopamairbhṛśam | chādayāmāsa kākutstho daśagrīvaṃ ca rākṣasam 309| sa tu nirbhinnasarvāṃgo rāghavāstrairniśācaraḥ | bhayātpradudrāva raṇāllaṃkāṃ prati niśācaraḥ 310| jagadrāmamayaṃ paśyannirvedādgṛhamāviśat | tato hanūmatā nīto mahauṣadhimahāgiriḥ 311| tena rāmānujastūrṇaṃ labdhasaṃjño'bhavattadā | daśagrīvastato homamārebhe jayakāṃkṣayā 312| dhvaṃsitaṃ vānareṃdraistadabhicārātmakaṃ ripoḥ | punaryuddhāya paulastyo rāmeṇa saha niryayau 313| divyasyandanamāruhya rākṣasairbahubhiryutaḥ | tataḥ śatamakho divyaṃ rathaṃ haryaśvasaṃyutam 314| rāghavāya sasūtaṃ hi preṣayāmāsa buddhimān | rathaṃ mātalinā nītaṃ samāruhya raghūttamaḥ 315| stūyamānaṃ suragaṇairyuyudhe tena rakṣasā | tato yuddhamabhūddhoraṃ rāmarāvaṇayormahat 316| saptāhnikamahorātraṃ śastrāstrairatibhīṣaṇam | vimānasthāḥ surāssarve dadṛśustatra saṃyugam 317| daśagrīvasya ciccheda śirāṃsi raghusattamaḥ | samutthitāni bahuśo varadānātkapardinaḥ 318| brāhmamastraṃ mahāraudraṃ vadhāyāsya durātmanaḥ | sasarja rāghavastūrṇaṃ kālāgnisadṛśaprabham 319| tadastraṃ rāghavotsṛṣṭaṃ rāvaṇasya stanāṃtaram | vidārya dharaṇīṃ bhittvā rasātalatale gatam 320| saṃpūjyamānaṃ bhujagai rāghavasya karaṃ yayau | sa gatāsurmahādaityaḥ papāta ca mamāra ca 321| tato devagaṇāssarve harṣanirbharamānasāḥ | vavṛṣuḥ puṣpavarṣāṇi mahātmani jagadgurau 322| jagurgaṃdharvapatayo nanṛtuścāpsarogaṇāḥ | vavuḥ puṇyāstathā vātāḥ suprabho'bhūddivākaraḥ 323| tuṣṭuvurmunayaḥ siddhā devagaṃdharvakinnarāḥ | laṃkāyāṃ rākṣasaśreṣṭhamabhiṣicya vibhīṣaṇam 324| kṛtakṛtyamivātmānaṃ mene raghukulottamaḥ | rāmastatrābravīdvākyamabhiṣicya vibhīṣaṇam 325| rāma uvāca- yāvaccaṃdraśca sūryaśca yāvattiṣṭhati medinī | yāvanmamakathāloke tāvadrājyaṃ vibhīṣaṇe 326| gatvā mama padaṃ divyaṃ yogigamyaṃ sanātanam | saputrapautraḥ sagaṇaḥ saṃprāpnuhi mahābalaḥ 327| īśvara uvāca- evaṃ datvā varaṃ tasmai rākṣasāya mahābalaḥ | saṃprāpya maithilīṃ tatra paruṣaṃ janasaṃsadi 328| uvāca rāghavaḥ sītāṃ garhitaṃ vacanaṃ bahu | sā tena garhitā sādhvī viveśa cānalaṃ mahat 329| tato devagaṇāssarve śivabrahmapurogamāḥ | dṛṣṭvā tu mātaraṃ vahnau praviśaṃtīṃ bhayāturāḥ | samāgamya raghuśreṣṭhaṃ sarve prāṃjalayo'bruvan 330| devā ūcuḥ- rāmarāma mahābāho śṛṇu tvaṃ cātivikrama | sītātivimalā sādhvī tava nītyānapāyinī 331| atyājyā tu vṛthā sā hi bhāskareṇa prabhā yathā | seyaṃ lokahitārthāya samutpannā mahītale 332| mātā sarvasya jagataḥ samastajagadāśrayā | rāvaṇaḥ kuṃbhakarṇaśca bhṛtyau pūrvaparāyaṇau 333| śāpāttau sanakādīnāṃ samutpannau mahītale | tayorvimuktyai vaidehī gṛhītā daṇḍake vane 334| tāvubhau vai vadhaṃ prāptau tvayā rākṣasapuṃgavau | tau vimuktau divaṃ yātau putrapautrasahānugau 335| tvaṃ viṣṇustvaṃ paraṃ brahma yogidhyeyaḥ sanātanaḥ | tvameva sarvadevānāmanādinidhano'vyayaḥ 336| tvaṃ hi nārāyaṇaḥ śrīmānsītā lakṣmīḥ sanātanī | mātā sā sarvalokānāṃ pitā tvaṃ parameśvara 337| nityaivaiṣa jaganmātā tava nityānapāyinī | yathā sarvagatastvaṃ hi tathā ceyaṃ raghūttama 338| tasmācchuddhasamācārāṃ sītāṃ sādhvīṃ dṛḍhavratām | gṛhāṇa saumya kākutstha kṣīrābdheriva mā ciram 339| īśvara uvāca- etasminnaṃtare tatra lokasākṣī sa pāvakaḥ | ādāya sītāṃ rāmāya pradadau surasannidhau | abravīttatra kākutsthaṃ vahniḥ sarvaśarīragaḥ 340| vahniruvāca- iyaṃ śuddhasamācārā sītā niṣkalmaṣā vibho | gṛhāṇa mā ciraṃ rāma satyaṃ satyaṃ tavābruvan 341| īśvara uvāca- tato'gnivacanātsītāṃ parigṛhya raghūdvahaḥ | babhūva rāmaḥ saṃhṛṣṭaḥ pūjyamānaḥ surottamaiḥ 342| rākṣasairnihatā ye tu saṃgrāme vānarottamāḥ | pitāmahavarāttūrṇaṃ jīvamānāḥ samutthitāḥ 343| tatastu puṣpakaṃ nāma vimānaṃ sūryasannibham | bhrātrā gṛhītaṃ saṃgrāme kauberaṃ rākṣaseśvaraḥ 344| tadrāghavāya pradadau vastrāṇyābharaṇāni ca | tena saṃpūjitaḥ śrīmānrāmacaṃdraḥ pratāpavān 345| āruroha vimānāgryaṃ vaidehyā bhāryayā saha | lakṣmaṇena ca śūreṇa bhrātrā daśarathātmajaḥ 346| ṛkṣavānarasaṃghātaiḥ sugrīveṇa mahātmanā | vibhīṣaṇena śūreṇa rākṣasaiśca mahābalaiḥ 347| yathāvimāne vaikuṃṭhe nityamuktairmahātmabhiḥ | tathā sarve samāruhya ṛkṣavānararākṣasāḥ 348| ayodhyāṃ prasthito rāmaḥ stūyamānaḥ surottamaiḥ | bharadvājāśramaṃ gatvā rāmaḥ satyaparākramaḥ 349| bharatasyāṃtike tatra hanūmaṃtaṃ vyasarjayat | sa niṣādālayaṃ gatvā guhaṃ dṛṣṭvā'tha vaiṣṇavam 350| rāghavāgamanaṃ tasmai prāha vānarapuṃgavaḥ | naṃdigrāmaṃ tato gatvā dṛṣṭvā taṃ rāghavānujam 351| nyavedayattathā tasmai rāmasyāgamanotsavam | bharataścāgataṃ śrutvā vānareṇa raghūttamam 352| prarharṣamatulaṃ lebhe sānujaḥ sasuhṛjjanaḥ | punarāgatya kākutsthaṃ hanūmānmārutātmajaḥ 353| sarvaṃ śaśaṃsa rāmāya bharatasya ca vartitam | rāghavastu vimānāgryādavaruhya sahānujaḥ 354| vavaṃde bhāryayā sārddhaṃ bhāradvājaṃ taponidhim | sa tu saṃpūjayāmāsa kākutsthaṃ sānujaṃ muniḥ 355| pakvānnaiḥ phalamūlādyairvastrairābharaṇairapi | tena saṃpūjitastatra praṇamya munisattamam 356| anujñātaḥ samāruhya puṣpakaṃ sānugastadā | naṃdigrāmaṃ yayau rāmaḥ puṣpakeṇa suhṛdvṛtaḥ 357| maṃtribhiḥ pauramukhyaiśca sānujaḥ kekayīsutaḥ | pratyudyayau nṛpavaraiḥ sabalaiḥ pūrvajaṃ mudā 358| saṃprāpya raghuśārdūlaṃ vavaṃde sānugairvṛtaḥ | puṣpakādavaruhyātha rāghavaḥ śatrutāpanaḥ 359| bharataṃ caiva śatrughnamupasaṃpariṣasvaje | purohitaṃ vasiṣṭhaṃ ca mātṛvṛddhāṃśca bāṃdhavān 360| praṇanāma mahātejāḥ sītayā lakṣmaṇena ca | vibhīṣaṇaṃ ca sugrīvaṃ jāmbavaṃtaṃ tathāṃgadam 361| hanumaṃtaṃ suṣeṇaṃ ca bharataḥ pariṣasvaje | bhrātṛbhiḥ sānugaistatra maṃgalasnānapūrvakam 362| divyamālyāṃbaradharo divyagaṃdhānulepanaḥ | āruroha rathaṃ divyaṃ sumaṃtrādhiṣṭhitaṃ śubham 363| saṃstūyamānastridaśairvaidehyā lakṣmaṇena ca | bharataścaiva sugrīvaḥ śatrughnaśca vibhīṣaṇaḥ 364| aṅgadaśca suṣeṇaśca jāmbavānmārutātmajaḥ | nīlo nalaśca subhagaḥ śarabho gaṃdhamādanaḥ 365| anye ca kapayaḥ śūrā niṣādādhipatirguhaḥ | rākṣasāśca mahāvīryāḥ pārthiveṃdrā mahābalāḥ 366| gajānaśvānatho samyagāruhya bahuśaḥ śubhān | nānāmaṃgalavāditraiḥ stutibhiḥ puṣkalaistathā 367| ṛkṣavānararakṣobhirniṣādavarasainikaiḥ | praviveśa mahātejāḥ sāketaṃ puramavyayam 268| ālokya rājanagarīṃ pathi rājaputro rājānameva pitaraṃ pariciṃtayānaḥ | sugrīvamārutivibhīṣaṇapuṇyapādasaṃcārapūtabhavanaṃ praviveśa rāmaḥ 369| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsāhasryāṃ saṃhitāyāmuttarakhaṃḍe umāmaheśvarasaṃvāde rāmasyāyodhyāpraveśonāma dvicatvāriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ 242 |