Chapter 21

नारद उवाच- सगरस्यात्मजा वीराः कथं जाता महाबलाः । विक्रांताः षष्टिसाहस्रा विज्ञानेश्वर तद्वद १। श्रीपार्वतीपतिरुवाच- द्वे पत्न्यौ सगरस्यास्तां तपसा दग्धकिल्बिषे । और्वस्ताभ्यां वरं प्रादात्तोषितो मुनिसत्तमः २। षष्टिंपुत्रसहस्राणि एका वव्रे तरस्विनाम् । एका वंशधरं त्वेकं यथेष्टं वरशालिनी ३। तत्रैका सुषुवे तुंब्यां पुत्रान्शूरान्बहूनथ । ते तु सर्वेऽपि धात्रीभिर्वर्द्धितास्तु यथाक्रमम् ४। कपिलानां तु दुग्धानां तेषां तत्र महात्मनाम् ५। तेनैव दुग्धयोगेन ववृधुस्ते महात्मनः । एकः पंचजनो नाम पुत्रो राजा बभूव ह ६। ततः पंचजनस्यासीदंशुमान्नाम वीर्यवान् । दिलीपस्तनयस्तस्य पुत्रो यस्य भगीरथः ७। यस्तु गंगासरिच्छ्रेष्ठामानयामास सुव्रतः । समुद्र मानयित्वैनां दुहितृत्वमकल्पयत् ८। नारद उवाच- कथं गंगा समानीता किं तपस्तेन वै कृतम् । तत्सर्वं मे समाचक्ष्व सुव्रतोऽसि दयानिधे ९। महादेव उवाच- पूर्वजानां हितार्थाय गतोऽसौ हैमके गिरौ । तत्र गत्वा तपस्तप्तं वर्षाणामयुतं तदा १०। आदिदेवः प्रसन्नोऽभूद्योऽसौ देवो निरंजनः । तेन दत्ता इयं गंगा आकाशात्समुपस्थिता ११। तत्र विश्वेश्वरो देवो यत्र तिष्ठति नित्यशः । गंगां दृष्ट्वाऽगतां तेन गृहीता जाह्नवी तदा १२। जटाजूटे च संधार्य वर्षाणामयुतं स्थितम् । न निःसृता तदा गंगा ईशस्यैव प्रभावतः १३। विचारितं तदा तेन क्व गता मम मातृका । स ध्यानेन विचार्यैवं गृहीता चेश्वरेण तु १४। ततः कैलासमगमत्स तु भगीरथो नृपः । तत्र गत्वा मुनिश्रेष्ठ ह्यकरोदुल्बणं तपः १५। आराधितस्तदा तेन दत्तवानहमापगाम् । एकं केशं परित्यज्य दत्ता त्रिपथगा तदा १६। स गृहीत्वा गतो गंगां पाताले यत्र पूर्वजाः । अलकनंदा तदा नाम गंगायाः प्रथमं स्मृतम् १७। हरिद्वारे यदायाता विष्णुपादोदकी तदा । तदेव तीर्थं प्रवरं देवानामपि दुर्ल्लभम् १८। तत्तीर्थे च नरः स्नात्वा हरिं दृष्ट्वा विशेषतः । प्रदक्षिणं ये कुर्वंति न चैते दुःखभागिनः १९। ब्रह्महत्यादि पापानां राशयः संत्यनेकशः । विलयं यांति ते सर्वे हरेर्दर्शनतः सदा २०। एकदा केशवस्थाने हरिद्वारे ह्यहं गतः । तस्मात्तीर्थप्रभावाच्च जातोऽहं विष्णुरूपवान् २१। ये गच्छंति नरश्रेष्ठास्ते वै यांति ह्यनामयम् । चतुर्भुजास्तु ते लोकाः नरा नार्यश्च सर्वशः २२। वैकुंठं यांति ते सर्वे हरेर्दर्शनमात्रतः । ममाप्यधिक तीर्थं तु हरिद्वारं सुशोभनम् २३। तीर्थानां प्रवरं तीर्थं चतुर्वर्गप्रदायकम् । कलौ धर्मकरं पुंसां मोक्षदं चार्थदं तथा २४। यत्र गंगा महारम्या नित्यं वहति निर्मला । एतत्कथानकं पुण्यं हरिद्वाराख्यमुत्तमम् २५। उक्तं च शृण्वतां पुंसां फलं भवति शाश्वतम् । अश्वमेधे कृते यागे गोसहस्रे तथैव च २६। तत्पुण्यं लभते विद्वान्हरेर्दर्शनमात्रतः । गोहंता ब्रह्महा चैव ये चान्ये पितृघातकाः २७। एवंविधानि पापानि बहून्यपि च वै द्विज । विलयं यांति सर्वाणि हरेर्दर्शनमात्रतः २८। इति श्रीपाद्मेमहापुराणे पंचपंचाशतसहस्रसंहितायां उत्तरखण्डे उमापति नारद संवादेहरिद्वार माहात्म्ये गंगोत्पत्तिपूर्वकं हरिद्वारमाहात्म्यं नाम एकविंशोऽध्यायः २१।

nārada uvāca- sagarasyātmajā vīrāḥ kathaṃ jātā mahābalāḥ | vikrāṃtāḥ ṣaṣṭisāhasrā vijñāneśvara tadvada 1| śrīpārvatīpatiruvāca- dve patnyau sagarasyāstāṃ tapasā dagdhakilbiṣe | aurvastābhyāṃ varaṃ prādāttoṣito munisattamaḥ 2| ṣaṣṭiṃputrasahasrāṇi ekā vavre tarasvinām | ekā vaṃśadharaṃ tvekaṃ yatheṣṭaṃ varaśālinī 3| tatraikā suṣuve tuṃbyāṃ putrānśūrānbahūnatha | te tu sarve'pi dhātrībhirvarddhitāstu yathākramam 4| kapilānāṃ tu dugdhānāṃ teṣāṃ tatra mahātmanām 5| tenaiva dugdhayogena vavṛdhuste mahātmanaḥ | ekaḥ paṃcajano nāma putro rājā babhūva ha 6| tataḥ paṃcajanasyāsīdaṃśumānnāma vīryavān | dilīpastanayastasya putro yasya bhagīrathaḥ 7| yastu gaṃgāsaricchreṣṭhāmānayāmāsa suvrataḥ | samudra mānayitvaināṃ duhitṛtvamakalpayat 8| nārada uvāca- kathaṃ gaṃgā samānītā kiṃ tapastena vai kṛtam | tatsarvaṃ me samācakṣva suvrato'si dayānidhe 9| mahādeva uvāca- pūrvajānāṃ hitārthāya gato'sau haimake girau | tatra gatvā tapastaptaṃ varṣāṇāmayutaṃ tadā 10| ādidevaḥ prasanno'bhūdyo'sau devo niraṃjanaḥ | tena dattā iyaṃ gaṃgā ākāśātsamupasthitā 11| tatra viśveśvaro devo yatra tiṣṭhati nityaśaḥ | gaṃgāṃ dṛṣṭvā'gatāṃ tena gṛhītā jāhnavī tadā 12| jaṭājūṭe ca saṃdhārya varṣāṇāmayutaṃ sthitam | na niḥsṛtā tadā gaṃgā īśasyaiva prabhāvataḥ 13| vicāritaṃ tadā tena kva gatā mama mātṛkā | sa dhyānena vicāryaivaṃ gṛhītā ceśvareṇa tu 14| tataḥ kailāsamagamatsa tu bhagīratho nṛpaḥ | tatra gatvā muniśreṣṭha hyakarodulbaṇaṃ tapaḥ 15| ārādhitastadā tena dattavānahamāpagām | ekaṃ keśaṃ parityajya dattā tripathagā tadā 16| sa gṛhītvā gato gaṃgāṃ pātāle yatra pūrvajāḥ | alakanaṃdā tadā nāma gaṃgāyāḥ prathamaṃ smṛtam 17| haridvāre yadāyātā viṣṇupādodakī tadā | tadeva tīrthaṃ pravaraṃ devānāmapi durllabham 18| tattīrthe ca naraḥ snātvā hariṃ dṛṣṭvā viśeṣataḥ | pradakṣiṇaṃ ye kurvaṃti na caite duḥkhabhāginaḥ 19| brahmahatyādi pāpānāṃ rāśayaḥ saṃtyanekaśaḥ | vilayaṃ yāṃti te sarve harerdarśanataḥ sadā 20| ekadā keśavasthāne haridvāre hyahaṃ gataḥ | tasmāttīrthaprabhāvācca jāto'haṃ viṣṇurūpavān 21| ye gacchaṃti naraśreṣṭhāste vai yāṃti hyanāmayam | caturbhujāstu te lokāḥ narā nāryaśca sarvaśaḥ 22| vaikuṃṭhaṃ yāṃti te sarve harerdarśanamātrataḥ | mamāpyadhika tīrthaṃ tu haridvāraṃ suśobhanam 23| tīrthānāṃ pravaraṃ tīrthaṃ caturvargapradāyakam | kalau dharmakaraṃ puṃsāṃ mokṣadaṃ cārthadaṃ tathā 24| yatra gaṃgā mahāramyā nityaṃ vahati nirmalā | etatkathānakaṃ puṇyaṃ haridvārākhyamuttamam 25| uktaṃ ca śṛṇvatāṃ puṃsāṃ phalaṃ bhavati śāśvatam | aśvamedhe kṛte yāge gosahasre tathaiva ca 26| tatpuṇyaṃ labhate vidvānharerdarśanamātrataḥ | gohaṃtā brahmahā caiva ye cānye pitṛghātakāḥ 27| evaṃvidhāni pāpāni bahūnyapi ca vai dvija | vilayaṃ yāṃti sarvāṇi harerdarśanamātrataḥ 28| iti śrīpādmemahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatasahasrasaṃhitāyāṃ uttarakhaṇḍe umāpati nārada saṃvādeharidvāra māhātmye gaṃgotpattipūrvakaṃ haridvāramāhātmyaṃ nāma ekaviṃśo'dhyāyaḥ 21|