Chapter 32

महादेव उवाच- दृष्ट्वा शतक्रतुं सिद्धं समाप्तवरदक्षिणम् । मघवा जातसंकल्पः पर्यपृच्छद्बृहस्पतिम् १। भगवन्केन दानेन सर्वतः सुखमेधते । यदक्षयं महार्घं च तन्मे ब्रूहि महातपः २। एवमिंद्रेण चोक्तोऽसौ देवदेवः पुरोहितः । प्रहस्य तं महाप्राज्ञो बृहस्पतिरुवाचह ३। हिरण्यदानं गोदानं भूमिदानं च वासव । एतत्प्रयच्छमानस्तु सर्वपापैः प्रमुच्यते ४। सुवर्णं रजतं वस्त्रं मणिरत्नं च वासव । सर्वमेव भवेद्दत्तं वसुधां यः प्रयच्छति ५। फालकृष्टां महीं दत्वा सबीजां सस्यमालिनीम् । यावत्सूर्यकृतालोकस्तावत्स्वर्गेमहीयते ६। यत्किंचित्कुरुते पापं पुरुषो वृत्तिकर्षितः । अपि गोचर्ममात्रेण भूमिदानेन शुध्यति ७। दशहस्तेन दंडोऽत्र त्रिंशद्दंडानि वर्तनम् । दशतान्येव गोचर्म्म ब्रह्मगोचर्मलक्षणम् ८। सवृषं गोसहस्रं तु यत्र तिष्ठत्ययंत्रितम् । बालवत्सप्रसूतानां तद्गोचर्म इति स्मृतम् ९। विप्राय दद्याच्च गुणान्विताय तपोयुताय प्रजितेंद्रियाय । यावन्मही तिष्ठति सागरांता तावत्फलं तस्य भवेदनंतम् १०। यथाप्सु पतितः शक्र तैलबिंदुः प्रसर्पति । एवंभूमिकृतं दानं सस्ये सस्ये प्रसर्पति ११। यथाबीजानि रोहंति प्रचीर्णानि महीतले । एवं कामान्प्ररोहंति भूमिदानसमन्विताः १२। अन्नदाः सुखिनो नित्यं वस्त्रदो रूपवान्भवेत् । स नरः सर्वदो भूयो यो ददाति वसुंधराम् १३। यथा गौर्भरते वत्सं क्षीरमुत्सृज्य क्षीरिणी । एवं दत्ता सहस्राक्ष भूमिर्भरति भूमिदम् १४। शंखो भद्रासनं छत्रं वराश्ववरवारणाः । भूमिदानस्य पुण्यस्य फलं स्वर्गः पुरंदर १५। आदित्यो वरुणो वह्निर्ब्रह्मा सोमो हुताशनः । शूलपाणिश्च भगवानभिनंदंति भूमिदम् १६। आस्फोटयंति पितरो वर्णयंति पितामहाः । भूमिदाता कुले जातः स नस्त्राता भविष्यति १७। त्रीण्याहुरतिदानानि गावः पृथ्वी सरस्वती । नरकादुद्धरंत्येते जपवापनदोहनात् १८। दुर्गतिं तारयंत्येते विद्वद्भिर्विप्रधारणैः । प्रावृता वस्त्रदा यांति नग्ना यान्तित्ववस्त्रदाः १९। तृप्ता यांत्यन्नदातारः क्षुधिता यांत्यनन्नदाः । कांक्षंति पितरः सर्वे नरकाद्भयभीरवः २०। गयां यास्यति यः पुत्रः स नस्त्राता भविष्यति । एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोऽपि गयां व्रजेत् २१। यजेत वाश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत् । लोहितो यस्तु वर्णेन पुच्छाग्रे यस्तु पांडुरः २२। श्वेतः खुरविषाणाभ्यां स नीलो वृष उच्यते । नीलः पांडुरलांगूलस्तोयमुद्धरते तु यः २३। षष्टिं वर्षसहस्राणि पितरस्तेन तर्पिताः । यच्च शृंगगतं पंकं कुलं तिष्ठति चोद्धृतम् २४। पितरस्तस्य चाश्नंति सोमलोकं महाद्युतिम् । आसीद्राज्ञो दिलीपस्य नृगस्य नहुषस्य च २५। अन्येषां तु नरेंद्राणां पुनरन्यो न गच्छति । बहुभिर्वसुधा दत्ता राजभिः सगरादिभिः २६। यस्य यस्य यदा भूमिस्तस्यतस्य तदा फलम् । ब्रह्मघ्नो वाथ स्त्रीहंता बालघ्नः पतितोऽथवा २७। गवां शतसहस्राणि हंता तत्तस्यदुःष्कृतम् । स्वदत्तां परदत्तां वा यो हरेत्तु वसुंधराम् २८। स च विष्ठाकृमिर्भूत्वा पितृभिः सह पच्यते । षष्टिवर्षसहस्राणि स्वर्गे तिष्ठति भूमिदः २९। प्रहर्ता चानुमंता च तावद्वै नरकं व्रजेत् । भूमिदाद्भूमिहर्तुश्च नापरः पुण्यपापवान् ३०। उर्द्ध्वाधस्तौ च तिष्ठेते यावदाभूतसंप्लवम् ३१। अग्नेरपत्यं प्रथमं सुवर्णं भूर्वैष्णवी सूर्यसुतास्तु गावः । तेषांमनंतं फलमश्नुवीत यः कांचनं गां च महीं च दद्यात् ३२। भूमिं यः प्रतिगृह्णाति यश्च भूमिं प्रयच्छति । उभौ तौ पुण्यकर्माणौ नियतौ स्वर्गगामिनौ ३३। अन्यायेन हृता भूमिर्यैर्नरैरपहारिता । हरंतो हारयंतश्च हन्युस्ते सप्तमं कुलम् ३४। हरेद्धारयते यस्तु मंदबुद्धिस्तमोवृतः । स बद्धो वारुणैः पाशैस्तिर्यग्योनिषु जायते ३५। अश्रुभिः पतितैस्तेषां दानानामवकीर्त्तनम् । ब्राह्मणस्य हृते क्षेत्रे हतं त्रिपुरुषं कुलम् ३६। वापीकूपसहस्रेण अश्वमेधशतेन च । गवांकोटिप्रदानेन भूमिहर्ता न शुद्ध्यति ३७। कृतं दत्तं तपोऽधीतं यत्किंचिद्धर्मसंस्थितम् । अर्द्धांगुलस्य सीमाया हरणेन प्रणश्यति ३८। गोतीर्थं ग्रामरथ्यां च श्मशानग्राममेव च । संपीड्य नरकं याति यावदाभूतसंप्लवम् ३९। पंचकन्यानृते हंति दश हंति गवानृते । शतमश्वानृते हंति सहस्रं पुरुषानृते ४०। हंति जातानजातांश्च हिरण्यार्थेऽनृतं वदन् । सर्वं भूम्यनृते हंति मास्म भूम्यनृतं वद ४१। ब्रह्मस्वे नो रतिं कुर्यात्प्राणैः कंठगतैरपि । अग्निदग्धाः प्ररोहंति ब्रह्मदग्धो न रोहति ४२। अग्निदग्धाः प्ररोहंति सूर्यदग्धास्तथैव च । राजदंडहताश्चैव ब्रह्मशापहता हताः ४३। ब्रह्मस्वेन च पुष्टानि अंगानि च मुहुर्महुः । कार्यकालेविशीर्यंते सिकताभि तपो यथा ४४। ब्रह्मस्वहरणं कुर्वन्नरो यातीह रौरवम् । न विषं विषमित्याहुर्ब्रह्मस्वं विषमुच्यते ४५। विषमेकाकिनं हंति ब्रह्मस्वं पुत्रपौत्रिकम् । लोहचूर्णं चाश्मचूर्णं विषं संजरयेन्नरः ४६। ब्रह्मस्वं त्रिषु लोकेषु कः पुमान्जरयिष्यति । ब्रह्मस्वेन तु यत्सौख्यं देवस्वेन तु या रतिः ४७। तद्धनं कुलनाशाय भवत्यात्मविनाशनम् । ब्रह्मस्वं ब्रह्महत्या च दरिद्रस्य तु यद्धनम् ४८। गुरुमित्रहिरण्यं च स्वर्गस्थमपि पीडयेत् । श्रोत्रियाय कुलीनाय दरिद्राय च वासव ४९। संतुष्टाय विनीताय सर्वस्वसहिताय च । वेदाभ्यास तपो ज्ञानेंद्रियसंयमशालिने 6.32.५०। ईदृशाय सुरश्रेष्ठ यद्दत्तं हि तदक्षयम् । आमपात्रे यथा न्यस्तं क्षीरं दधि घृतं मधु ५१। भिनत्ति पात्रं दौर्बल्यान्न च पात्रं विनश्यति । एवं गां च हिरण्यं च वस्त्रमन्नं मही तिलान् ५२। अविद्वान्प्रतिगृह्णाति भस्मीभवति काष्ठवत् । यस्तडागं नवं कुर्यात्पुराणं वापि खानयेत् ५३। सर्वं कुलं समुद्धृत्य स्वर्गलोके महीयते । वापीकूपतडागानि उद्यानप्रभवानि च ५४। पुनर्नीतानि संस्कारं ददते मौक्तिकं फलम्। निदाघकाले पानीय यस्य तिष्ठति वासव ५५। स दुर्गं विषमं कृच्छ्रं न कदाचिदवाप्नुयात् । एकाहं तु स्थितं तोयं पृथिव्यां देवसत्तम ५६। कुलानि तारयेत्तस्य सप्तसप्त परानपि । दीपालोकप्रदानेन वपुष्मान्स भवेन्नरः ५७। दक्षिणायाः प्रदानेन स्मृतिं मेधां च विंदति । कृत्वापि पातकं कर्म यो दद्यादनुसंधिने ५८। ब्राह्मणाय विशेषेण न स पापैर्हि लिप्यते । भूमेर्गावस्तथादासः प्रसह्य प्रहृता यदा ५९। न निवेदयते यस्तु तमाहुर्ब्रह्मघातकम् । उपस्थिते विवाहे च यज्ञे दाने च वासव ६०। मोहाच्चरति विघ्नं यः स मृतो जायते कृमिः । धनं फलति दानेन जीवितं जीवरक्षणात् ६१। रूपमैश्वर्यमारोग्यमहिंसाफलमश्नुते । फलमूलाशनात्पूजां स्वर्गः सत्येन लभ्यते ६२। प्रायोपवेशनाद्राज्यं सर्वत्र सुखमश्नुते । सुखाट्यः शक्रदीक्षायां सुगामी च तृणाशनः ६३। रूपी त्रिषवणस्नायी वायुं पीत्वा क्रतुं लभेत् । नित्यस्नायी भवेद्दक्षः संध्यावेदजपान्वितः ६४। अहिंस्रो याति वैराज्यं नाकपृष्ठमनाशकम् । अग्निप्रवेशी नियतं ब्रह्मलोके महीयते ६५। रसानां प्रतिसंहारे पशून्पुत्रांश्च विंदति । नाके चिरं स वसति उपवासी च यो भवेत् ६६। सततं भूमिशायी यः स लभेदीप्सितां गतिम् । वीरासनं वीरशयं वीरस्थानमुपासतः ६७। अक्षयास्तस्यलोकाः स्युः सर्वकामगमास्तथा । उपवासं च दीक्षां च अभिषेकं च वासव ६८। कृत्वा द्वादशवर्षाणि वीरस्थानाद्विशिष्यते । पावनं चरते धर्मं स्वर्गलोके महीयते ६९। बृहस्पतिमतं पुण्यं ये पठंति द्विजोत्तमाः । तेषां चत्वारि वर्द्धंते आयुर्विद्यायशोबलम् ७०। नारद उवाच- इतींद्राय बृहस्पतिप्रणीतं धर्मशास्त्रकम् । मह्यं भक्ताय संप्रोक्तं महेशेनाखिलं नृप ७१। इति श्रीपाद्मेमहापुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायां उत्तरखण्डे उमापतिनारदसंवादे धर्मकथने द्वात्रिंशोऽध्यायः ।

mahādeva uvāca- dṛṣṭvā śatakratuṃ siddhaṃ samāptavaradakṣiṇam | maghavā jātasaṃkalpaḥ paryapṛcchadbṛhaspatim 1| bhagavankena dānena sarvataḥ sukhamedhate | yadakṣayaṃ mahārghaṃ ca tanme brūhi mahātapaḥ 2| evamiṃdreṇa cokto'sau devadevaḥ purohitaḥ | prahasya taṃ mahāprājño bṛhaspatiruvācaha 3| hiraṇyadānaṃ godānaṃ bhūmidānaṃ ca vāsava | etatprayacchamānastu sarvapāpaiḥ pramucyate 4| suvarṇaṃ rajataṃ vastraṃ maṇiratnaṃ ca vāsava | sarvameva bhaveddattaṃ vasudhāṃ yaḥ prayacchati 5| phālakṛṣṭāṃ mahīṃ datvā sabījāṃ sasyamālinīm | yāvatsūryakṛtālokastāvatsvargemahīyate 6| yatkiṃcitkurute pāpaṃ puruṣo vṛttikarṣitaḥ | api gocarmamātreṇa bhūmidānena śudhyati 7| daśahastena daṃḍo'tra triṃśaddaṃḍāni vartanam | daśatānyeva gocarmma brahmagocarmalakṣaṇam 8| savṛṣaṃ gosahasraṃ tu yatra tiṣṭhatyayaṃtritam | bālavatsaprasūtānāṃ tadgocarma iti smṛtam 9| viprāya dadyācca guṇānvitāya tapoyutāya prajiteṃdriyāya | yāvanmahī tiṣṭhati sāgarāṃtā tāvatphalaṃ tasya bhavedanaṃtam 10| yathāpsu patitaḥ śakra tailabiṃduḥ prasarpati | evaṃbhūmikṛtaṃ dānaṃ sasye sasye prasarpati 11| yathābījāni rohaṃti pracīrṇāni mahītale | evaṃ kāmānprarohaṃti bhūmidānasamanvitāḥ 12| annadāḥ sukhino nityaṃ vastrado rūpavānbhavet | sa naraḥ sarvado bhūyo yo dadāti vasuṃdharām 13| yathā gaurbharate vatsaṃ kṣīramutsṛjya kṣīriṇī | evaṃ dattā sahasrākṣa bhūmirbharati bhūmidam 14| śaṃkho bhadrāsanaṃ chatraṃ varāśvavaravāraṇāḥ | bhūmidānasya puṇyasya phalaṃ svargaḥ puraṃdara 15| ādityo varuṇo vahnirbrahmā somo hutāśanaḥ | śūlapāṇiśca bhagavānabhinaṃdaṃti bhūmidam 16| āsphoṭayaṃti pitaro varṇayaṃti pitāmahāḥ | bhūmidātā kule jātaḥ sa nastrātā bhaviṣyati 17| trīṇyāhuratidānāni gāvaḥ pṛthvī sarasvatī | narakāduddharaṃtyete japavāpanadohanāt 18| durgatiṃ tārayaṃtyete vidvadbhirvipradhāraṇaiḥ | prāvṛtā vastradā yāṃti nagnā yāntitvavastradāḥ 19| tṛptā yāṃtyannadātāraḥ kṣudhitā yāṃtyanannadāḥ | kāṃkṣaṃti pitaraḥ sarve narakādbhayabhīravaḥ 20| gayāṃ yāsyati yaḥ putraḥ sa nastrātā bhaviṣyati | eṣṭavyā bahavaḥ putrā yadyeko'pi gayāṃ vrajet 21| yajeta vāśvamedhena nīlaṃ vā vṛṣamutsṛjet | lohito yastu varṇena pucchāgre yastu pāṃḍuraḥ 22| śvetaḥ khuraviṣāṇābhyāṃ sa nīlo vṛṣa ucyate | nīlaḥ pāṃḍuralāṃgūlastoyamuddharate tu yaḥ 23| ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi pitarastena tarpitāḥ | yacca śṛṃgagataṃ paṃkaṃ kulaṃ tiṣṭhati coddhṛtam 24| pitarastasya cāśnaṃti somalokaṃ mahādyutim | āsīdrājño dilīpasya nṛgasya nahuṣasya ca 25| anyeṣāṃ tu nareṃdrāṇāṃ punaranyo na gacchati | bahubhirvasudhā dattā rājabhiḥ sagarādibhiḥ 26| yasya yasya yadā bhūmistasyatasya tadā phalam | brahmaghno vātha strīhaṃtā bālaghnaḥ patito'thavā 27| gavāṃ śatasahasrāṇi haṃtā tattasyaduḥṣkṛtam | svadattāṃ paradattāṃ vā yo harettu vasuṃdharām 28| sa ca viṣṭhākṛmirbhūtvā pitṛbhiḥ saha pacyate | ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi svarge tiṣṭhati bhūmidaḥ 29| prahartā cānumaṃtā ca tāvadvai narakaṃ vrajet | bhūmidādbhūmihartuśca nāparaḥ puṇyapāpavān 30| urddhvādhastau ca tiṣṭhete yāvadābhūtasaṃplavam 31| agnerapatyaṃ prathamaṃ suvarṇaṃ bhūrvaiṣṇavī sūryasutāstu gāvaḥ | teṣāṃmanaṃtaṃ phalamaśnuvīta yaḥ kāṃcanaṃ gāṃ ca mahīṃ ca dadyāt 32| bhūmiṃ yaḥ pratigṛhṇāti yaśca bhūmiṃ prayacchati | ubhau tau puṇyakarmāṇau niyatau svargagāminau 33| anyāyena hṛtā bhūmiryairnarairapahāritā | haraṃto hārayaṃtaśca hanyuste saptamaṃ kulam 34| hareddhārayate yastu maṃdabuddhistamovṛtaḥ | sa baddho vāruṇaiḥ pāśaistiryagyoniṣu jāyate 35| aśrubhiḥ patitaisteṣāṃ dānānāmavakīrttanam | brāhmaṇasya hṛte kṣetre hataṃ tripuruṣaṃ kulam 36| vāpīkūpasahasreṇa aśvamedhaśatena ca | gavāṃkoṭipradānena bhūmihartā na śuddhyati 37| kṛtaṃ dattaṃ tapo'dhītaṃ yatkiṃciddharmasaṃsthitam | arddhāṃgulasya sīmāyā haraṇena praṇaśyati 38| gotīrthaṃ grāmarathyāṃ ca śmaśānagrāmameva ca | saṃpīḍya narakaṃ yāti yāvadābhūtasaṃplavam 39| paṃcakanyānṛte haṃti daśa haṃti gavānṛte | śatamaśvānṛte haṃti sahasraṃ puruṣānṛte 40| haṃti jātānajātāṃśca hiraṇyārthe'nṛtaṃ vadan | sarvaṃ bhūmyanṛte haṃti māsma bhūmyanṛtaṃ vada 41| brahmasve no ratiṃ kuryātprāṇaiḥ kaṃṭhagatairapi | agnidagdhāḥ prarohaṃti brahmadagdho na rohati 42| agnidagdhāḥ prarohaṃti sūryadagdhāstathaiva ca | rājadaṃḍahatāścaiva brahmaśāpahatā hatāḥ 43| brahmasvena ca puṣṭāni aṃgāni ca muhurmahuḥ | kāryakāleviśīryaṃte sikatābhi tapo yathā 44| brahmasvaharaṇaṃ kurvannaro yātīha rauravam | na viṣaṃ viṣamityāhurbrahmasvaṃ viṣamucyate 45| viṣamekākinaṃ haṃti brahmasvaṃ putrapautrikam | lohacūrṇaṃ cāśmacūrṇaṃ viṣaṃ saṃjarayennaraḥ 46| brahmasvaṃ triṣu lokeṣu kaḥ pumānjarayiṣyati | brahmasvena tu yatsaukhyaṃ devasvena tu yā ratiḥ 47| taddhanaṃ kulanāśāya bhavatyātmavināśanam | brahmasvaṃ brahmahatyā ca daridrasya tu yaddhanam 48| gurumitrahiraṇyaṃ ca svargasthamapi pīḍayet | śrotriyāya kulīnāya daridrāya ca vāsava 49| saṃtuṣṭāya vinītāya sarvasvasahitāya ca | vedābhyāsa tapo jñāneṃdriyasaṃyamaśāline 6.32.50| īdṛśāya suraśreṣṭha yaddattaṃ hi tadakṣayam | āmapātre yathā nyastaṃ kṣīraṃ dadhi ghṛtaṃ madhu 51| bhinatti pātraṃ daurbalyānna ca pātraṃ vinaśyati | evaṃ gāṃ ca hiraṇyaṃ ca vastramannaṃ mahī tilān 52| avidvānpratigṛhṇāti bhasmībhavati kāṣṭhavat | yastaḍāgaṃ navaṃ kuryātpurāṇaṃ vāpi khānayet 53| sarvaṃ kulaṃ samuddhṛtya svargaloke mahīyate | vāpīkūpataḍāgāni udyānaprabhavāni ca 54| punarnītāni saṃskāraṃ dadate mauktikaṃ phalam| nidāghakāle pānīya yasya tiṣṭhati vāsava 55| sa durgaṃ viṣamaṃ kṛcchraṃ na kadācidavāpnuyāt | ekāhaṃ tu sthitaṃ toyaṃ pṛthivyāṃ devasattama 56| kulāni tārayettasya saptasapta parānapi | dīpālokapradānena vapuṣmānsa bhavennaraḥ 57| dakṣiṇāyāḥ pradānena smṛtiṃ medhāṃ ca viṃdati | kṛtvāpi pātakaṃ karma yo dadyādanusaṃdhine 58| brāhmaṇāya viśeṣeṇa na sa pāpairhi lipyate | bhūmergāvastathādāsaḥ prasahya prahṛtā yadā 59| na nivedayate yastu tamāhurbrahmaghātakam | upasthite vivāhe ca yajñe dāne ca vāsava 60| mohāccarati vighnaṃ yaḥ sa mṛto jāyate kṛmiḥ | dhanaṃ phalati dānena jīvitaṃ jīvarakṣaṇāt 61| rūpamaiśvaryamārogyamahiṃsāphalamaśnute | phalamūlāśanātpūjāṃ svargaḥ satyena labhyate 62| prāyopaveśanādrājyaṃ sarvatra sukhamaśnute | sukhāṭyaḥ śakradīkṣāyāṃ sugāmī ca tṛṇāśanaḥ 63| rūpī triṣavaṇasnāyī vāyuṃ pītvā kratuṃ labhet | nityasnāyī bhaveddakṣaḥ saṃdhyāvedajapānvitaḥ 64| ahiṃsro yāti vairājyaṃ nākapṛṣṭhamanāśakam | agnipraveśī niyataṃ brahmaloke mahīyate 65| rasānāṃ pratisaṃhāre paśūnputrāṃśca viṃdati | nāke ciraṃ sa vasati upavāsī ca yo bhavet 66| satataṃ bhūmiśāyī yaḥ sa labhedīpsitāṃ gatim | vīrāsanaṃ vīraśayaṃ vīrasthānamupāsataḥ 67| akṣayāstasyalokāḥ syuḥ sarvakāmagamāstathā | upavāsaṃ ca dīkṣāṃ ca abhiṣekaṃ ca vāsava 68| kṛtvā dvādaśavarṣāṇi vīrasthānādviśiṣyate | pāvanaṃ carate dharmaṃ svargaloke mahīyate 69| bṛhaspatimataṃ puṇyaṃ ye paṭhaṃti dvijottamāḥ | teṣāṃ catvāri varddhaṃte āyurvidyāyaśobalam 70| nārada uvāca- itīṃdrāya bṛhaspatipraṇītaṃ dharmaśāstrakam | mahyaṃ bhaktāya saṃproktaṃ maheśenākhilaṃ nṛpa 71| iti śrīpādmemahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsahasrasaṃhitāyāṃ uttarakhaṇḍe umāpatināradasaṃvāde dharmakathane dvātriṃśo'dhyāyaḥ |