Chapter 39

शेष उवाच। निनदत्सुमृदंगेषु वीणानादेषु सर्वतः । मुक्तो वाहस्ततो देव पुरं देवविनिर्मितम् १। यत्र स्फाटिक कुड्यानां रचनाभिर्गृहा नृणाम् । हसंति विंध्यं विमलं पर्वतं नागसेवितम् २। राजतानि गृहाण्यत्र दृश्यंते प्रकृतेरपि । विचित्रमणिसन्नद्धा नानामाणिक्यगोपुराः ३। पद्मिन्यो यत्र लोकानां गेहे गेहे मनोहराः । हरंति चित्तानि नृणां मुखपद्मकलेक्षिताः ४। पद्मरागमणिर्यत्र गेहे गेहे सुभूमिषु । बद्धः संलक्ष्यते विप्र तदोष्ठस्पर्धया नु किम् ५। क्रीडाशैलाः प्रत्यगारं नीलरत्नविनिर्मिताः । कुर्वंति शंकां मेघस्य मयूराणां कलापिनाम् ६। हंसा यत्र नृणां गेहे स्फाटिकेषु नियंत्रिताः । कुर्वंति मेघान्नो भीतिं मानसं न स्मरंति च ७। निरंतरं शिवस्थाने ध्वस्तं चंद्रिकया तमः । शुक्लकृष्णविभेदो न पक्षयोस्तत्र वै नृणाम् ८। तत्र वीरमणी राजा धार्मिकेष्वग्रणीर्महान् । राज्यं करोति विपुलं सर्वभोगसमन्वितम् ९। तस्य पुत्रो महाशूरो नाम्ना रुक्मांगदो बली । वनिताभिर्गतो रम्यदेहाभिः क्रीडितुं वनम् १०। तासां मंजीरसंरावः कंकणानां रवस्तथा । मनो हरति कामस्य किमन्यस्य कथात्र भोः ११। वनं जगाम सुमहत्सुपुष्पनगसंयुतम् । सदाशिवकृतस्थानमृतुषट्कैर्विराजितम् १२। चंपका यत्र बहुशः फुल्लकोरकशोभिताः । कुर्वंति कामिनां तत्र हृच्छयार्तिं विलोकिताः १३। चूताः फलादिभिर्नम्रा मंजरीकोटिसंयुताः । नागाः पुन्नागवृक्षाश्च शालास्तालास्तमालकाः १४। कोकिलानां समारावा यत्र च श्रुतिगोचराः । सदा मधुपझंकार गतनिद्राः सुमल्लिकाः १५। दाडिमानां समूहाश्च कर्णिकारैः समन्विताः । केतकीकानकीवन्यवृक्षराजिविराजिताः १६। तस्मिन्वने प्रमदसंयुतचित्तवृत्तिर्गायन्कलं मधुरवाग्विचिकीर्षयोच्चैः । उद्यत्कुचाभिरभितो वनिताभिरागाच्छोभानिधान वपुरुद्गतभीर्विवेश १७। काश्चित्तं नृत्यविद्याभिस्तोषयंति स्म शोभनम् । काश्चिद्गानकलाभिश्च काश्चिद्वाक्चतुरोचितैः १८। भ्रूसंज्ञया पराः काश्चित्तोषयामासुरुन्मदाः । परिरंभणचातुर्यैस्तं हृष्टं विदधुः स्त्रियः १९। ताभिः पुष्पोच्चयं कृत्वा भूषयामास ताः स्त्रियः । वाण्या कोमलया शंसन्रेमे कामवपुर्धरः २०। एवं प्रवृत्ते समये राजराजस्य धीमतः । प्रायात्तद्वनदेशं स हयः परमशोभनः २१। तं स्वर्णपत्ररचितैकललाटदेशं । गंगासमं घुसृणकुंकुम पिंजरांगम् । गत्यासमं पवनवेगतिरस्करिण्या । दृष्ट्वा स्त्रियः परमकौतुकधामदेहम् २२। ऊचुः पतिं कमलमध्यपिशंगवर्णा -। स्ताम्राधरप्रतिभयाहतविद्रुमाभाः । दंतव्रजप्रमितहास्यसुशोभिवक्त्राः । कामस्य बाणनयनादिविमोहनाभाः २३। स्त्रिय ऊचुः। कांतकोयं महानर्वास्वर्णपत्रैकशोभितः । कस्य वा भाति शोभाढ्यो गृहाण स्वबलादिमम् २४। शेष उवाच। तदुक्तं वच आकर्ण्य लीलाललितलोचनः । जग्राह हयमेकेन करपद्मेन लीलया २५। वाचयित्वा स्वर्णपत्रं स्पष्टवर्णसमन्वितम् । जहास महिलामध्ये जगाद वचनं पुनः २६। रुक्मांगद उवाच। पृथिव्यां नास्ति मे पित्रा समः शौर्येण च श्रिया । तस्मिन्कथं विधत्ते स उत्सेकं रामभूमिपः २७। यस्य रक्षां प्रकुरुते सदा रुद्रः पिनाकधृक् । यं देवा दानवा यक्षा नमंति मणिमौलिभिः २८। कुरुताद्वाजिमेधं वै जनको मे महाबलः । या त्वेष वाजिशालायां बध्नंतु मम वै भटाः २९। इति वाक्यं समाकर्ण्य महिलास्ता मनोहराः । प्रहर्षवदना जाताः कांतं तु परिरेभिरे ३०। गृहीत्वा च हयं पुत्रो राज्ञो वीरमणेर्महान् । पुरं पत्नीसमायुक्तो महोत्साहमवीविशत् ३१। मृदंगध्वनिषु प्रोच्चैराहतेषु समंततः । बंदिभिः संस्तुतः प्रागात्स्वपितुर्मंदिरं महत् ३२। तस्मै स कथयामास हयं नीतं रघोः पतेः । वाजिमेधाय निर्मुक्तं स्वच्छंदगतिमद्भुतम् ३३। रक्षितं शत्रुसूदेन महाबलसमेतिना । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य नृपो वीरमणिर्महान् ३४। नातिप्रशंसयामास तत्कर्म सुमहामतिः । नीत्वा पुनः समायांतं चौरस्येव विचेष्टितम् ३५। कथयामास जामात्रे शिवायाद्भुतकर्मणे । अर्धांगनाधरायांगभूषाय चंद्रधारिणे ३६। तेन संमंत्रयामास नृपो वीरमणिर्महान् । पुत्रसृष्टं महत्कर्म विनिंद्यं महतां मतः ३७। शिव उवाच। राजन्पुत्रेण भवतः कृतं कर्म महाद्भुतम् । यो जहार महावाहंरामचंद्रस्य धीमतः ३८। अद्य युद्धं महद्भाति सुरासुरविमोहनम् । शत्रुघ्नेन महाराज्ञा वीरकोट्येकरक्षिणा ३९। मया यो ध्रियते स्वांते जिह्वया प्रोच्यते हि यः । तस्य रामस्ययज्ञांगं जहार तव पुत्रकः ४०। परमत्र महाँल्लाभो भविष्यतितरां रणे । यद्रामचरणांभोजं द्रक्ष्यामः स्वीयसेवितम् ४१। अत्र यत्नो महान्कार्यो हयस्य परिरक्षणे । नयिष्यंति बलाद्वाहं मया रक्षितमप्यमुम् ४२। तस्मादिमं महाराज राज्येन सह सन्नतः । वाजिनं भोजनं दत्वा प्रेक्षस्वांघ्रियुगं ततः ४३। इति वाक्यं समाकर्ण्य शिवस्य स नृपोत्तमः । उवाच तं सुरेंद्रादिवंद्यपादांबुजद्वयम् ४४। वीरमणिरुवाच। क्षत्रियाणामयं धर्मो यत्प्रतापस्य रक्षणम् । तदसौ क्रांतुमुद्युक्तः क्रतुना हयसंज्ञिना ४५। तस्माद्रक्ष्यः स्वप्रतापो येनकेनापि मानिना । यावच्छक्यं कर्म कृत्वा शरीरव्ययकारिणा ४६। सर्वं कृतं सुतेनेदं गृहीतोऽश्व पुनर्यतः । कोपितं रामभूपालं समयार्हं कुरु प्रभो ४७। क्षत्त्रियाणामिदं कर्म कर्तव्यार्हं भवेन्नहि । यदकस्माद्रिपोः पादौ प्रणमेद्भयविह्वलः ४८। रिपवो विहसंत्येनं कातरोऽयं नृपाधमः । क्षुद्रः प्राकृतवन्नीचो नतवान्भयविह्वलः ४९। तस्माद्भवान्यथायोग्यं योद्धव्ये समुपस्थिते । यद्विधेयं विचार्यैव कर्तव्यं भक्तरक्षणम् ५०। शेष उवाच। इति वाक्यं समाकर्ण्य चंद्रचूडोवदद्वचः । प्रहसन्मेघगंभीरवाण्या संमोहयन्मनः ५१। यदि देवास्त्रयस्त्रिंशत्कोटयः समुपस्थिताः । तथापि त्वत्तः केनाश्वो गृह्यते मम रक्षितुः ५२। यदि रामः समागत्य स्वात्मानं दर्शयिष्यति । तदाहं चरणौ तस्य प्रणमामि सुकोमलौ ५३। स्वामिना न हि योद्धव्यं महान नय उच्यते । अन्ये वीरास्तृणप्रायाः किंचित्कर्तुं न वै क्षमाः ५४। तस्माद्युद्ध्यस्व राजेंद्र रक्षके मयि सुस्थिते । को गृह्णाति बलाद्वाहं त्रिलोकी यदि संगता ५५। शेष उवाच। एतद्वचः परं श्रुत्वा चंद्रचूडस्य भूमिपः । जहर्ष मानसेऽत्यंतं युद्धकर्मणि कौतुकी ५६। इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे वीरमणिपुत्रेण हयग्रहणंनाम एकोनचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ३९ ।

śeṣa uvāca| ninadatsumṛdaṃgeṣu vīṇānādeṣu sarvataḥ | mukto vāhastato deva puraṃ devavinirmitam 1| yatra sphāṭika kuḍyānāṃ racanābhirgṛhā nṛṇām | hasaṃti viṃdhyaṃ vimalaṃ parvataṃ nāgasevitam 2| rājatāni gṛhāṇyatra dṛśyaṃte prakṛterapi | vicitramaṇisannaddhā nānāmāṇikyagopurāḥ 3| padminyo yatra lokānāṃ gehe gehe manoharāḥ | haraṃti cittāni nṛṇāṃ mukhapadmakalekṣitāḥ 4| padmarāgamaṇiryatra gehe gehe subhūmiṣu | baddhaḥ saṃlakṣyate vipra tadoṣṭhaspardhayā nu kim 5| krīḍāśailāḥ pratyagāraṃ nīlaratnavinirmitāḥ | kurvaṃti śaṃkāṃ meghasya mayūrāṇāṃ kalāpinām 6| haṃsā yatra nṛṇāṃ gehe sphāṭikeṣu niyaṃtritāḥ | kurvaṃti meghānno bhītiṃ mānasaṃ na smaraṃti ca 7| niraṃtaraṃ śivasthāne dhvastaṃ caṃdrikayā tamaḥ | śuklakṛṣṇavibhedo na pakṣayostatra vai nṛṇām 8| tatra vīramaṇī rājā dhārmikeṣvagraṇīrmahān | rājyaṃ karoti vipulaṃ sarvabhogasamanvitam 9| tasya putro mahāśūro nāmnā rukmāṃgado balī | vanitābhirgato ramyadehābhiḥ krīḍituṃ vanam 10| tāsāṃ maṃjīrasaṃrāvaḥ kaṃkaṇānāṃ ravastathā | mano harati kāmasya kimanyasya kathātra bhoḥ 11| vanaṃ jagāma sumahatsupuṣpanagasaṃyutam | sadāśivakṛtasthānamṛtuṣaṭkairvirājitam 12| caṃpakā yatra bahuśaḥ phullakorakaśobhitāḥ | kurvaṃti kāmināṃ tatra hṛcchayārtiṃ vilokitāḥ 13| cūtāḥ phalādibhirnamrā maṃjarīkoṭisaṃyutāḥ | nāgāḥ punnāgavṛkṣāśca śālāstālāstamālakāḥ 14| kokilānāṃ samārāvā yatra ca śrutigocarāḥ | sadā madhupajhaṃkāra gatanidrāḥ sumallikāḥ 15| dāḍimānāṃ samūhāśca karṇikāraiḥ samanvitāḥ | ketakīkānakīvanyavṛkṣarājivirājitāḥ 16| tasminvane pramadasaṃyutacittavṛttirgāyankalaṃ madhuravāgvicikīrṣayoccaiḥ | udyatkucābhirabhito vanitābhirāgācchobhānidhāna vapurudgatabhīrviveśa 17| kāścittaṃ nṛtyavidyābhistoṣayaṃti sma śobhanam | kāścidgānakalābhiśca kāścidvākcaturocitaiḥ 18| bhrūsaṃjñayā parāḥ kāścittoṣayāmāsurunmadāḥ | pariraṃbhaṇacāturyaistaṃ hṛṣṭaṃ vidadhuḥ striyaḥ 19| tābhiḥ puṣpoccayaṃ kṛtvā bhūṣayāmāsa tāḥ striyaḥ | vāṇyā komalayā śaṃsanreme kāmavapurdharaḥ 20| evaṃ pravṛtte samaye rājarājasya dhīmataḥ | prāyāttadvanadeśaṃ sa hayaḥ paramaśobhanaḥ 21| taṃ svarṇapatraracitaikalalāṭadeśaṃ | gaṃgāsamaṃ ghusṛṇakuṃkuma piṃjarāṃgam | gatyāsamaṃ pavanavegatiraskariṇyā | dṛṣṭvā striyaḥ paramakautukadhāmadeham 22| ūcuḥ patiṃ kamalamadhyapiśaṃgavarṇā -| stāmrādharapratibhayāhatavidrumābhāḥ | daṃtavrajapramitahāsyasuśobhivaktrāḥ | kāmasya bāṇanayanādivimohanābhāḥ 23| striya ūcuḥ| kāṃtakoyaṃ mahānarvāsvarṇapatraikaśobhitaḥ | kasya vā bhāti śobhāḍhyo gṛhāṇa svabalādimam 24| śeṣa uvāca| taduktaṃ vaca ākarṇya līlālalitalocanaḥ | jagrāha hayamekena karapadmena līlayā 25| vācayitvā svarṇapatraṃ spaṣṭavarṇasamanvitam | jahāsa mahilāmadhye jagāda vacanaṃ punaḥ 26| rukmāṃgada uvāca| pṛthivyāṃ nāsti me pitrā samaḥ śauryeṇa ca śriyā | tasminkathaṃ vidhatte sa utsekaṃ rāmabhūmipaḥ 27| yasya rakṣāṃ prakurute sadā rudraḥ pinākadhṛk | yaṃ devā dānavā yakṣā namaṃti maṇimaulibhiḥ 28| kurutādvājimedhaṃ vai janako me mahābalaḥ | yā tveṣa vājiśālāyāṃ badhnaṃtu mama vai bhaṭāḥ 29| iti vākyaṃ samākarṇya mahilāstā manoharāḥ | praharṣavadanā jātāḥ kāṃtaṃ tu parirebhire 30| gṛhītvā ca hayaṃ putro rājño vīramaṇermahān | puraṃ patnīsamāyukto mahotsāhamavīviśat 31| mṛdaṃgadhvaniṣu proccairāhateṣu samaṃtataḥ | baṃdibhiḥ saṃstutaḥ prāgātsvapiturmaṃdiraṃ mahat 32| tasmai sa kathayāmāsa hayaṃ nītaṃ raghoḥ pateḥ | vājimedhāya nirmuktaṃ svacchaṃdagatimadbhutam 33| rakṣitaṃ śatrusūdena mahābalasametinā | tacchrutvā vacanaṃ tasya nṛpo vīramaṇirmahān 34| nātipraśaṃsayāmāsa tatkarma sumahāmatiḥ | nītvā punaḥ samāyāṃtaṃ caurasyeva viceṣṭitam 35| kathayāmāsa jāmātre śivāyādbhutakarmaṇe | ardhāṃganādharāyāṃgabhūṣāya caṃdradhāriṇe 36| tena saṃmaṃtrayāmāsa nṛpo vīramaṇirmahān | putrasṛṣṭaṃ mahatkarma viniṃdyaṃ mahatāṃ mataḥ 37| śiva uvāca| rājanputreṇa bhavataḥ kṛtaṃ karma mahādbhutam | yo jahāra mahāvāhaṃrāmacaṃdrasya dhīmataḥ 38| adya yuddhaṃ mahadbhāti surāsuravimohanam | śatrughnena mahārājñā vīrakoṭyekarakṣiṇā 39| mayā yo dhriyate svāṃte jihvayā procyate hi yaḥ | tasya rāmasyayajñāṃgaṃ jahāra tava putrakaḥ 40| paramatra mahā~llābho bhaviṣyatitarāṃ raṇe | yadrāmacaraṇāṃbhojaṃ drakṣyāmaḥ svīyasevitam 41| atra yatno mahānkāryo hayasya parirakṣaṇe | nayiṣyaṃti balādvāhaṃ mayā rakṣitamapyamum 42| tasmādimaṃ mahārāja rājyena saha sannataḥ | vājinaṃ bhojanaṃ datvā prekṣasvāṃghriyugaṃ tataḥ 43| iti vākyaṃ samākarṇya śivasya sa nṛpottamaḥ | uvāca taṃ sureṃdrādivaṃdyapādāṃbujadvayam 44| vīramaṇiruvāca| kṣatriyāṇāmayaṃ dharmo yatpratāpasya rakṣaṇam | tadasau krāṃtumudyuktaḥ kratunā hayasaṃjñinā 45| tasmādrakṣyaḥ svapratāpo yenakenāpi māninā | yāvacchakyaṃ karma kṛtvā śarīravyayakāriṇā 46| sarvaṃ kṛtaṃ sutenedaṃ gṛhīto'śva punaryataḥ | kopitaṃ rāmabhūpālaṃ samayārhaṃ kuru prabho 47| kṣattriyāṇāmidaṃ karma kartavyārhaṃ bhavennahi | yadakasmādripoḥ pādau praṇamedbhayavihvalaḥ 48| ripavo vihasaṃtyenaṃ kātaro'yaṃ nṛpādhamaḥ | kṣudraḥ prākṛtavannīco natavānbhayavihvalaḥ 49| tasmādbhavānyathāyogyaṃ yoddhavye samupasthite | yadvidheyaṃ vicāryaiva kartavyaṃ bhaktarakṣaṇam 50| śeṣa uvāca| iti vākyaṃ samākarṇya caṃdracūḍovadadvacaḥ | prahasanmeghagaṃbhīravāṇyā saṃmohayanmanaḥ 51| yadi devāstrayastriṃśatkoṭayaḥ samupasthitāḥ | tathāpi tvattaḥ kenāśvo gṛhyate mama rakṣituḥ 52| yadi rāmaḥ samāgatya svātmānaṃ darśayiṣyati | tadāhaṃ caraṇau tasya praṇamāmi sukomalau 53| svāminā na hi yoddhavyaṃ mahāna naya ucyate | anye vīrāstṛṇaprāyāḥ kiṃcitkartuṃ na vai kṣamāḥ 54| tasmādyuddhyasva rājeṃdra rakṣake mayi susthite | ko gṛhṇāti balādvāhaṃ trilokī yadi saṃgatā 55| śeṣa uvāca| etadvacaḥ paraṃ śrutvā caṃdracūḍasya bhūmipaḥ | jaharṣa mānase'tyaṃtaṃ yuddhakarmaṇi kautukī 56| iti śrīpadmapurāṇe pātālakhaṃḍe śeṣavātsyāyanasaṃvāde rāmāśvamedhe vīramaṇiputreṇa hayagrahaṇaṃnāma ekonacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ 39 |