Chapter 111

पृथुरुवाच। कृष्णवेण्यातटाद्यस्मात्शिवविष्णुगणैः पुरा । वणिक्शरीरात्कलहा निर्मिता कथिता त्वया १। प्रभावोऽयं तयोर्नद्योः किंवा क्षेत्रस्य तस्य वा । तन्मे कथय धर्मज्ञ विस्मयोऽत्र महान्मम २। नारद उवाच। कृष्णा कृष्णतनुः साक्षाद्वेण्या देवो महेश्वरः । तत्संगमप्रभावं तु नालं वक्तुं चतुर्मुखः ३। तथापि तत्समुत्पत्तिं कीर्तयिष्यामि तच्छृणु । चाक्षुषस्यांतरे पूर्वं मनोर्देवः पितामहः ४। सह्याद्रिशिखरे रम्ये यजनायोद्यतोऽभवत् । स कृत्वा यज्ञसंभारान्सर्वदेवगणैर्वृतः ५। युक्तो हरिहराभ्यां च तद्गिरेः शिखरं ययौ । भृग्वादयो मुनिगणा मुहूर्ते ब्रह्मदैवते ६। तस्य दीक्षाविधानाय समाजं तत्र चक्रिरे । अथ ज्येष्ठां स्वरां पत्नीं विष्णुराह्वयत द्विजैः ७। साशनैराययौ तावद्भृगुर्विष्णुमुवाच ह । भृगुरुवाच। विष्णो स्वरा त्वयाहूता आयाति न हि सत्वरा ८। मुहूर्त्तातिक्रमश्चायं कार्यो दीक्षाविधिः कथम् । विष्णुरुवाच। नायाति चेत्स्वरा शीघ्रं गायत्र्यत्र विधीयताम् ९। एषापि न भवत्यस्य भार्या किं पुण्यकर्मणि । नारद उवाच। एवमेव हि रुद्रोऽपि विष्णोर्वाक्यममोदत १०। तच्छ्रुत्वा स भृगुर्वाक्यं गायत्रीं ब्रह्मणस्तदा । निवेश्य दक्षिणे भागे दीक्षाविधिमथाकरोत् ११। यावद्दीक्षाविधिं तस्य विधेश्चक्रुर्विधानतः । तावदभ्याययौ तत्र स्वरा यज्ञस्थले नृप १२। ततस्तां दीक्षितां दृष्ट्वा गायत्रीं ब्रह्मणा सह । सपत्नीर्षापरा क्रोधात्स्वरा वचनमब्रवीत् १३। स्वरोवाच। अपूज्या यत्र पूज्यन्ते पूज्यानां च व्यतिक्रमः । त्रीणि तत्र भविष्यंति दुर्भिक्षं मरणं भयम् १४। ममासने कनिष्ठेयं भवद्भिः सन्निवेशिता । तस्मात्सर्वे जडीभूता नानारूपा भविष्यथ १५। इदं च दक्षिणेभागे ह्युपविष्टा मदासने । तस्माल्लोकैः सदाऽदृश्या तनुर्वहतु निम्नगा १६। नारद उवाच। ततस्तच्छापमाकर्ण्य गायत्री कंपिता तदा । समुत्थायाशपद्देवैर्वार्यमाणापि तां स्वराम् १७। तव भर्त्ता यथा ब्रह्मा ममाप्येष तथा खलु । वृथाशपस्त्वं यस्मान्मां भव त्वमपि निम्नगा १८। नारद उवाच। ततो हाहाकृताः सर्वे शिवविष्णुमुखाः सुराः । तदा लोकत्रयं ह्येतद्विनाशं यास्यति ध्रुवम् १९। देवा ऊचुः । देवि सर्वे वयं शप्ता ब्रह्माद्या यत्त्वयाधुना । यदि सर्वे जडीभूता भविष्यामोऽत्र निम्नगाः २०। तदा लोकत्रयं ह्येतद्विनाशं यास्यति ध्रुवम् । अविवेकः कृतस्तस्माच्छापोऽयं विनिवर्त्यताम् २१। स्वरोवाच। नार्चितो हि गणाध्यक्षो यज्ञादौ यत्सुरोत्तमाः । तस्माद्विघ्नं समुत्पन्नं मत्क्रोधजमिदं खलु २२। नापि मद्वचनं ह्येतदसत्यं जायते खलु । तस्मात्स्वांशैर्जडीभूता यूयं भवत निम्नगाः २३। आवामपि सपत्न्यौ च स्वांशाभ्यामपि निम्नगे । भविष्यावोऽत्र वै देवाः पश्चिमाभिमुखावहे २४। नारद उवाच। इति तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । जडीभूताभवन्नद्यः स्वांशैरेव तदा नृप २५। तत्र विष्णुरभूत्कृष्ण वेण्या देवो महेश्वरः । ब्रह्मा ककुद्मिनीगंगा पृथगेवाभवत्तदा २६। देवा स्वानपितानंशान्जडीकृत्वा विचक्षणाः । सह्याद्रिशिखरेभ्यस्ताः पृथगासन्सुनिम्नगाः २७। देवांशैः पूर्ववाहिन्यो बभूवुः सरितां वराः । गायत्री च स्वरा चैव पश्चिमाभिमुखे तदा २८। योगेनाभवतां नद्यौ सावित्रीति प्रथां गते । ब्रह्मणा स्थापितौ तत्र यज्ञे हरिहरावुभौ २९। महाबलातिबलिनौ नाम्ना देवौ बभूवतुः । तयोर्नद्योस्तु माहात्म्यं नाहं वक्तुं क्षमो नृप । ययुर्ब्रह्मादयो देवाः स्वांशैस्तिष्ठंति चापगाः ३०। कृष्णोद्भवं पापहरं परं यः शृणोति यः श्रावयते च भक्त्या । स्यात्तस्य पुण्या सकलाक्रियापि तद्दर्शनस्नानसमुद्भवं फलम् ३१। इति श्रीपाद्मेमहापुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायामुत्तरखंडे कार्तिकमाहात्म्ये सत्य भामासंवादेकृष्णावेण्यामाहात्म्यवर्णनोनाम एकादशाधिकशततमोऽध्यायः १११।

pṛthuruvāca| kṛṣṇaveṇyātaṭādyasmātśivaviṣṇugaṇaiḥ purā | vaṇikśarīrātkalahā nirmitā kathitā tvayā 1| prabhāvo'yaṃ tayornadyoḥ kiṃvā kṣetrasya tasya vā | tanme kathaya dharmajña vismayo'tra mahānmama 2| nārada uvāca| kṛṣṇā kṛṣṇatanuḥ sākṣādveṇyā devo maheśvaraḥ | tatsaṃgamaprabhāvaṃ tu nālaṃ vaktuṃ caturmukhaḥ 3| tathāpi tatsamutpattiṃ kīrtayiṣyāmi tacchṛṇu | cākṣuṣasyāṃtare pūrvaṃ manordevaḥ pitāmahaḥ 4| sahyādriśikhare ramye yajanāyodyato'bhavat | sa kṛtvā yajñasaṃbhārānsarvadevagaṇairvṛtaḥ 5| yukto hariharābhyāṃ ca tadgireḥ śikharaṃ yayau | bhṛgvādayo munigaṇā muhūrte brahmadaivate 6| tasya dīkṣāvidhānāya samājaṃ tatra cakrire | atha jyeṣṭhāṃ svarāṃ patnīṃ viṣṇurāhvayata dvijaiḥ 7| sāśanairāyayau tāvadbhṛgurviṣṇumuvāca ha | bhṛguruvāca| viṣṇo svarā tvayāhūtā āyāti na hi satvarā 8| muhūrttātikramaścāyaṃ kāryo dīkṣāvidhiḥ katham | viṣṇuruvāca| nāyāti cetsvarā śīghraṃ gāyatryatra vidhīyatām 9| eṣāpi na bhavatyasya bhāryā kiṃ puṇyakarmaṇi | nārada uvāca| evameva hi rudro'pi viṣṇorvākyamamodata 10| tacchrutvā sa bhṛgurvākyaṃ gāyatrīṃ brahmaṇastadā | niveśya dakṣiṇe bhāge dīkṣāvidhimathākarot 11| yāvaddīkṣāvidhiṃ tasya vidheścakrurvidhānataḥ | tāvadabhyāyayau tatra svarā yajñasthale nṛpa 12| tatastāṃ dīkṣitāṃ dṛṣṭvā gāyatrīṃ brahmaṇā saha | sapatnīrṣāparā krodhātsvarā vacanamabravīt 13| svarovāca| apūjyā yatra pūjyante pūjyānāṃ ca vyatikramaḥ | trīṇi tatra bhaviṣyaṃti durbhikṣaṃ maraṇaṃ bhayam 14| mamāsane kaniṣṭheyaṃ bhavadbhiḥ sanniveśitā | tasmātsarve jaḍībhūtā nānārūpā bhaviṣyatha 15| idaṃ ca dakṣiṇebhāge hyupaviṣṭā madāsane | tasmāllokaiḥ sadā'dṛśyā tanurvahatu nimnagā 16| nārada uvāca| tatastacchāpamākarṇya gāyatrī kaṃpitā tadā | samutthāyāśapaddevairvāryamāṇāpi tāṃ svarām 17| tava bharttā yathā brahmā mamāpyeṣa tathā khalu | vṛthāśapastvaṃ yasmānmāṃ bhava tvamapi nimnagā 18| nārada uvāca| tato hāhākṛtāḥ sarve śivaviṣṇumukhāḥ surāḥ | tadā lokatrayaṃ hyetadvināśaṃ yāsyati dhruvam 19| devā ūcuḥ | devi sarve vayaṃ śaptā brahmādyā yattvayādhunā | yadi sarve jaḍībhūtā bhaviṣyāmo'tra nimnagāḥ 20| tadā lokatrayaṃ hyetadvināśaṃ yāsyati dhruvam | avivekaḥ kṛtastasmācchāpo'yaṃ vinivartyatām 21| svarovāca| nārcito hi gaṇādhyakṣo yajñādau yatsurottamāḥ | tasmādvighnaṃ samutpannaṃ matkrodhajamidaṃ khalu 22| nāpi madvacanaṃ hyetadasatyaṃ jāyate khalu | tasmātsvāṃśairjaḍībhūtā yūyaṃ bhavata nimnagāḥ 23| āvāmapi sapatnyau ca svāṃśābhyāmapi nimnage | bhaviṣyāvo'tra vai devāḥ paścimābhimukhāvahe 24| nārada uvāca| iti tadvacanaṃ śrutvā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ | jaḍībhūtābhavannadyaḥ svāṃśaireva tadā nṛpa 25| tatra viṣṇurabhūtkṛṣṇa veṇyā devo maheśvaraḥ | brahmā kakudminīgaṃgā pṛthagevābhavattadā 26| devā svānapitānaṃśānjaḍīkṛtvā vicakṣaṇāḥ | sahyādriśikharebhyastāḥ pṛthagāsansunimnagāḥ 27| devāṃśaiḥ pūrvavāhinyo babhūvuḥ saritāṃ varāḥ | gāyatrī ca svarā caiva paścimābhimukhe tadā 28| yogenābhavatāṃ nadyau sāvitrīti prathāṃ gate | brahmaṇā sthāpitau tatra yajñe hariharāvubhau 29| mahābalātibalinau nāmnā devau babhūvatuḥ | tayornadyostu māhātmyaṃ nāhaṃ vaktuṃ kṣamo nṛpa | yayurbrahmādayo devāḥ svāṃśaistiṣṭhaṃti cāpagāḥ 30| kṛṣṇodbhavaṃ pāpaharaṃ paraṃ yaḥ śṛṇoti yaḥ śrāvayate ca bhaktyā | syāttasya puṇyā sakalākriyāpi taddarśanasnānasamudbhavaṃ phalam 31| iti śrīpādmemahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsahasrasaṃhitāyāmuttarakhaṃḍe kārtikamāhātmye satya bhāmāsaṃvādekṛṣṇāveṇyāmāhātmyavarṇanonāma ekādaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ 111|