Chapter 105

मुनय ऊचुः - अतःपरं महाभागः किं चकार स राघवः । मुनयश्च महात्मानः किमकुर्वंस्ततः परम् १। सूत उवाच- रामचंद्रे सुखासीने विभीषणे कपीश्वरे । शंभुमूचुर्मुनिवराः कथां पुण्यां वदस्व नः २। तेषामाकर्ण्य वचनं पार्वतीमाह शंकरः । इदं कस्यापि विप्रस्य गृहं परमशोभनम् ३। रम्योपवनवापीभिर्वीरुद्भिरुपशोभितम् । कूजन्मधुकरश्रेण्या आहूतकुसुमायुधम् ४। मध्याह्नसंध्यामारोढुमिव सूर्यः प्रवर्त्तते । छायावापीजलस्नातौ परिधाय सुवाससी ५। मृगनाभिसमुद्घृष्टघनसारसुचंदनम् । आलिप्य सल्लकीदामदृढधम्मिल्लसंयुतौ ६। अनल्पघनसारं तु तांबूलं प्रतिखादितम् । आस्वाद्य माद्यन्मुदितौ यत्र धारागृहे शुभे ७। मयूरनादबहुले बहिर्मधुरगीतकैः । शय्यायामास्तृतायां च परस्परसुखस्थितौ ८। विशालस्मितरक्तोष्ठमाननं चुंबितं यदि । संसारफलमाघ्रातमावयोस्तु भविष्यति ९। इतीरितमथ श्रुत्वा कुपिता मुनयस्तु ते । उक्तं वा सुशुभं वाक्यमस्मासु किमिदं त्वया १०। विप्रलापः प्रियासक्तेः कृतो नोस्मद्वचः कृतम् । अथ कोपपराच्छंभोराननात्परमाद्भुता ११। ज्वाला विनिर्गता सापि करालवदनाभवत् । कस्यचित्तु मुनेर्भार्यामाससादाथ सत्वरम् १२। पलायनपरा चासीद्रामं दृष्ट्वा च बिभ्यती । रामोऽपि ब्राह्मणीं शुद्धां मोचयामीत्यभाषत १३। जगाम पुष्पकेणैव ब्रुवन्मुक्तिं पुनः पुनः । बाणं च धनुषा योक्तुं न च सस्मार राघवः १४। शंभुरप्यतिपुण्यानि वनान्यायतनानि च । पुराणि च विचित्राणि दृष्ट्वा रामं न चास्मरत् १५। क्षणेन च तदा प्राप्तो लोकालोकं महागिरिम् । दृष्ट्वाथ राघवः शैलं गृहमार्गसमाकुलम् १६। विप्रयोषिन्महाभागा क्व गता वदत द्विजाः । इतो गतेति ते प्रोचुस्तमोभागं गिरेरिति १७। रामो विवर्णवदनः कष्टमित्यभिचिंतयन् । अथ शंभुर्महातेजाः प्रकाशमतुलं ददौ १८। तत्प्रकाशप्रभावेण रामः कृत्यां ययावनु । तमोमयी महाभूमिः सर्वजंतुविवर्जिता १९। आब्रह्मांडकटाहांता शतयोजनकोटितः । महारजतभूमिश्च तमोमध्ये व्यवस्थिता २०। तत्र नारायणपुरं सूर्यकोटिसमप्रभम् । स राम मुनिवर्यास्तु तं दृष्ट्वा विस्मयं ययुः २१। किमेतदिति चाचिंत्य नः प्रवेशः कथं भवेत् । किमेष प्रलयाग्निः स्यान्मायया परमात्मनः २२। किंवा नो मरणं त्वद्य उत श्रेयो भविष्यति । इति चिंताकुलेष्वेव स रामेषु मुनिष्वथ २३। शंभुराह शृणुष्वाद्य राघवैतद्वदामि ते । प्रकल्पिता मया माया त्वत्कृते नैतदद्भुतम् २४। नारायणीयमेतत्तु परमं धाम भास्वरम् । उष्णशीताद्यविच्छेद्यं ज्ञानगम्यं न चाक्षुषम् २५। तत्तु पूजयतश्चोर्ध्वं पश्य ब्रह्मपुरोगमान् । दिक्षु सर्वासु च मुनीन्पश्य पूजयतोऽमलान् २६। चतुरो निगमान्पश्य स्तुवतः परमं पदम् । योगिनः सनकाद्यास्तु योगमास्थाय यत्नतः २७। ध्यायंति परमं तेजस्तदिदं पश्य राघव । अमुं च रोमशं पश्य प्रदक्षिणनमस्क्रियाः २८। कुर्वाणं कोटिकोटीश्च वालखिल्यान्मुनीश्वरान् । लक्ष्म्यादिसर्ववनिता पूज्यमानं परं पदम् २९। साकारं च निराकारं ब्रह्म यत्परिकीर्तितम् । अज्ञानिनो न पश्यंति पश्यंति ज्ञानचक्षुषः ३०। शंभुवाक्यादतः सर्वे पूजयामासुरच्युतम् । गिरिकर्णीं च तुलसीं मल्लिकां मारुतं तथा ३१। नीलोत्पलैरंबुजैश्च कृष्णास्फुटजलैरपि । पूजयंतो महात्मानो महात्मानं जनार्दनम् ३२। नारदं खेऽथ ददृशुर्जटिलं सविपंचिकम् । नारायणपदाघोषं लंबकूर्चोपवीतिनम् ३३। स चापि मनसा दध्यौ क एष इति नारदः । स पपात प्रभोः पादे शंभोरानंदनिर्भरः ३४। शैवीं पंचाक्षरीं विद्यां जजाप मनसा मुनिः । धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि जन्माद्यसफलं मम ३५। ब्रह्मादिवंद्यं चागम्यं ज्ञातवानस्मि ते पदम् । नारदं तमथ प्राह शंभुर्मैवं वदेति हि ३६। यथा च मां न जानंति तथा मे कुरु वर्तनम् । गच्छ शीघ्रं हरिं ब्रूहि ममागमनमल्पतः ३७। अथ स त्वरया गत्वा सर्वं व्यज्ञापयद्धरिम् । अथ सत्वरया विष्णोरादायार्घोदकं शुभम् ३८। कमलासहितो योगी कोटिकोटिसमावृतः । निर्ययौ नारदं हस्ते गृहीत्वा गरुडध्वजः ३९। नमोनमो नमोस्त्वस्मै शंकरायेत्युदीरयन् । अर्घपाद्यादिना सर्वान्पूजयामास केशवः ४०। प्रावेशयदमेयात्मा नारायणपुरं शुभम् । गृहराजे ततः स्थित्वा नारायण उवाच ह ४१। कथमेते समायाताः कोऽयं राजा महायशाः । अमानुषप्रवेशोऽयं ब्रह्माद्यैरप्यगोचरः ४२। शंभुरुवाच- मुनिवेषा यथा प्राप्ता वयमेते नृपस्तथा । तवांशो नृपतिश्चायं रामचंद्रः प्रतापवान् ४३। एनां संवीक्षितुं पत्नीं तव केशव कांक्षति । नारायणस्तथेत्युक्त्वा प्रविशेत्याह राघवम् ४४। अथ प्रविश्य भवनं लक्ष्मीं वीक्ष्य नमस्य च । विनयावनतो भूत्वा वाचमाह सुचारिणीम् ४५। कृतार्थोऽस्मि न संदेहो वद त्वं किं तु मन्यसे । श्रीदेव्युवाच- त्वं युवा कामकृष्टश्च रूपवानसि राघव ४६। सीता सा चारुसर्वांगी तव पत्नी तया भवान् । वियुक्तोऽस्ति पुरा चासीदतीव विरहाकुलः ४७। ममापि वद सर्वं तदथवा न च लप्स्यसि । सहासान्यथ वाक्यानि यूनां चित्तहराणि च ४८। श्रुत्वा तु तानि सर्वाणि रामभद्रो यतात्मवान् । निर्गंतुं कांक्षते तत्र आनम्य तन्मुखांबुजम् ४९। स्मरबाणेन पद्मेन संपीड्य रघुशेखरम् । अन्वेव निर्ययौ देवी पद्मा पद्मवनप्रिया ५०। एकपत्नीव्रतं ज्ञात्वा रामं ते समुपागमन् । अथवेपितसर्वांगं स्खलत्पदगतिं नृपम् ५१। शिवनारायणौ दृष्ट्वा विस्मयं परमं गतौ । अहोऽस्य द्रढिमाचित्ते मायिनोऽप्य वशात्मनः ५२। धैर्यं पश्येह नियतं तेन रामः सुकीर्तिमान् । सर्वतः शिवमेवास्य नाशिवं विद्यते क्वचित् ५३। अथ रामो वचः प्राह गच्छेहं भगवन्प्रभो । अनुज्ञातोऽथ हरिणा पुष्पकेण स राघवः ५४। स मुनिः सहशंभुश्च सहनारायणो ययौ । लोकालोकं गतः शीघ्रं ततः स्वादूदधिं गतः ५५। ततो द्वीपसमुद्रांश्च जंबूद्वीपं पुनर्गतः । भरद्वाजाश्रमपदे तस्थिवान्गौतमीतटे ५६। अथ स्नात्वा महानद्यां भरद्वाजो मुनीश्वरः । शिष्यैः श्रीमान्परिवृतः पुष्पकं दृष्टवान्मुनिः ५७। तत्र रामं महाबाहुं शिवनारायणावृषीन् । यथावत्पूजयित्वा तु तानुवाच महामुनिः ५८। ममाश्रमपदे यूयं भोक्तुमर्हथ सत्तमाः । रामस्तु मन्वाक्येन तथेत्याह कथंचन ५९। अथ स्नात्वा महानद्यां कृत्वा देवादितर्पणम् । भोक्तुकामं तदा रामं वसिष्ठो वाक्यमुक्तवान् ६०। धर्मत्यागो भवेद्राम न श्राद्धं क्रियते यदि । श्रीराम उवाच- अमायां ग्रहणे तीर्थे व्यतीपातेऽथ संक्रमे ६१। व्यतीतं यदि चेच्छ्राद्धं भगवन्क्रियते पुनः । नित्यश्राद्धं पुनर्नैव कुर्यादिति वचस्तव ६२। यथा ममैव मातॄणां मरणे समुपस्थिते । अशौचे च समायाते नित्यश्राद्धं न वै कृतम् ६३। व्यतीपातादिकालेषु कृतं तु वचनात्तव । वसिष्ठ उवाच- एते हि मुनयः सर्वे तथा शंभुरयं द्विजः ६४। एतन्मुखादशेषेण निर्णयस्तु भविष्यति । सह सर्वे विनिश्चित्य मुनयः शंभुमब्रुवन् ६५। वदास्माकमशेषं त्वं द्विजवर्य महानसि । शंभुरुवाच- त्यक्तव्यं यच्च वै श्राद्धं पुनः कर्तव्यमेव च ६६। सूतके समनुप्राप्ते विघ्नेषु च वदाम्यहम् । मासिकान्युदकुंभानि श्राद्धानि सकलानिच ६७। प्रतिसांवत्सरं श्राद्धं सूतकानंतरं विदुः । त्यक्तान्यन्यानि यावंति सूतके विघ्नसंभवे ६८। अनंतरं हि कार्याणि सर्वाणीति न संशयः । मासिकानि समस्तानि श्राद्धं प्रात्यब्दिकं तथा ६९। सूतकानंतरं कार्यं विघ्नेऽन्यस्मिन्यतोन्यथा । एकादश्यां कृष्णपक्षे कर्तव्यं शुभमिच्छता ७०। तत्र व्यतिक्रमे हेतावमायां क्रियते तु तत् । यथोत्तरदिनेष्वेव कर्तव्यं यद्यविघ्नतः ७१। कृष्णपक्षे त्वमायां तु कर्तव्यं राम नो कृतम् । मृताहस्य यदा मासो न ज्ञायेत कथंचन ७२। मार्गशीर्षेऽथवा माघे श्राद्धं तद्दिवसे स्मृतम् । यदा तु वासराज्ञानं मासस्य ज्ञानमेव च ७३। अमायामेव तन्मासे श्राद्धं सांवत्सरं भवेत् । दिनमासापरिज्ञाने प्रोषितस्य मृतस्य च ७४। तत्तिथ्यां तद्दिनं ग्राह्यं तत्र ज्ञानं यदा भवेत् । आश्विनामा च मार्गामा माघामा च दिनत्रयम् ७५। तत्र वान्यतमं ग्राह्यं दिनमासाप्रतीतितः । वृद्धिसप्तमसीमंत प्रेतश्राद्धानुमासिकम् ७६। नित्योदकुंभश्राद्धं च मासे स्युरधिकेऽपि च । ग्रहणे पुत्रजन्मादौ कर्मण्यपि च शांतिके ७७। संकल्पिते च सर्वस्मिन्नधिमासो न दुष्यति । रोगी यदा मनुष्यः स्याच्छ्राद्धकर्मण्युपस्थिते ७८। भार्यां वा भ्रातरं वापि शिष्यं वापि नियोजयेत् । तस्याभावे न हानिः स्यात्कर्मणः श्राद्धसंज्ञिनः ७९। नित्यश्राद्धे यथाशक्ति भोक्तारं तु नियोजयेत् । अमावास्या मासिकं च मृताह व्यतिरेकि यत् ८०। स्वयं कर्मण्यशक्तश्चेत्सुतं विप्रं नियोजयेत् । राजकार्यनियुक्तस्य दासग्रहणवर्तिनः ८१। व्यसनेषु समस्तेषु श्राद्धं विप्रेण कारयेत् । प्रातःकाले तु न श्राद्धं प्रकुर्वंति द्विजोत्तमाः ८२। नैमित्तिकेषु श्राद्धेषु न कालनियमः स्मृतः ८३। गृहादिव्यतिरिक्तस्य प्रक्रमः कुतुपः स्मृतः । कुतुपादथवाप्यर्वागासन्नकुतुपो भवेत् ८४। मासेमासे यथाश्राद्धेऽपराह्णस्पृग्विधीयते । अपराह्णव्यापिनी स्यादुभयत्र यदा त्वमा ८५। क्षये पूर्वा तु कर्तव्या वृद्धौ साम्ये परा स्मृता । अमावास्या तु या हि स्यादपराह्णद्वये समा ८६। क्षये पूर्वा परा वृद्धौ साम्येऽपि च परा भवेत् । क्षीणस्तु चंद्रमा यत्र तत्र श्राद्धं तु पार्वणम् ८७। अमाष्टभागे सूक्ष्मोऽसौ भूताष्टांशे स नास्ति चेत् । मध्याह्नव्यापिनी सा स्यादेकोद्दिष्टे तिथिर्भवेत् ८८। सायाह्नव्यापिनी या स्यात्पार्वणे सा तिथिर्भवेत् । अल्पापराह्णगा यामा ग्राह्या श्राद्धादिके भवेत् ८९। मृताहे त्रिमुहूर्ता च सायंकाले तिथिर्भवेत् । परेह्यस्तंगता यत्र त्रिमुहूर्तं तु पूर्ववत् ९०। तत्रापरेद्युः श्राद्धं स्याज्ज्येष्ठपुत्रस्य नाशनम् । अमाश्राद्धं यथा कुर्यान्मृताहे समुपस्थिते ९१। मध्याह्नव्यापिनी तत्र ह्य द्विजस्य विधीयते । राम उवाच- श्राद्धक्रममशेषेण मर्त्यकर्मक्रमं तथा ९२। प्रासंगिकानां धर्माणां निर्णयं वक्तुमर्हसि । शंभुरुवाच- श्राद्धस्य दिवसे प्राप्ते पूर्वेद्युर्नियमान्वितः ९३। निमंत्रयीत विप्रेंद्रान्विप्रलक्षणसंयुतान् । एकभुक्तं ब्रह्मचर्यमंत्यजाद्यैरभाषणम् ९४। दंतधावनमभ्यंग नखकेशनिकृंतनम् । कर्ता कुर्वीत पूर्वेद्युस्त्यक्त्वा चैव परेऽहनि ९५। गृह्णीतनियमानुक्तान्सर्वमेतत्परित्यजेत् । त्रिकालं चैव पूजा चेत्प्रातर्देवं यजेत्स्वकम् ९६। अरुणोदयवेलायां करोति यदि पूजनम् । अधःशायी तथा भूतः प्रातरुत्थाय कर्मवित् ९७। प्रातस्त्यमपि यत्कर्म तत्कृत्वा स्नानपूर्वकम् । ऋणत्रयविनिर्मुक्तो यास्यति ब्रह्मतत्परम् ९८। सूर्यस्योदयवेलायां शिवपूजां करोति यः । सूर्येणसम तेजस्वी शिवलोके महीयते ९९। उदिते भास्करे पश्चाद्धटिकांतरपूजनम् । रुद्रेणसम तेजस्वी शिवलोके महीयते १००। तृतीयघटिकायां तु शिवपूजां समाचरेत् । कुबेरसम तेजस्वी शिवलोके महीयते १०१। तृतीयघटिकायां तु शिवपूजां समाचरेत् । कुबेरसम तेजस्वी शिवलोके महीयते १०२। चतुर्थीपंचमीषष्ठीसप्तमी घटिकासु यः । शिवं पूजयते भक्त्या शिवलोके मरुत्समः १०३। तत्काल एव क्रियते पूजा यत्कालनोदिता । यथा प्रतिज्ञमथवा गृहीत नियमो यजेत् १०४। उपचारेषु शक्त्या वै नियमं परिपालयेत् । नियमातिक्रमे वापि यागश्च स्याद्विभोर्यदि १०५। श्रीराम उवाच- क्व पूजा देवदेवस्य शंकरस्यामितौजसः । स्मरणात्पापनाशस्य स्मरणान्मोक्षदस्य च १०६। शिवस्य शिवरूपस्य शिवतत्त्वार्थवेदिनः । सोमस्य सोमभूषस्य सोमनेत्रस्य राजितुः १०७। वेदमूर्तेरमूर्तेश्च वेदसारस्य वेदिनः । वेदवेदांगवित्तस्य वेद्यावेद्यस्य योगिनः १०८। गोक्षीरसमदेहस्य गोक्षीरस्नानमोदिनः । गोपालिनस्त्रिनेत्रस्य त्रयीनेत्रस्य मायिनः १०९। प्रश्नमध्ये तथा रामं शिवज्ञानमथादिशत् । स्थाणुभूतइवासीनो नासाग्रन्यस्तलोचनः ११०। आनंदनिष्यंदविलोचनाश्रु प्रवाहसंस्पृष्टकपोलदेशः । दधार देवं गिरिशं हृदंबुजे गोक्षीरसुस्निग्धसुचारुगात्रम् १११। प्रतिबिंबमथो गात्रे रामस्य समदृश्यत । दृष्ट्वैव बिंबितं शंभुं चतुर्बाहुं त्रिलोचनम् ११२। विस्मयं परमं याताः सर्वे मुनिहरीश्वराः । शंभोर्वक्षःस्थितं रामं दृष्ट्वा दीप्ताकृतिं शुभम् ११३। तूष्णीं बभूवुर्यामार्द्धमथ राममुदैक्षत । स्वप्रश्नमनुसंधाय प्राह सर्वं वदेति च ११४। शंभुरुवाच- अचले या सदा पूजा चले वापि यथेच्छया । लिंगसंपूजनं मुख्यमलाभे प्रतिमादिषु ११५। अधिकारविशेषेण तत्रतत्रापि पूजनम् । विगुणं सगुणं वापि सफलं लिंगपूजनम् ११६। प्रतिमादिकृतापूजा विगुणा सफला नहि । अचले वा चले वापि पूजा लिंगे प्रशस्यते ११७। चलस्य पूजनं वक्ष्ये स्थापनोद्वासने तथा । ते उभेन विजानाति कश्चिन्मुनिरपि क्वचित् ११८। स्थापयंति हृदब्जे वै गोपयंति यजंति च । उद्वासयंति देवेशं शंकरं योगिनः सदा ११९। क्रिया चातीव होतॄणां वह्नौ देवं त्रियंबकम् । पूजकानामशेषाणां शिवलिंगे महेश्वरम् १२०। लिंगस्य स्थापनं पूजा उद्वासनमथैव च । धारणं शंकरस्यैव लिंगमेव महेश्वरम् १२१। सज्जिकं परमोत्कृष्टं स्वर्णं चैव विनिर्मितम् । राजतैर्वा दलैः कार्यं राजतैर्वैणवैस्तु यत् १२२। लतासूत्रैरथो वापि रचितं दारुणाथवा । वस्त्रेण वाथ रचितं मृदाविरचितं भवेत् १२३। तत्र संवेष्ट्य वस्त्रेण सुगंधेन समन्विते । धौतवस्त्रयुगे शुद्धे मृद्वासन समन्विते १२४। शीतोष्णरहिते पादचतुष्टयसमन्विते । प्रावृतिच्छेदनोपेते क्रिमिकीटविवर्जिते १२५। धौतेन मृदुवस्त्रेण सर्वतो वेष्ट्य तं शिवम् । विन्यस्य सज्जिकामध्ये प्रावृत्य च पुनर्विभुम् १२६। एषा हि सज्जिका राम देवस्याग्रेति कीर्तिता । तस्य च स्थापनं पाठो रहस्ये च महेशितुः १२७। अथवा भित्तिमूले स्याद्देववेद्यामथापि वा । सुरक्षिते तथा देशे रक्षकं च नियोजयेत् १२८। प्राणादेरविनाभावं कुर्वीत नियमैः सह । एतद्धि राजसं प्रोक्तं स्थापनं परमात्मनः १२९। सात्विकं स्वसमीपस्थं धारणं तामसं पुनः । धारणं गात्रसंस्पर्शमशेषदेहगोपनम् १३०। मस्तके धारणं मुख्यं ब्रह्मणा च तथा कृतम् । विन्यस्य मुकुटस्यांते धारणं शुभमुच्यते १३१। ललाटे धारणं शस्तं यथा लक्ष्म्या धृतं शुभम् । बाणेन च धृतं मूर्ध्नि दक्षिणोरसि वा पुनः १३२। कर्णे च हरकर्णेन मुनिना परमर्षिणा । विनिर्भिद्य तथा गात्रं लोहस्थानं प्रकल्प्य च १३३। धारयंति तथा लिंगं राक्षसाः केचिदुत्तमाः । अनिकेतन मर्त्यानामशक्तानां शिरोधृतिः १३४। अधमाधममाख्यातं नीवीबंधादिधारणम् । तेषु तूच्छिष्टसंप्राप्तौ मस्तके धारणं भवेत् १३५। अधमाधमवृत्तीनां सदा वै लिंगधारणम् । पापिनामपि चाश्चर्यं यमलोके न विद्यते १३६। श्रीराम उवाच- चित्रगुप्तेन लिखिता ललाटे या लिपिर्दृढा । तया तु लिप्या नियतं नरकं कथमन्यथा १३७। करोति पूजनं शंभोः पापं नाशयते कथम् । शंभुरुवाच- पापं नाशयते कृत्स्नमपि जन्मशतार्जितम् १३८। भर्त्सनात्सर्वपापानां स्मरणाच्च महेशितुः । भस्मेति पदमाख्यातं तस्य धारणमुत्तमम् १३९। यथाविधि ललाटे वै वह्निवीर्यप्रधारणात् । नाशयेल्लिखितां यामीं पटस्थामिव हव्यभुक् १४०। कर्णोपरिकृतं पापं नष्टं स्यान्मुखधारणे । कंठे च धारणात्कंठभोगादिकृतपातकम् १४१। बाह्वोर्बाहुकृतं पापं वक्षसि मनसा कृतम् । नाभ्यां शिश्नकृतं पापं पृष्ठे गुदकृतं तथा १४२। पार्श्वयोर्धारणाद्राम परस्त्र्यालिंगनादिजम् । तद्भस्मधारणं शस्तं सर्वत्रैव त्रिपुंड्रकम् १४३। ब्रह्मविष्णुमहेशानां त्रय्यग्नीनां च धारणम् । गुप्त्यै लोकत्रयाणां च धारणं तेन वै कृतम् १४४। धृतं पंचदशस्थाने शुद्धं भस्माभिमंत्रितम् । कोष्ठयुग्मे बाहुयुग्मे कोष्ठोपरि युगे तथा १४५। धारणं सर्वदेहानां पूजायै धर्मसंमतम् । भस्माशना भस्मशय्या भस्मोद्धूलितविग्रहाः १४६। भस्मस्नानाः सदापापैर्मुच्यंते नात्र संशयः । आदौ ब्राह्मणदीक्षायां त्रियायुषमिति स्मृतम् १४७। प्रसवे च मनुष्याणां भूतावेशेऽपि रक्षकम् । सर्पादिविषहान्यर्थं सर्वेषां साधनं त्विदम् १४८। अपि वा वैष्णवो मर्त्य अथवापीतरो जनः । भस्मस्नायी भस्मयुक्तः कर्मस्वधिकरोति वै १४९। श्रीराम उवाच- भस्ममाहात्म्यमादौ मे भस्मायुष्यं हि कस्य वै । कथं हि रक्षते ह्येतत्सर्वमेतद्वदस्व मे १५०। शंभुरुवाच- आयुष्यवर्द्धने हेतुस्त्रिविधस्यापि देहिनः । पापघ्नं शीतमुष्णं च स्पर्शाच्छिवपदप्रदम् १५१। अत्र ते कीर्तयिष्यामि चेतिहासं पुरातनम् । आसीद्वासिष्ठवंश्यस्तु धनंजय इति द्विजः १५२। तस्य भार्याशतं चासीद्रूपलावण्यसंयुतम् । तासामेका तु सुषुवे शामाकाकरुणं मुने १५३। भार्याणां संख्यया राम सुताश्चासंस्तपस्विनः । पित्रा विभागस्तेषां च विषमः परिकल्पितः १५४। भ्रातॄणां च तदा ह्येव वैरबंधो महानभूत् । नराणामेकजातीनां वैरं नियतमेव तु १५५। अथासौ करुणो गत्वा भवनाशिनिका तटे । नानामुनिगणैः सार्द्धं नरसिंहदिदृक्षया १५६। नृसिंहदर्शनार्थं तु ब्राह्मणेन तु केनचित् । उत्कृष्टफलितंवीरमानीतं रूपगंधवत् १५७। करुणस्तु तदादाय व्यजिघ्रत्फलमुत्तमम् । तत्रस्थिता द्विजगणाः शापेन तमयोजयन् १५८। मक्षिका भव पापात्मन्वर्षाणां शतमप्यतः । शापावसानं भविता दधीचेन महात्मना १५९। अथ मक्षिकतां प्राप्तो भार्यामिदमभाषत । मक्षिकात्वमहं प्राप्तो मां शुभे पालयस्व भोः १६०। इत्युक्त्वा स तथा भूतो बभ्राम च ततस्ततः । अथैवंविधमाज्ञाय ज्ञातयः पापनिश्चयाः १६१। तद्वधे यत्नमास्थाय तैलमध्ये ह्यपातयन् । मृतं पतिमथादाय दुःखिता सा कृशोदरी १६२। तद्दुःखशमनार्थाय प्राह देवीत्वरुंधती । अमुं संजीवयाम्यद्य भस्मनैव शुचिस्मिते १६३। अथाग्निहोत्रजं भस्म अरुंधत्यै न्यवेदयत् । मृत्युंजयेन मंत्रेण मृतजंतौ तथाक्षिपत् १६४। मंदवायुं तथा चक्रे व्यजनेन शुचिस्मिता । उदतिष्ठत्ततो जंतुर्भस्मनोऽस्य प्रभावतः १६५। ततो वर्षशते पूर्णे ज्ञातिरेको ह्यमारयत् । मृते भर्तरि सा साध्वी दुःखिता च शुचिस्मिता १६६। दधीचं नाम विप्रेंद्रं महामाहेश्वरं मुनिम् । जगाम शरणं साध्वी प्राह विप्रस्तपोधनः १६७। त्रियायुषा विहीनं तु जमदग्निं तपोनिधिम् । भस्मैव जीवयामास कश्यपं च तथाविधम् १६८। देवानपि तथाभूतान्मामप्येतादृशं पुरा । तस्मात्तु भस्मना जंतुं जीवयामि तवानघे १६९। इत्येवमुक्त्वा भगवान्दधीचो महेश्वरं वै शरणं जगाम । भस्माभिमंत्र्याथ करे गृहीत्वा संजीवयामास धवं सुसाध्व्याः १७०। महेशस्य करस्पर्शाद्विशापः करुणोऽभवत् । स्वरूपं च ततो गत्वा स्वमाश्रमपदं ययौ १७१। दधीचमपि सा साध्वी गृहमानीय भोजने । प्रार्थयामास विप्रर्षिं भुक्तवानथ स द्विजः १७२। भुक्तवत्यथ विप्रेंद्रे कोटिशिष्याः समागताः । अथ देवाः समायाता भस्मोद्धूलितविग्रहाः १७३। नमस्कृत्य दधीचं तु पप्रच्छुः शिवकांक्षया । देवा ऊचुः - अस्माकं तु पुरा ज्ञानं नष्टमासीन्महामते १७४। गौतमस्य तु भार्यां वै दृष्ट्वा कामातुरा वयम् । तथा च धर्षिता देवी विवाहकृतमंगला १७५। तां वै कामयमानानां नष्टं ज्ञानमभूच्च नः । ततः सर्वे वयं भूता गता दुर्वाससं मुनिम् १७६। स उवाचाधुना सर्वमपनेष्यामि वोमलम् । शतरुद्रियमंत्रेण मंत्रितं शंभुना स्वयम् १७७। ममापि दत्तं तेनैव ब्रह्महत्यादिशांतये । इत्येवमुक्त्वा दुर्वासा दत्तवान्भस्मचोत्तमम् १७८। अथ तद्वचनात्सर्वे वयं विकृतचेतनाः । शतरुद्रियमंत्रेण भस्मोद्धूलितविग्रहाः १७९। निर्धूतपातकाः सर्वे संवृत्तास्तत्क्षणेन हि । आश्चर्यमेतज्जानीमो भस्मसामर्थ्यमीदृशम् १८०। दधीच उवाच- शैवस्य भस्मनः शक्तिं संक्षेपेण वदामि वः । विस्तरेण न शक्येत वक्तुं वर्षशतैरपि १८१। अत्र वः कीर्तयिष्यामि पुरावृत्तं तु देवयोः । हरिशंकरयोः सर्वे ब्रह्महत्यादिनाशनम् १८२। पुरा चैकार्णवे घोरे ब्रह्मणः प्रलये सति । महाविष्णुस्तु भगवाञ्छेते स्म प्रलयांभसि १८३। तस्य पार्श्वद्वयं प्राप्य ब्रह्मांडानां शतद्वयम् । विंशतिः पादयोः पार्श्वे विंशतिर्मस्तकांतरे १८४। नासामौक्तिकभावेन ब्रह्मांडमदधात्प्रभुः । तन्नाभिमंडले केचिल्लोमशाद्या मुनीश्वराः १८५। तपस्तपंतः सुमहदीश्वरं पर्युपासते । अथ विष्णुर्महातेजाश्चिंतामाप सिसृक्षया १८६। ध्यानयोगपरो भूत्वा न किंचित्पर्यपश्यत । अथ दुःखेन महता रुरोदोच्चैः पुनः पुनः १८७। एतस्मिन्नंतरे दीप्तिः काचिल्लोकविलक्षणा । दृष्ट्वा च हरिणा भीत्या लोचने च निमीलिते १८८। आगम्यमानो गोक्षीरसमतेजाः स गात्रवान् । संग्रथ्य कोटिब्रह्मांडदामयुग्मं करद्वये १८९। दधानमुरसा धामकोटिब्रह्मांडकल्पितम् । ब्रह्मांडमेकं निपतदुत्पतच्च करद्वये १९०। सर्वाभरणसंयुक्तं तथाभूतं तमव्ययम् । विष्णुस्तुष्टाव चादृष्ट्वा दर्शनाय च तस्य वै १९१। विष्णुरुवाच- नमस्ते देवदेवेश नमस्ते शाश्वताव्यय । न जानेऽहं भवंतं भोस्त्वं च वेत्सि नमोनमः १९२। जानामि न च ते भावं दुर्निरीक्ष्या च ते द्युतिः । माणिक्यकुंडलं हेमदामजालविभूषितम् १९३। रत्नांगुलीयं सुभगं बाहुकोष्ठविभूषणम् । तनुरक्तोत्तमाकीर्ण दीप्तायतविलोचनम् १९४। बाणलोचनसंकाशं भाललोचनमव्ययम् । कंदर्पकार्मुकभ्रांतिजनक भ्रुवमीश्वरम् १९५। स्निग्धाधोन्नतचार्वंग नासमच्छकपोलकम् । मंदस्मितं प्रसन्नास्यं विभुं बालेंदुदर्शनम् १९६। विज्ञानरक्तवसनं वेदकल्पितभूषणम् । शरणं त्वां प्रपन्नोऽस्मि चक्षुर्मे दीयतां विभो १९७। दीनांधकृपणाज्ञाननष्टस्य शरणं भव । अथ दिव्यं ददौ चक्षुः स्वात्मदर्शनशक्तिमत् १९८। अथ दृष्ट्वा हरिः शंभुं त्रिनेत्रं पुरतः स्थितम् । को भवानित्युवाचाथ न जाने त्वां महायशः १९९। प्रणामं केवलं कर्तुं शक्तोऽस्मि न हि वेदितुम् । सदाशिव उवाच- तव ज्ञानं प्रदास्यामि कुरु स्नानं च वारुणम् २००। भस्मस्नानं ततः पश्चात्ततो ज्ञानं वदाम्यहम् । श्रीभगवानुवाच- मत्स्नानयोग्यं सलिलं न चतिष्ठति कुत्रचित् २०१। इत्युक्तोथ निषण्णस्तु ब्रह्मांडासक्तविग्रहः । ऊरुदघ्नजले स्नातुं न योग्यमभवद्धरेः २०२। शंभुर्जहास स्नानाय जलमत्यधिकं त्वहो । दधीच उवाच- अथ देवः शिवो विष्णुं भालाक्षेण व्यलोकयत् २०३। विलीनसूक्ष्मावयवं वामाक्षेण व्यलोकयत् । ततः सूक्ष्मतनुर्विष्णुः शीतदेहश्च शंभुना २०४। उक्तश्च स्नाहि भो विष्णो ह्रद एष विकल्पितः । ततो ह्रदे हरिः स्नातुं हरांके कल्पिते तदा २०५। प्रवेष्टुं न शशाकाथ गंभीरे तद्ध्रदस्य तु । हरिराह च नो पंथा ह्रदस्यास्य प्रवेशने २०६। मार्गो मे दीयतां देव तमथो शंभुरब्रवीत् । कोटियोजनगंभीरं जलमेतन्महत्पुरा २०७। निविष्टस्यैव भवत ऊरुदघ्नं जलं विभो । इदानीं तिष्ठतश्चापि न प्रवेशो ह्रदे कथम् २०८। अष्टांगुलप्रमाणोऽयमूरुस्तस्मिन्ह्रदे च मे । पश्यामि प्रविश त्वं च पादस्पर्शं ददामि ते २०९। वाक्यमेकं तु सोपानं वेदं मद्वाक्यनिस्सृतम् । हरिरुवाच- शब्दारोहणसामर्थ्यं कस्यापीह न विद्यते २१०। मूर्तस्य ग्रहणं शक्यं ग्रहणं वा कथं श्रुतेः । शंभुरुवाच- पुंसः शक्तिर्न वस्तूनां धारणारोहणादिषु २११। गृहाणेमं महावेदं जग्राह हरिरप्यथ । नम्रकरश्चाशक्तेर्हि पतन्निव जनार्द्दनः २१२। न च शक्यं मया धर्तुमिति प्राह शिवं हरिः । शिवः प्रहस्य निपती पात्यतीव महाह्रदे २१३। तत्सोपानमथारुह्य स्नातुमर्हसि केशव । दधीच उवाच- वेदे सोपानभूते हि ऊरुदघ्नोपलब्धिनि २१४। तत्र स्नात्वा स विधिना बहिरुत्तीर्य चोक्तवान् । स्नातोऽस्मि किमतः कार्यं शंभुराह हरिं ततः २१५। ध्यायसे हृदये किं त्वं न च किंचिद्वदस्व मे । हरिर्न किंचिदित्याह तमथो शंभुरुक्तवान् २१६। भस्मस्नानेन संशुद्धो वेत्स्यसे परमं शुभम् । दीक्षितस्य हि तच्छस्तं तद्रक्षां करवाण्यहम् २१७। दधीच उवाच- स्ववक्षः स्थितभस्मैकं नखेनादाय शंकरः । प्रणवेनाभिमंत्र्याथ गायत्र्या ब्रह्मभूतया २१८। अंगुलिभ्यामुपादाय शिवः पंचाक्षरेण वै । हरिमस्तकगात्रेषु सर्वेष्वपि समाक्षिपत् २१९। शांतदृष्ट्या निरीक्ष्याथ जीवेत्याह हरिं हरः । ध्यायस्व किं ते हृदये स च ध्यानपरोऽभवत् २२०। अपश्यद्धृदये दीपं दीर्घाकारमतिप्रभम् । हरिराह शिवं साक्षाद्दीपो दृष्टो मयेति च २२१। शिवः प्राह न ते ज्ञानं परिपक्वमथो हरे । भस्म भक्षय ते ज्ञानं समग्रं संभविष्यति २२२। हरिरुवाच- भक्षयिष्ये शुभं भस्म स्नातोऽहं भस्मना पुरा । दृष्ट्वेश्वरं भक्तिगम्यं भस्माभक्षयदच्युतः २२३। तत्राश्चर्यमतीवासीत्पक्वबिंबसमद्युतिः । वासुदेवः शुद्धमुक्ताफलवर्णोऽभवत्क्षणात् २२४। ततःप्रभृति शुक्लोऽसौ वासुदेवः प्रसन्नवान् । पुनर्ध्यानपरो भूत्वा दीपमध्ये च पूरुषम् २२५। शुद्धस्फटिकसंकाशं त्रिनेत्रं द्विभुजं शिवम् । वरदं दक्षिणे हस्ते वामे चाभयदं विभुम् २२६। पंचवर्षीयवपुषं शरच्चंद्रायुतद्युतिम् । माणिक्यकुंडलं हेम दामजालविभूषितम् २२७। रत्नांगुलीयसुभगं बाहुकोष्ठसुभूषणम् । तनुरक्तोष्ठमाकर्ण दीर्घायतविलोचनम् २२८। बाणलोचनसंकाशं भाललोचनमव्ययम् । कंदर्पकार्मुकभ्रांतिजनकभ्रुवमीश्वरम् २२९। स्निग्धोन्नत सुचार्वंग नासमच्छकपोलकम् । मंदस्मितं प्रसन्नास्यं बालेंदुदर्शनं विभुम् २३०। विज्ञानरक्तवसनं वेदकल्पितनूपुरम् । वामांगुलीयमध्यस्थमतिप्रणवमव्ययम् २३१। दृष्टवानथ तं विष्णुः कृतकृत्योऽभवत्तदा । अथाह शंभुर्भो विष्णो हृदि दृष्टं त्वया किमु २३२। हरिराह पुरा दृष्टः पुरुषः शांतविग्रहः । इत्युदीर्य महाविष्णुः शिवपादे पपात ह २३३। हरिरुवाच- न शक्तिं भस्मनो जाने प्रभावं वा कुतस्तव । नमस्तेऽस्तु नमस्तेऽस्तु त्वामेव शरणं गतः २३४। सदाशिव उवाच- वरं वृणु महाभाग मनसा यं त्वमिच्छसि । शिववाचमथाकर्ण्य हरिर्वव्रे वरोत्तमम् २३५। हरिरुवाच- त्वत्पादयुगले शंभो भक्तिरस्तु सदा मम । अथ दत्वा वरं शंभुरिदमाह वचो हरिम् २३६। भस्मधारणसंपन्नो मम भक्तो भविष्यसि । दधीच उवाच- इत्थमुक्तं महाज्ञानं भस्मसंभवमादितः २३७। तस्माद्यूयं सुराः सर्वे धारयध्वं तदादरात् । विस्मयोत्फुल्लनयना देवाश्चासंस्तदस्त्विति २३८। य इदं शृणुयान्नित्यं पुण्याख्यानमनुत्तमम् । विमुक्तः सर्वपापेभ्यो यात्यसौ शांकरं पदम् २३९। इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शिवराघवसंवादे भस्ममाहात्म्ये। पंचोत्तरशततमोऽध्यायः १०५।

munaya ūcuḥ - ataḥparaṃ mahābhāgaḥ kiṃ cakāra sa rāghavaḥ | munayaśca mahātmānaḥ kimakurvaṃstataḥ param 1| sūta uvāca- rāmacaṃdre sukhāsīne vibhīṣaṇe kapīśvare | śaṃbhumūcurmunivarāḥ kathāṃ puṇyāṃ vadasva naḥ 2| teṣāmākarṇya vacanaṃ pārvatīmāha śaṃkaraḥ | idaṃ kasyāpi viprasya gṛhaṃ paramaśobhanam 3| ramyopavanavāpībhirvīrudbhirupaśobhitam | kūjanmadhukaraśreṇyā āhūtakusumāyudham 4| madhyāhnasaṃdhyāmāroḍhumiva sūryaḥ pravarttate | chāyāvāpījalasnātau paridhāya suvāsasī 5| mṛganābhisamudghṛṣṭaghanasārasucaṃdanam | ālipya sallakīdāmadṛḍhadhammillasaṃyutau 6| analpaghanasāraṃ tu tāṃbūlaṃ pratikhāditam | āsvādya mādyanmuditau yatra dhārāgṛhe śubhe 7| mayūranādabahule bahirmadhuragītakaiḥ | śayyāyāmāstṛtāyāṃ ca parasparasukhasthitau 8| viśālasmitaraktoṣṭhamānanaṃ cuṃbitaṃ yadi | saṃsāraphalamāghrātamāvayostu bhaviṣyati 9| itīritamatha śrutvā kupitā munayastu te | uktaṃ vā suśubhaṃ vākyamasmāsu kimidaṃ tvayā 10| vipralāpaḥ priyāsakteḥ kṛto nosmadvacaḥ kṛtam | atha kopaparācchaṃbhorānanātparamādbhutā 11| jvālā vinirgatā sāpi karālavadanābhavat | kasyacittu munerbhāryāmāsasādātha satvaram 12| palāyanaparā cāsīdrāmaṃ dṛṣṭvā ca bibhyatī | rāmo'pi brāhmaṇīṃ śuddhāṃ mocayāmītyabhāṣata 13| jagāma puṣpakeṇaiva bruvanmuktiṃ punaḥ punaḥ | bāṇaṃ ca dhanuṣā yoktuṃ na ca sasmāra rāghavaḥ 14| śaṃbhurapyatipuṇyāni vanānyāyatanāni ca | purāṇi ca vicitrāṇi dṛṣṭvā rāmaṃ na cāsmarat 15| kṣaṇena ca tadā prāpto lokālokaṃ mahāgirim | dṛṣṭvātha rāghavaḥ śailaṃ gṛhamārgasamākulam 16| viprayoṣinmahābhāgā kva gatā vadata dvijāḥ | ito gateti te procustamobhāgaṃ gireriti 17| rāmo vivarṇavadanaḥ kaṣṭamityabhiciṃtayan | atha śaṃbhurmahātejāḥ prakāśamatulaṃ dadau 18| tatprakāśaprabhāveṇa rāmaḥ kṛtyāṃ yayāvanu | tamomayī mahābhūmiḥ sarvajaṃtuvivarjitā 19| ābrahmāṃḍakaṭāhāṃtā śatayojanakoṭitaḥ | mahārajatabhūmiśca tamomadhye vyavasthitā 20| tatra nārāyaṇapuraṃ sūryakoṭisamaprabham | sa rāma munivaryāstu taṃ dṛṣṭvā vismayaṃ yayuḥ 21| kimetaditi cāciṃtya naḥ praveśaḥ kathaṃ bhavet | kimeṣa pralayāgniḥ syānmāyayā paramātmanaḥ 22| kiṃvā no maraṇaṃ tvadya uta śreyo bhaviṣyati | iti ciṃtākuleṣveva sa rāmeṣu muniṣvatha 23| śaṃbhurāha śṛṇuṣvādya rāghavaitadvadāmi te | prakalpitā mayā māyā tvatkṛte naitadadbhutam 24| nārāyaṇīyametattu paramaṃ dhāma bhāsvaram | uṣṇaśītādyavicchedyaṃ jñānagamyaṃ na cākṣuṣam 25| tattu pūjayataścordhvaṃ paśya brahmapurogamān | dikṣu sarvāsu ca munīnpaśya pūjayato'malān 26| caturo nigamānpaśya stuvataḥ paramaṃ padam | yoginaḥ sanakādyāstu yogamāsthāya yatnataḥ 27| dhyāyaṃti paramaṃ tejastadidaṃ paśya rāghava | amuṃ ca romaśaṃ paśya pradakṣiṇanamaskriyāḥ 28| kurvāṇaṃ koṭikoṭīśca vālakhilyānmunīśvarān | lakṣmyādisarvavanitā pūjyamānaṃ paraṃ padam 29| sākāraṃ ca nirākāraṃ brahma yatparikīrtitam | ajñānino na paśyaṃti paśyaṃti jñānacakṣuṣaḥ 30| śaṃbhuvākyādataḥ sarve pūjayāmāsuracyutam | girikarṇīṃ ca tulasīṃ mallikāṃ mārutaṃ tathā 31| nīlotpalairaṃbujaiśca kṛṣṇāsphuṭajalairapi | pūjayaṃto mahātmāno mahātmānaṃ janārdanam 32| nāradaṃ khe'tha dadṛśurjaṭilaṃ savipaṃcikam | nārāyaṇapadāghoṣaṃ laṃbakūrcopavītinam 33| sa cāpi manasā dadhyau ka eṣa iti nāradaḥ | sa papāta prabhoḥ pāde śaṃbhorānaṃdanirbharaḥ 34| śaivīṃ paṃcākṣarīṃ vidyāṃ jajāpa manasā muniḥ | dhanyo'smyanugṛhīto'smi janmādyasaphalaṃ mama 35| brahmādivaṃdyaṃ cāgamyaṃ jñātavānasmi te padam | nāradaṃ tamatha prāha śaṃbhurmaivaṃ vadeti hi 36| yathā ca māṃ na jānaṃti tathā me kuru vartanam | gaccha śīghraṃ hariṃ brūhi mamāgamanamalpataḥ 37| atha sa tvarayā gatvā sarvaṃ vyajñāpayaddharim | atha satvarayā viṣṇorādāyārghodakaṃ śubham 38| kamalāsahito yogī koṭikoṭisamāvṛtaḥ | niryayau nāradaṃ haste gṛhītvā garuḍadhvajaḥ 39| namonamo namostvasmai śaṃkarāyetyudīrayan | arghapādyādinā sarvānpūjayāmāsa keśavaḥ 40| prāveśayadameyātmā nārāyaṇapuraṃ śubham | gṛharāje tataḥ sthitvā nārāyaṇa uvāca ha 41| kathamete samāyātāḥ ko'yaṃ rājā mahāyaśāḥ | amānuṣapraveśo'yaṃ brahmādyairapyagocaraḥ 42| śaṃbhuruvāca- muniveṣā yathā prāptā vayamete nṛpastathā | tavāṃśo nṛpatiścāyaṃ rāmacaṃdraḥ pratāpavān 43| enāṃ saṃvīkṣituṃ patnīṃ tava keśava kāṃkṣati | nārāyaṇastathetyuktvā praviśetyāha rāghavam 44| atha praviśya bhavanaṃ lakṣmīṃ vīkṣya namasya ca | vinayāvanato bhūtvā vācamāha sucāriṇīm 45| kṛtārtho'smi na saṃdeho vada tvaṃ kiṃ tu manyase | śrīdevyuvāca- tvaṃ yuvā kāmakṛṣṭaśca rūpavānasi rāghava 46| sītā sā cārusarvāṃgī tava patnī tayā bhavān | viyukto'sti purā cāsīdatīva virahākulaḥ 47| mamāpi vada sarvaṃ tadathavā na ca lapsyasi | sahāsānyatha vākyāni yūnāṃ cittaharāṇi ca 48| śrutvā tu tāni sarvāṇi rāmabhadro yatātmavān | nirgaṃtuṃ kāṃkṣate tatra ānamya tanmukhāṃbujam 49| smarabāṇena padmena saṃpīḍya raghuśekharam | anveva niryayau devī padmā padmavanapriyā 50| ekapatnīvrataṃ jñātvā rāmaṃ te samupāgaman | athavepitasarvāṃgaṃ skhalatpadagatiṃ nṛpam 51| śivanārāyaṇau dṛṣṭvā vismayaṃ paramaṃ gatau | aho'sya draḍhimācitte māyino'pya vaśātmanaḥ 52| dhairyaṃ paśyeha niyataṃ tena rāmaḥ sukīrtimān | sarvataḥ śivamevāsya nāśivaṃ vidyate kvacit 53| atha rāmo vacaḥ prāha gacchehaṃ bhagavanprabho | anujñāto'tha hariṇā puṣpakeṇa sa rāghavaḥ 54| sa muniḥ sahaśaṃbhuśca sahanārāyaṇo yayau | lokālokaṃ gataḥ śīghraṃ tataḥ svādūdadhiṃ gataḥ 55| tato dvīpasamudrāṃśca jaṃbūdvīpaṃ punargataḥ | bharadvājāśramapade tasthivāngautamītaṭe 56| atha snātvā mahānadyāṃ bharadvājo munīśvaraḥ | śiṣyaiḥ śrīmānparivṛtaḥ puṣpakaṃ dṛṣṭavānmuniḥ 57| tatra rāmaṃ mahābāhuṃ śivanārāyaṇāvṛṣīn | yathāvatpūjayitvā tu tānuvāca mahāmuniḥ 58| mamāśramapade yūyaṃ bhoktumarhatha sattamāḥ | rāmastu manvākyena tathetyāha kathaṃcana 59| atha snātvā mahānadyāṃ kṛtvā devāditarpaṇam | bhoktukāmaṃ tadā rāmaṃ vasiṣṭho vākyamuktavān 60| dharmatyāgo bhavedrāma na śrāddhaṃ kriyate yadi | śrīrāma uvāca- amāyāṃ grahaṇe tīrthe vyatīpāte'tha saṃkrame 61| vyatītaṃ yadi cecchrāddhaṃ bhagavankriyate punaḥ | nityaśrāddhaṃ punarnaiva kuryāditi vacastava 62| yathā mamaiva mātṝṇāṃ maraṇe samupasthite | aśauce ca samāyāte nityaśrāddhaṃ na vai kṛtam 63| vyatīpātādikāleṣu kṛtaṃ tu vacanāttava | vasiṣṭha uvāca- ete hi munayaḥ sarve tathā śaṃbhurayaṃ dvijaḥ 64| etanmukhādaśeṣeṇa nirṇayastu bhaviṣyati | saha sarve viniścitya munayaḥ śaṃbhumabruvan 65| vadāsmākamaśeṣaṃ tvaṃ dvijavarya mahānasi | śaṃbhuruvāca- tyaktavyaṃ yacca vai śrāddhaṃ punaḥ kartavyameva ca 66| sūtake samanuprāpte vighneṣu ca vadāmyaham | māsikānyudakuṃbhāni śrāddhāni sakalānica 67| pratisāṃvatsaraṃ śrāddhaṃ sūtakānaṃtaraṃ viduḥ | tyaktānyanyāni yāvaṃti sūtake vighnasaṃbhave 68| anaṃtaraṃ hi kāryāṇi sarvāṇīti na saṃśayaḥ | māsikāni samastāni śrāddhaṃ prātyabdikaṃ tathā 69| sūtakānaṃtaraṃ kāryaṃ vighne'nyasminyatonyathā | ekādaśyāṃ kṛṣṇapakṣe kartavyaṃ śubhamicchatā 70| tatra vyatikrame hetāvamāyāṃ kriyate tu tat | yathottaradineṣveva kartavyaṃ yadyavighnataḥ 71| kṛṣṇapakṣe tvamāyāṃ tu kartavyaṃ rāma no kṛtam | mṛtāhasya yadā māso na jñāyeta kathaṃcana 72| mārgaśīrṣe'thavā māghe śrāddhaṃ taddivase smṛtam | yadā tu vāsarājñānaṃ māsasya jñānameva ca 73| amāyāmeva tanmāse śrāddhaṃ sāṃvatsaraṃ bhavet | dinamāsāparijñāne proṣitasya mṛtasya ca 74| tattithyāṃ taddinaṃ grāhyaṃ tatra jñānaṃ yadā bhavet | āśvināmā ca mārgāmā māghāmā ca dinatrayam 75| tatra vānyatamaṃ grāhyaṃ dinamāsāpratītitaḥ | vṛddhisaptamasīmaṃta pretaśrāddhānumāsikam 76| nityodakuṃbhaśrāddhaṃ ca māse syuradhike'pi ca | grahaṇe putrajanmādau karmaṇyapi ca śāṃtike 77| saṃkalpite ca sarvasminnadhimāso na duṣyati | rogī yadā manuṣyaḥ syācchrāddhakarmaṇyupasthite 78| bhāryāṃ vā bhrātaraṃ vāpi śiṣyaṃ vāpi niyojayet | tasyābhāve na hāniḥ syātkarmaṇaḥ śrāddhasaṃjñinaḥ 79| nityaśrāddhe yathāśakti bhoktāraṃ tu niyojayet | amāvāsyā māsikaṃ ca mṛtāha vyatireki yat 80| svayaṃ karmaṇyaśaktaścetsutaṃ vipraṃ niyojayet | rājakāryaniyuktasya dāsagrahaṇavartinaḥ 81| vyasaneṣu samasteṣu śrāddhaṃ vipreṇa kārayet | prātaḥkāle tu na śrāddhaṃ prakurvaṃti dvijottamāḥ 82| naimittikeṣu śrāddheṣu na kālaniyamaḥ smṛtaḥ 83| gṛhādivyatiriktasya prakramaḥ kutupaḥ smṛtaḥ | kutupādathavāpyarvāgāsannakutupo bhavet 84| māsemāse yathāśrāddhe'parāhṇaspṛgvidhīyate | aparāhṇavyāpinī syādubhayatra yadā tvamā 85| kṣaye pūrvā tu kartavyā vṛddhau sāmye parā smṛtā | amāvāsyā tu yā hi syādaparāhṇadvaye samā 86| kṣaye pūrvā parā vṛddhau sāmye'pi ca parā bhavet | kṣīṇastu caṃdramā yatra tatra śrāddhaṃ tu pārvaṇam 87| amāṣṭabhāge sūkṣmo'sau bhūtāṣṭāṃśe sa nāsti cet | madhyāhnavyāpinī sā syādekoddiṣṭe tithirbhavet 88| sāyāhnavyāpinī yā syātpārvaṇe sā tithirbhavet | alpāparāhṇagā yāmā grāhyā śrāddhādike bhavet 89| mṛtāhe trimuhūrtā ca sāyaṃkāle tithirbhavet | parehyastaṃgatā yatra trimuhūrtaṃ tu pūrvavat 90| tatrāparedyuḥ śrāddhaṃ syājjyeṣṭhaputrasya nāśanam | amāśrāddhaṃ yathā kuryānmṛtāhe samupasthite 91| madhyāhnavyāpinī tatra hya dvijasya vidhīyate | rāma uvāca- śrāddhakramamaśeṣeṇa martyakarmakramaṃ tathā 92| prāsaṃgikānāṃ dharmāṇāṃ nirṇayaṃ vaktumarhasi | śaṃbhuruvāca- śrāddhasya divase prāpte pūrvedyurniyamānvitaḥ 93| nimaṃtrayīta vipreṃdrānvipralakṣaṇasaṃyutān | ekabhuktaṃ brahmacaryamaṃtyajādyairabhāṣaṇam 94| daṃtadhāvanamabhyaṃga nakhakeśanikṛṃtanam | kartā kurvīta pūrvedyustyaktvā caiva pare'hani 95| gṛhṇītaniyamānuktānsarvametatparityajet | trikālaṃ caiva pūjā cetprātardevaṃ yajetsvakam 96| aruṇodayavelāyāṃ karoti yadi pūjanam | adhaḥśāyī tathā bhūtaḥ prātarutthāya karmavit 97| prātastyamapi yatkarma tatkṛtvā snānapūrvakam | ṛṇatrayavinirmukto yāsyati brahmatatparam 98| sūryasyodayavelāyāṃ śivapūjāṃ karoti yaḥ | sūryeṇasama tejasvī śivaloke mahīyate 99| udite bhāskare paścāddhaṭikāṃtarapūjanam | rudreṇasama tejasvī śivaloke mahīyate 100| tṛtīyaghaṭikāyāṃ tu śivapūjāṃ samācaret | kuberasama tejasvī śivaloke mahīyate 101| tṛtīyaghaṭikāyāṃ tu śivapūjāṃ samācaret | kuberasama tejasvī śivaloke mahīyate 102| caturthīpaṃcamīṣaṣṭhīsaptamī ghaṭikāsu yaḥ | śivaṃ pūjayate bhaktyā śivaloke marutsamaḥ 103| tatkāla eva kriyate pūjā yatkālanoditā | yathā pratijñamathavā gṛhīta niyamo yajet 104| upacāreṣu śaktyā vai niyamaṃ paripālayet | niyamātikrame vāpi yāgaśca syādvibhoryadi 105| śrīrāma uvāca- kva pūjā devadevasya śaṃkarasyāmitaujasaḥ | smaraṇātpāpanāśasya smaraṇānmokṣadasya ca 106| śivasya śivarūpasya śivatattvārthavedinaḥ | somasya somabhūṣasya somanetrasya rājituḥ 107| vedamūrteramūrteśca vedasārasya vedinaḥ | vedavedāṃgavittasya vedyāvedyasya yoginaḥ 108| gokṣīrasamadehasya gokṣīrasnānamodinaḥ | gopālinastrinetrasya trayīnetrasya māyinaḥ 109| praśnamadhye tathā rāmaṃ śivajñānamathādiśat | sthāṇubhūtaivāsīno nāsāgranyastalocanaḥ 110| ānaṃdaniṣyaṃdavilocanāśru pravāhasaṃspṛṣṭakapoladeśaḥ | dadhāra devaṃ giriśaṃ hṛdaṃbuje gokṣīrasusnigdhasucārugātram 111| pratibiṃbamatho gātre rāmasya samadṛśyata | dṛṣṭvaiva biṃbitaṃ śaṃbhuṃ caturbāhuṃ trilocanam 112| vismayaṃ paramaṃ yātāḥ sarve muniharīśvarāḥ | śaṃbhorvakṣaḥsthitaṃ rāmaṃ dṛṣṭvā dīptākṛtiṃ śubham 113| tūṣṇīṃ babhūvuryāmārddhamatha rāmamudaikṣata | svapraśnamanusaṃdhāya prāha sarvaṃ vadeti ca 114| śaṃbhuruvāca- acale yā sadā pūjā cale vāpi yathecchayā | liṃgasaṃpūjanaṃ mukhyamalābhe pratimādiṣu 115| adhikāraviśeṣeṇa tatratatrāpi pūjanam | viguṇaṃ saguṇaṃ vāpi saphalaṃ liṃgapūjanam 116| pratimādikṛtāpūjā viguṇā saphalā nahi | acale vā cale vāpi pūjā liṃge praśasyate 117| calasya pūjanaṃ vakṣye sthāpanodvāsane tathā | te ubhena vijānāti kaścinmunirapi kvacit 118| sthāpayaṃti hṛdabje vai gopayaṃti yajaṃti ca | udvāsayaṃti deveśaṃ śaṃkaraṃ yoginaḥ sadā 119| kriyā cātīva hotṝṇāṃ vahnau devaṃ triyaṃbakam | pūjakānāmaśeṣāṇāṃ śivaliṃge maheśvaram 120| liṃgasya sthāpanaṃ pūjā udvāsanamathaiva ca | dhāraṇaṃ śaṃkarasyaiva liṃgameva maheśvaram 121| sajjikaṃ paramotkṛṣṭaṃ svarṇaṃ caiva vinirmitam | rājatairvā dalaiḥ kāryaṃ rājatairvaiṇavaistu yat 122| latāsūtrairatho vāpi racitaṃ dāruṇāthavā | vastreṇa vātha racitaṃ mṛdāviracitaṃ bhavet 123| tatra saṃveṣṭya vastreṇa sugaṃdhena samanvite | dhautavastrayuge śuddhe mṛdvāsana samanvite 124| śītoṣṇarahite pādacatuṣṭayasamanvite | prāvṛticchedanopete krimikīṭavivarjite 125| dhautena mṛduvastreṇa sarvato veṣṭya taṃ śivam | vinyasya sajjikāmadhye prāvṛtya ca punarvibhum 126| eṣā hi sajjikā rāma devasyāgreti kīrtitā | tasya ca sthāpanaṃ pāṭho rahasye ca maheśituḥ 127| athavā bhittimūle syāddevavedyāmathāpi vā | surakṣite tathā deśe rakṣakaṃ ca niyojayet 128| prāṇāderavinābhāvaṃ kurvīta niyamaiḥ saha | etaddhi rājasaṃ proktaṃ sthāpanaṃ paramātmanaḥ 129| sātvikaṃ svasamīpasthaṃ dhāraṇaṃ tāmasaṃ punaḥ | dhāraṇaṃ gātrasaṃsparśamaśeṣadehagopanam 130| mastake dhāraṇaṃ mukhyaṃ brahmaṇā ca tathā kṛtam | vinyasya mukuṭasyāṃte dhāraṇaṃ śubhamucyate 131| lalāṭe dhāraṇaṃ śastaṃ yathā lakṣmyā dhṛtaṃ śubham | bāṇena ca dhṛtaṃ mūrdhni dakṣiṇorasi vā punaḥ 132| karṇe ca harakarṇena muninā paramarṣiṇā | vinirbhidya tathā gātraṃ lohasthānaṃ prakalpya ca 133| dhārayaṃti tathā liṃgaṃ rākṣasāḥ keciduttamāḥ | aniketana martyānāmaśaktānāṃ śirodhṛtiḥ 134| adhamādhamamākhyātaṃ nīvībaṃdhādidhāraṇam | teṣu tūcchiṣṭasaṃprāptau mastake dhāraṇaṃ bhavet 135| adhamādhamavṛttīnāṃ sadā vai liṃgadhāraṇam | pāpināmapi cāścaryaṃ yamaloke na vidyate 136| śrīrāma uvāca- citraguptena likhitā lalāṭe yā lipirdṛḍhā | tayā tu lipyā niyataṃ narakaṃ kathamanyathā 137| karoti pūjanaṃ śaṃbhoḥ pāpaṃ nāśayate katham | śaṃbhuruvāca- pāpaṃ nāśayate kṛtsnamapi janmaśatārjitam 138| bhartsanātsarvapāpānāṃ smaraṇācca maheśituḥ | bhasmeti padamākhyātaṃ tasya dhāraṇamuttamam 139| yathāvidhi lalāṭe vai vahnivīryapradhāraṇāt | nāśayellikhitāṃ yāmīṃ paṭasthāmiva havyabhuk 140| karṇoparikṛtaṃ pāpaṃ naṣṭaṃ syānmukhadhāraṇe | kaṃṭhe ca dhāraṇātkaṃṭhabhogādikṛtapātakam 141| bāhvorbāhukṛtaṃ pāpaṃ vakṣasi manasā kṛtam | nābhyāṃ śiśnakṛtaṃ pāpaṃ pṛṣṭhe gudakṛtaṃ tathā 142| pārśvayordhāraṇādrāma parastryāliṃganādijam | tadbhasmadhāraṇaṃ śastaṃ sarvatraiva tripuṃḍrakam 143| brahmaviṣṇumaheśānāṃ trayyagnīnāṃ ca dhāraṇam | guptyai lokatrayāṇāṃ ca dhāraṇaṃ tena vai kṛtam 144| dhṛtaṃ paṃcadaśasthāne śuddhaṃ bhasmābhimaṃtritam | koṣṭhayugme bāhuyugme koṣṭhopari yuge tathā 145| dhāraṇaṃ sarvadehānāṃ pūjāyai dharmasaṃmatam | bhasmāśanā bhasmaśayyā bhasmoddhūlitavigrahāḥ 146| bhasmasnānāḥ sadāpāpairmucyaṃte nātra saṃśayaḥ | ādau brāhmaṇadīkṣāyāṃ triyāyuṣamiti smṛtam 147| prasave ca manuṣyāṇāṃ bhūtāveśe'pi rakṣakam | sarpādiviṣahānyarthaṃ sarveṣāṃ sādhanaṃ tvidam 148| api vā vaiṣṇavo martya athavāpītaro janaḥ | bhasmasnāyī bhasmayuktaḥ karmasvadhikaroti vai 149| śrīrāma uvāca- bhasmamāhātmyamādau me bhasmāyuṣyaṃ hi kasya vai | kathaṃ hi rakṣate hyetatsarvametadvadasva me 150| śaṃbhuruvāca- āyuṣyavarddhane hetustrividhasyāpi dehinaḥ | pāpaghnaṃ śītamuṣṇaṃ ca sparśācchivapadapradam 151| atra te kīrtayiṣyāmi cetihāsaṃ purātanam | āsīdvāsiṣṭhavaṃśyastu dhanaṃjaya iti dvijaḥ 152| tasya bhāryāśataṃ cāsīdrūpalāvaṇyasaṃyutam | tāsāmekā tu suṣuve śāmākākaruṇaṃ mune 153| bhāryāṇāṃ saṃkhyayā rāma sutāścāsaṃstapasvinaḥ | pitrā vibhāgasteṣāṃ ca viṣamaḥ parikalpitaḥ 154| bhrātṝṇāṃ ca tadā hyeva vairabaṃdho mahānabhūt | narāṇāmekajātīnāṃ vairaṃ niyatameva tu 155| athāsau karuṇo gatvā bhavanāśinikā taṭe | nānāmunigaṇaiḥ sārddhaṃ narasiṃhadidṛkṣayā 156| nṛsiṃhadarśanārthaṃ tu brāhmaṇena tu kenacit | utkṛṣṭaphalitaṃvīramānītaṃ rūpagaṃdhavat 157| karuṇastu tadādāya vyajighratphalamuttamam | tatrasthitā dvijagaṇāḥ śāpena tamayojayan 158| makṣikā bhava pāpātmanvarṣāṇāṃ śatamapyataḥ | śāpāvasānaṃ bhavitā dadhīcena mahātmanā 159| atha makṣikatāṃ prāpto bhāryāmidamabhāṣata | makṣikātvamahaṃ prāpto māṃ śubhe pālayasva bhoḥ 160| ityuktvā sa tathā bhūto babhrāma ca tatastataḥ | athaivaṃvidhamājñāya jñātayaḥ pāpaniścayāḥ 161| tadvadhe yatnamāsthāya tailamadhye hyapātayan | mṛtaṃ patimathādāya duḥkhitā sā kṛśodarī 162| tadduḥkhaśamanārthāya prāha devītvaruṃdhatī | amuṃ saṃjīvayāmyadya bhasmanaiva śucismite 163| athāgnihotrajaṃ bhasma aruṃdhatyai nyavedayat | mṛtyuṃjayena maṃtreṇa mṛtajaṃtau tathākṣipat 164| maṃdavāyuṃ tathā cakre vyajanena śucismitā | udatiṣṭhattato jaṃturbhasmano'sya prabhāvataḥ 165| tato varṣaśate pūrṇe jñātireko hyamārayat | mṛte bhartari sā sādhvī duḥkhitā ca śucismitā 166| dadhīcaṃ nāma vipreṃdraṃ mahāmāheśvaraṃ munim | jagāma śaraṇaṃ sādhvī prāha viprastapodhanaḥ 167| triyāyuṣā vihīnaṃ tu jamadagniṃ taponidhim | bhasmaiva jīvayāmāsa kaśyapaṃ ca tathāvidham 168| devānapi tathābhūtānmāmapyetādṛśaṃ purā | tasmāttu bhasmanā jaṃtuṃ jīvayāmi tavānaghe 169| ityevamuktvā bhagavāndadhīco maheśvaraṃ vai śaraṇaṃ jagāma | bhasmābhimaṃtryātha kare gṛhītvā saṃjīvayāmāsa dhavaṃ susādhvyāḥ 170| maheśasya karasparśādviśāpaḥ karuṇo'bhavat | svarūpaṃ ca tato gatvā svamāśramapadaṃ yayau 171| dadhīcamapi sā sādhvī gṛhamānīya bhojane | prārthayāmāsa viprarṣiṃ bhuktavānatha sa dvijaḥ 172| bhuktavatyatha vipreṃdre koṭiśiṣyāḥ samāgatāḥ | atha devāḥ samāyātā bhasmoddhūlitavigrahāḥ 173| namaskṛtya dadhīcaṃ tu papracchuḥ śivakāṃkṣayā | devā ūcuḥ - asmākaṃ tu purā jñānaṃ naṣṭamāsīnmahāmate 174| gautamasya tu bhāryāṃ vai dṛṣṭvā kāmāturā vayam | tathā ca dharṣitā devī vivāhakṛtamaṃgalā 175| tāṃ vai kāmayamānānāṃ naṣṭaṃ jñānamabhūcca naḥ | tataḥ sarve vayaṃ bhūtā gatā durvāsasaṃ munim 176| sa uvācādhunā sarvamapaneṣyāmi vomalam | śatarudriyamaṃtreṇa maṃtritaṃ śaṃbhunā svayam 177| mamāpi dattaṃ tenaiva brahmahatyādiśāṃtaye | ityevamuktvā durvāsā dattavānbhasmacottamam 178| atha tadvacanātsarve vayaṃ vikṛtacetanāḥ | śatarudriyamaṃtreṇa bhasmoddhūlitavigrahāḥ 179| nirdhūtapātakāḥ sarve saṃvṛttāstatkṣaṇena hi | āścaryametajjānīmo bhasmasāmarthyamīdṛśam 180| dadhīca uvāca- śaivasya bhasmanaḥ śaktiṃ saṃkṣepeṇa vadāmi vaḥ | vistareṇa na śakyeta vaktuṃ varṣaśatairapi 181| atra vaḥ kīrtayiṣyāmi purāvṛttaṃ tu devayoḥ | hariśaṃkarayoḥ sarve brahmahatyādināśanam 182| purā caikārṇave ghore brahmaṇaḥ pralaye sati | mahāviṣṇustu bhagavāñchete sma pralayāṃbhasi 183| tasya pārśvadvayaṃ prāpya brahmāṃḍānāṃ śatadvayam | viṃśatiḥ pādayoḥ pārśve viṃśatirmastakāṃtare 184| nāsāmauktikabhāvena brahmāṃḍamadadhātprabhuḥ | tannābhimaṃḍale kecillomaśādyā munīśvarāḥ 185| tapastapaṃtaḥ sumahadīśvaraṃ paryupāsate | atha viṣṇurmahātejāściṃtāmāpa sisṛkṣayā 186| dhyānayogaparo bhūtvā na kiṃcitparyapaśyata | atha duḥkhena mahatā rurodoccaiḥ punaḥ punaḥ 187| etasminnaṃtare dīptiḥ kācillokavilakṣaṇā | dṛṣṭvā ca hariṇā bhītyā locane ca nimīlite 188| āgamyamāno gokṣīrasamatejāḥ sa gātravān | saṃgrathya koṭibrahmāṃḍadāmayugmaṃ karadvaye 189| dadhānamurasā dhāmakoṭibrahmāṃḍakalpitam | brahmāṃḍamekaṃ nipatadutpatacca karadvaye 190| sarvābharaṇasaṃyuktaṃ tathābhūtaṃ tamavyayam | viṣṇustuṣṭāva cādṛṣṭvā darśanāya ca tasya vai 191| viṣṇuruvāca- namaste devadeveśa namaste śāśvatāvyaya | na jāne'haṃ bhavaṃtaṃ bhostvaṃ ca vetsi namonamaḥ 192| jānāmi na ca te bhāvaṃ durnirīkṣyā ca te dyutiḥ | māṇikyakuṃḍalaṃ hemadāmajālavibhūṣitam 193| ratnāṃgulīyaṃ subhagaṃ bāhukoṣṭhavibhūṣaṇam | tanuraktottamākīrṇa dīptāyatavilocanam 194| bāṇalocanasaṃkāśaṃ bhālalocanamavyayam | kaṃdarpakārmukabhrāṃtijanaka bhruvamīśvaram 195| snigdhādhonnatacārvaṃga nāsamacchakapolakam | maṃdasmitaṃ prasannāsyaṃ vibhuṃ bāleṃdudarśanam 196| vijñānaraktavasanaṃ vedakalpitabhūṣaṇam | śaraṇaṃ tvāṃ prapanno'smi cakṣurme dīyatāṃ vibho 197| dīnāṃdhakṛpaṇājñānanaṣṭasya śaraṇaṃ bhava | atha divyaṃ dadau cakṣuḥ svātmadarśanaśaktimat 198| atha dṛṣṭvā hariḥ śaṃbhuṃ trinetraṃ purataḥ sthitam | ko bhavānityuvācātha na jāne tvāṃ mahāyaśaḥ 199| praṇāmaṃ kevalaṃ kartuṃ śakto'smi na hi veditum | sadāśiva uvāca- tava jñānaṃ pradāsyāmi kuru snānaṃ ca vāruṇam 200| bhasmasnānaṃ tataḥ paścāttato jñānaṃ vadāmyaham | śrībhagavānuvāca- matsnānayogyaṃ salilaṃ na catiṣṭhati kutracit 201| ityuktotha niṣaṇṇastu brahmāṃḍāsaktavigrahaḥ | ūrudaghnajale snātuṃ na yogyamabhavaddhareḥ 202| śaṃbhurjahāsa snānāya jalamatyadhikaṃ tvaho | dadhīca uvāca- atha devaḥ śivo viṣṇuṃ bhālākṣeṇa vyalokayat 203| vilīnasūkṣmāvayavaṃ vāmākṣeṇa vyalokayat | tataḥ sūkṣmatanurviṣṇuḥ śītadehaśca śaṃbhunā 204| uktaśca snāhi bho viṣṇo hrada eṣa vikalpitaḥ | tato hrade hariḥ snātuṃ harāṃke kalpite tadā 205| praveṣṭuṃ na śaśākātha gaṃbhīre taddhradasya tu | harirāha ca no paṃthā hradasyāsya praveśane 206| mārgo me dīyatāṃ deva tamatho śaṃbhurabravīt | koṭiyojanagaṃbhīraṃ jalametanmahatpurā 207| niviṣṭasyaiva bhavata ūrudaghnaṃ jalaṃ vibho | idānīṃ tiṣṭhataścāpi na praveśo hrade katham 208| aṣṭāṃgulapramāṇo'yamūrustasminhrade ca me | paśyāmi praviśa tvaṃ ca pādasparśaṃ dadāmi te 209| vākyamekaṃ tu sopānaṃ vedaṃ madvākyanissṛtam | hariruvāca- śabdārohaṇasāmarthyaṃ kasyāpīha na vidyate 210| mūrtasya grahaṇaṃ śakyaṃ grahaṇaṃ vā kathaṃ śruteḥ | śaṃbhuruvāca- puṃsaḥ śaktirna vastūnāṃ dhāraṇārohaṇādiṣu 211| gṛhāṇemaṃ mahāvedaṃ jagrāha harirapyatha | namrakaraścāśakterhi patanniva janārddanaḥ 212| na ca śakyaṃ mayā dhartumiti prāha śivaṃ hariḥ | śivaḥ prahasya nipatī pātyatīva mahāhrade 213| tatsopānamathāruhya snātumarhasi keśava | dadhīca uvāca- vede sopānabhūte hi ūrudaghnopalabdhini 214| tatra snātvā sa vidhinā bahiruttīrya coktavān | snāto'smi kimataḥ kāryaṃ śaṃbhurāha hariṃ tataḥ 215| dhyāyase hṛdaye kiṃ tvaṃ na ca kiṃcidvadasva me | harirna kiṃcidityāha tamatho śaṃbhuruktavān 216| bhasmasnānena saṃśuddho vetsyase paramaṃ śubham | dīkṣitasya hi tacchastaṃ tadrakṣāṃ karavāṇyaham 217| dadhīca uvāca- svavakṣaḥ sthitabhasmaikaṃ nakhenādāya śaṃkaraḥ | praṇavenābhimaṃtryātha gāyatryā brahmabhūtayā 218| aṃgulibhyāmupādāya śivaḥ paṃcākṣareṇa vai | harimastakagātreṣu sarveṣvapi samākṣipat 219| śāṃtadṛṣṭyā nirīkṣyātha jīvetyāha hariṃ haraḥ | dhyāyasva kiṃ te hṛdaye sa ca dhyānaparo'bhavat 220| apaśyaddhṛdaye dīpaṃ dīrghākāramatiprabham | harirāha śivaṃ sākṣāddīpo dṛṣṭo mayeti ca 221| śivaḥ prāha na te jñānaṃ paripakvamatho hare | bhasma bhakṣaya te jñānaṃ samagraṃ saṃbhaviṣyati 222| hariruvāca- bhakṣayiṣye śubhaṃ bhasma snāto'haṃ bhasmanā purā | dṛṣṭveśvaraṃ bhaktigamyaṃ bhasmābhakṣayadacyutaḥ 223| tatrāścaryamatīvāsītpakvabiṃbasamadyutiḥ | vāsudevaḥ śuddhamuktāphalavarṇo'bhavatkṣaṇāt 224| tataḥprabhṛti śuklo'sau vāsudevaḥ prasannavān | punardhyānaparo bhūtvā dīpamadhye ca pūruṣam 225| śuddhasphaṭikasaṃkāśaṃ trinetraṃ dvibhujaṃ śivam | varadaṃ dakṣiṇe haste vāme cābhayadaṃ vibhum 226| paṃcavarṣīyavapuṣaṃ śaraccaṃdrāyutadyutim | māṇikyakuṃḍalaṃ hema dāmajālavibhūṣitam 227| ratnāṃgulīyasubhagaṃ bāhukoṣṭhasubhūṣaṇam | tanuraktoṣṭhamākarṇa dīrghāyatavilocanam 228| bāṇalocanasaṃkāśaṃ bhālalocanamavyayam | kaṃdarpakārmukabhrāṃtijanakabhruvamīśvaram 229| snigdhonnata sucārvaṃga nāsamacchakapolakam | maṃdasmitaṃ prasannāsyaṃ bāleṃdudarśanaṃ vibhum 230| vijñānaraktavasanaṃ vedakalpitanūpuram | vāmāṃgulīyamadhyasthamatipraṇavamavyayam 231| dṛṣṭavānatha taṃ viṣṇuḥ kṛtakṛtyo'bhavattadā | athāha śaṃbhurbho viṣṇo hṛdi dṛṣṭaṃ tvayā kimu 232| harirāha purā dṛṣṭaḥ puruṣaḥ śāṃtavigrahaḥ | ityudīrya mahāviṣṇuḥ śivapāde papāta ha 233| hariruvāca- na śaktiṃ bhasmano jāne prabhāvaṃ vā kutastava | namaste'stu namaste'stu tvāmeva śaraṇaṃ gataḥ 234| sadāśiva uvāca- varaṃ vṛṇu mahābhāga manasā yaṃ tvamicchasi | śivavācamathākarṇya harirvavre varottamam 235| hariruvāca- tvatpādayugale śaṃbho bhaktirastu sadā mama | atha datvā varaṃ śaṃbhuridamāha vaco harim 236| bhasmadhāraṇasaṃpanno mama bhakto bhaviṣyasi | dadhīca uvāca- itthamuktaṃ mahājñānaṃ bhasmasaṃbhavamāditaḥ 237| tasmādyūyaṃ surāḥ sarve dhārayadhvaṃ tadādarāt | vismayotphullanayanā devāścāsaṃstadastviti 238| ya idaṃ śṛṇuyānnityaṃ puṇyākhyānamanuttamam | vimuktaḥ sarvapāpebhyo yātyasau śāṃkaraṃ padam 239| iti śrīpadmapurāṇe pātālakhaṃḍe śivarāghavasaṃvāde bhasmamāhātmye| paṃcottaraśatatamo'dhyāyaḥ 105|