Chapter 8

कश्यप उवाच- स गर्भे व्याकुलो जातः खिद्यमानो दिने दिने । दुःखाक्रांतो हि धर्मात्मा सर्वपीडाभिपीडितः १। अधोमुखस्तु गर्भस्थो मोहजालेन बंधितः । आधिव्याधिसमाक्रांतो हाहाभूतो विचेतनः २। दुःखेन महताविष्टो ज्ञानमाह प्रपीडितः । आत्मोवाच- तव वाक्यं महाप्राज्ञ न कृतं तु मया तदा ३। ध्यानेन वार्यमाणोपि पतितो मोहसंकटे । तस्माद्रक्ष महाप्राज्ञ गर्भवासात्सुदारुणात् ४। ज्ञानमुवाच- मया त्वं वारितो ह्यात्मन्कृतं वाक्यं न चैव मे । पंचात्मकैर्महाक्रूरैः पातितो गर्भसंकटे ५। इदानीं गच्छ त्वं ध्यानं तस्मात्संप्राप्स्यसे सुखम् । गर्भवासाद्भविष्यस्ते मोक्ष एव न संशयः ६। तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ज्ञात्वा ज्ञानस्य तत्त्वताम् । ध्यानमाहूय प्रोवाच श्रूयतां वचनं मम ७। त्वामहं शरणं प्राप्तो ध्यान मां रक्ष नित्यशः । एवमस्तु महाप्राज्ञ ध्यानमाह महामतिम् ८। एतद्वाक्यं ततः श्रुत्वा आत्मा वै ध्यानमागतः । ध्यानेन हि समं गर्भे संस्थितो मोहवर्जितः ९। यदा ध्यानं गतो ह्यात्मा विस्मृतं गर्भजं भयम् । स द्वाभ्यां सहितस्तत्र आत्मा मोह विना कृतः १०। चिंतयन्नेव वै नित्यमात्मकं सुखमेव हि । इतो निष्क्रांतमात्रस्तु त्यजे पंचात्मकं वपुः ११। एवं चिंतयते नित्यं गर्भवासगतः प्रभुः । सूतिकाले तु संप्राप्ते प्राजापत्ये वरानने १२। वायुना चलितो गर्भः प्राणेनापि बलीयसा । द्र. [https://puranastudy.freeoda.com/pur_index9/garbha.htm गर्भोपरि संदर्भाः], शतपथब्राह्मणम् [https://sa.wikisource.org/s/ey4 ८, ४, १, १९]योनिर्विकासमायाति चतुर्विंशांगुलं तदा १३। पंचविंशांगुलो गर्भस्तेन पीडा विजायते । एवं संपीड्यमानस्तु मूर्च्छया मूर्च्छितः प्रिये १४। पतितो भूमिभागे तु ज्ञानध्यानसमन्वितः । प्राजापत्येन दिव्येन वायुना स पृथक्कृतः १५। भूमिसंस्पर्शमात्रेण ज्ञानध्याने तु विस्मृते । संसारबंधसंदिग्ध आत्मा प्रियतया स्थितः १६। गुणदोषसमाक्रांतो महामोहसमन्वितः । खाद्यं पानादिकं सर्वमिच्छत्येव दिनेदिने १७। एवं संपुष्यमाणस्तु आत्मा पंचात्मकैः सह । व्यापितो हींद्रियैः सर्वैर्विषयैः पापकारिभिः १८। बांधवानां समोहेन भार्यादीनां तथैव च । आकुलव्याकुलो देवि जायते च दिनेदिने १९। महामोहेन संदिग्धो मोहजालगतः प्रभुः । कैवर्तेन यथा बद्धः शकुलो जालबंधनैः २०। चलितुं नैव शक्तोस्ति तथात्मासीत्प्रबंधितः । मोहजालैस्तु तैः सर्वैर्दृढबंधैस्तु बंधितः २१। एवमादिप्रपंचेन व्यापितो व्यापकेन हि । ज्ञानविज्ञानविभ्रष्टो रागद्वेषादिभिर्हतः २२। कामेन पीड्यमानस्तु क्रोधेनैव तथैव वा । प्रकृत्या कर्मणाबद्धो महामूढो व्यजायत २३। सूत उवाच- एवं मूढो यदात्मासौ कामक्रोधवशंगतः । लोभरागादिभिः सर्वैर्व्यापृतस्तैर्दुरात्मभिः २४। इयं भार्या ह्ययं पुत्र इदं मित्रमिदं गृहम् । एवं संसारजालेन महामोहेन बंधितः २५। पुत्रशोकादिभिर्दुःखैर्विविधैराकुलस्तदा । जरयाव्याधिभिश्चैव संग्रस्तश्चाधिभिस्तथा २६। एवमात्मा संप्रतप्तो दुःखमोहैः सुदारुणैः । अभिमानैर्मानभंगैर्नानादुःखैश्च खंडितः २७। वृद्धत्वेन तथा देवि शबलत्वेन पीडितः । दुःखं चिंतयते नित्यं हाहाभूतो विचेतनः २८। रात्रौ स्वप्नान्प्रपश्येत दिवा चैतन्यवर्जितः । वैकल्येन तथांगानां व्याप्तो देवि दिनेदिने २९। संसारे भ्रममाणेन वैराग्यं तत्र दर्शितम् । निःशंकं बंधुहीनं च प्रशांतं तुष्टमेव च ३०। तमुवाच तदात्मा वै कामक्रोधविवर्जितम् । को भवान्नग्नरूपेण कथं मित्रैर्न लज्जसे ३१। यत्र लोकाः स्त्रियो वृद्धा युवत्यो मातरस्तथा । एतासां हि गतो मध्ये न बिभेषि अनावृतः ३२। वीतराग उवाच- को ह्यत्र नग्नो दृश्येत न नग्नोस्मीति वै कदा । सुसंबद्धस्त्वमेवापि परिधान समन्वितः ३३। न नग्नोस्मि कदा दिव्यभवान्नग्नः प्रदृश्यते । इंद्रियार्थवशेवर्ती मर्यादापरिवर्जितः ३४। आत्मोवाच- पुरुषस्य का हि मर्यादा तामाचक्ष्व च सुव्रत । विस्तरेण महाप्राज्ञ यदि जानासि निश्चितम् ३५। वीतरागो महाप्राज्ञस्तमुवाच महामतिः । सुस्थैर्यं भजते चित्तं सुखदुःखेषु नित्यदा ३६। क्लेशितं सर्वभावैश्च तेषुतेषु परित्यजेत् । अथ लज्जां प्रवक्ष्यामि मनो या निर्विशत्यलम् ३७। मयाद्यैवं न कर्तव्यं नग्नः स्थानविवर्जितः । पश्चात्तापे सुसंलीनः सा लज्जा परिकथ्यते ३८। कस्य लज्जा प्रकर्तव्या द्वितीयो नास्ति सर्वदा । एकश्च पुरुषो दिव्यः कस्य किंचिन्न नाशयेत् ३९। अथ लोकान्प्रवक्ष्यामि ये त्वया परिकीर्तिताः । यथा कुलालकश्चक्रे मृत्पिंडं च निधापयेत् ४०। भ्रामयित्वा तु सूत्रेण नानाभेदान्प्रकाशयेत् । भांडानां तु सहस्राणि स्वेच्छया मतिसंस्थितः ४१। तथायं सृजते धाता नानारूपाणि नान्यथा । पश्चाद्विनाशमायांति येनकेनापि हेतुना ४२। सर्वदैव स्थिता ये च ये लोकाश्च सनातनाः । तेषां लज्जा प्रकर्तव्या नावर्तंते हि ते भुवि ४३। आकाशवायुतेजांसि पृथ्वी चापश्च पंचमः । अमी लोकाः प्रकाशंते ये च सर्वत्र संस्थिताः ४४। सत्त्वानामंगदेशेषु पंचैतेषु सुसंस्थिताः । सर्वत्रैव च वर्तंते कस्य लज्जा विधीयते ४५। स्त्रीणां रूपं प्रवक्ष्यामि श्रूयतां तात सांप्रतम् । यथाघटसहस्रेषुसोदकेषुविराजते ४६। एकश्चंद्रो हि सर्वत्र भवांस्तद्वद्विराजते । गतो जंतुसहस्रेषु मोहचक्रे महात्मवान् ४७। स्थावरेषु च सर्वेषु जंगमेषु तथा भवान् । योनिद्वारेण पापेन मायामोहमयेन वै ४८। कुचाभ्यां च नितंबाभ्यां वयसा च विराजते । हृन्मांसस्याधिका वृद्धिर्दृष्टा चात्र न संशयः ४९। पतनाय च लोकानां मोहरूपं विदर्शितम् । नभवत्येव सा नारी या त्वया परिकीर्तिता ५०। लीलया कुरुते धाता विनोदाय सदात्मनः । यथा नार्यास्तथा पुंसो जीवः सर्वत्र संस्थितः ५१। कुचयोनिविहीना ये जीवन्मुक्ताः सदैव हि । नरस्तु पुरुषः प्रोक्तो नारी प्रकृतिरुच्यते ५२। रमते तेन वै सार्द्धं न मुक्ता हि कदाचन । भवान्प्रकृतिसंयुक्तः पुरुषेषु प्रदृश्यते ५३। कः कस्य कुरुते लज्जामेवं ज्ञात्वा सुखं व्रज । वृद्धां स्त्रियं प्रवक्ष्यामि सदावृद्धां वरानने ५४। त्वचा जर्जरतां याता यस्याप्यंगे वरानने । श्वेतैश्चैव तथाकेशैः पलितैश्च समाकुला ५५। बलहीनाथ दीनापि व्यापिता वलिना तदा । नेयं वृद्धा भवेन्नारी परं वृद्धा च कथ्यते ५६। एतस्या लक्षणं प्रोक्तं युवतीं प्रवदाम्यहम् । ज्ञानेन वर्द्धते नित्यं जीवपार्श्वे समाश्रिता ५७। सुमतिर्नाम संप्रोक्ता सा वृद्धा युवतीति च । नारी पुरुषलोकेषु सर्वदैव प्रतिष्ठिता ५८। लज्जा तस्याः प्रकर्तव्या अन्यच्चैव वदाम्यहम् । मातरं वै प्रवक्ष्यामि या त्वया परिकीर्तिता ५९। प्राणिनामंगदेशेषु सदैव चेतना स्थिता । परज्ञानप्रदा या च सा प्रज्ञा परिकथ्यते ६०। प्रज्ञा माता समाख्याता प्राणिनां पालनाय सा । संस्थिता सर्वलोकेषु पोषणाय हिताय वा ६१। सुमतिर्नाम या प्रोक्ता सा माता परिकथ्यते । संसारद्वारमार्गाणि यानि रूपाणि नित्यशः ६२। भवंति मातरो ह्येता बहुदुःखप्रदर्शिकाः । मातृरूपं समाख्यातमन्यत्किं ते वदाम्यहम् ६३। आत्मोवाच- भवान्को हि समायातो मम संतापनाशकः । विस्तरेण समाख्याहि स्वरूपमात्मनः स्वयम् ६४। वीतराग उवाच- यस्मात्कामानि वर्तंते निराशाः सर्व एव ते । यं दुष्टत्वान्न पश्यंति कर्माण्येतानि नान्यथा ६५। यत्समीपं हि नायाति आशा चैव कदाचन । क्रोधो लोभस्तथा मोहो यद्भयात्प्रलयं गताः ६६। वीतरागोस्मि भद्रं ते विवेको मम बांधवः । आत्मोवाच- कीदृशोऽसौ तव भ्राता विवेको नाम नामतः ६७। तस्य त्वं लक्षणं ब्रूहि भ्रातुरात्मन एव च । वीतराग उवाच- तस्यैव लक्षणं रूपं न वदामि तवाग्रतः ६८। भ्रातुस्तस्य महाभाग आह्वानं च करोम्यहम् । भोभो विवेक मे भ्रातरावयोस्त्वं वचः शृणु ६९। एह्येहि सुमहाभाग मम स्नेहान्महामते । कश्यप उवाच- शांतिक्षमाभ्यां संयुक्तो भार्याभ्यां च समागतः ७०। सर्वदृक्सर्वगो व्यापी सर्वतत्त्वपरायणः । संदेहानां च सर्वेषां यो रिपुर्ज्ञानवत्सलः ७१। धारणा धीश्च द्वे पुत्र्यौ तस्यैव हि महात्मनः । तस्य योगः सुतो ज्येष्ठो मोक्षो यस्य महागुरुः ७२। निर्मलो निरहंकारो निराशो निष्परिग्रहः । सर्ववेलाप्रसन्नात्मा गतद्वंद्वो महामतिः ७३। स विवेकः समायातो गुणरत्नैर्विभूषितः । यस्यामात्यौ महात्मानौ धर्मसत्यौ महामती ७४। क्षमाशांतिसमायुक्तः स विवेकः समागतः । वीतरागमुवाचेदमाहूतोहं समागतः ७५। तद्भ्रातः कारणं सर्वं कथ्यतां हि ममाग्रतः । यमाश्रित्य त्वयाद्यैव कृतमाह्वानमेव मे ७६। वीतराग उवाच- पुमान्स्थितो यः पुरतो महापाशैर्नियंत्रितः । मोहस्य बाणैः संभ्रांतः संसारस्य च बंधनैः ७७। सर्वस्य व्यापकः स्वामी अयमात्मा ममैव च । पंचतत्त्वैः समाविष्टो ज्ञानध्यानविवर्जितः ७८। पृच्छतामेनमात्मानं भवांस्तत्त्वेषु पंडितः । वीतरागवचः श्रुत्वा विवेको वाक्यमब्रवीत् ७९। विवेक उवाच- सुखेन स्थीयते देव भवता विश्वनायक । आगते त्वयि संसारे किं किं भुक्तं सुखं स्वयम् ८०। आत्मोवाच- गर्भवासो महद्दुःखमसह्यं दारुणं मया । भुक्तमेव महाप्राज्ञ ज्ञानहीनेन वै सदा ८१। देहेपि ज्ञानविभ्रष्टः सोहं जातो ह्यनेकधा । बाल्यावस्थां गतेनाथ कृत्याकृत्यं कृतं मया ८२। तारुण्येन कृता क्रीडा भुक्ता भार्या ह्यनेकशः । वार्धकं प्राप्य संतप्तः पुत्रशोकादिभिस्तथा ८३। भार्यादीनां वियोगैस्तु दग्धोस्म्यहमहर्निशम् । दुःखैरनेकसंवर्णैः संतप्तोस्मि दिनेदिने ८४। दिवारात्रौ महाप्राज्ञ न विंदामि सुखं क्वचित् । एवं दुःखै सुसंतप्तः किं करोमि महामते ८५। तमुपायं वदस्वैव सुखं विंदामि येन वै । अस्मात्संसारजालौघान्मोचयाद्य सुबंधनात् ८६। विवेक उवाच- भवाञ्छुद्धोसि निर्द्वन्द्वो ह्यपापोसि जगत्पते । एनं गच्छ महात्मानं वीतरागं सुखप्रदम् ८७। निःसंशयं त्वया दृष्टं नग्नमाचारवर्जितम् । सुखप्रदर्शको ह्येष सर्वसंतापनाशकः ८८। एवमाकर्ण्य शुद्धात्मा वीतरागं गतः पुनः । तमुवाच श्वसन्दीनः श्रूयतां वचनं मम ८९। सुखं विंदामि येनाहं तं मार्गं मम दर्शय । एवमस्तु महाप्राज्ञ करिष्ये वचनं तव ९०। पुनर्गच्छ विवेकं हि सुखवार्ता कृता त्वया । सुखमार्गस्य वै वक्ता तव एष भविष्यति ९१। वीतरागेण पुण्येन प्रेषितो गतवान्प्रभुः । तमुवाच महात्मानं विवेकं शुद्धसत्तमम् ९२। सुखं मे दर्शय त्वं हि वीतरागेण प्रेषितः । भवच्छरणमापन्नो रक्ष संसारदारुणात् ९३। विवेक उवाच- ज्ञानं गच्छमहाप्राज्ञ स ते सर्वं वदिष्यति । आत्मा तथोक्तः संप्राप्तो यत्र ज्ञानं प्रतिष्ठितम् ९४। भोभो ज्ञान महातेजः सर्वभावप्रदर्शक । शरणं त्वामहं प्राप्तः सुखमार्गं प्रदर्शय ९५। ज्ञानमुवाच- भृत्योहं तव लोकेश त्वं मां वेत्सि न सुव्रत । मया ध्यानेन वै पूर्वं वारितस्त्वं पुनःपुनः ९६। पंचात्मकानां संगेन आपदं प्राप्तवान्भवान् । ध्यानं गच्छ महाप्राज्ञ स ते दाता सुखस्य च ९७। ज्ञानेन प्रेषितो ह्यात्मा ध्यानमाश्रित्य संस्थितः । सुखमत्यंतसिद्धं च ध्यानं मे दर्शयस्व ह ९८। भवच्छरणमायातं मामेवं परिरक्षय । एवं संभाषितं तस्य ध्यानमाकर्ण्य तद्वचः ९९। समुवाच पुनश्चापि तमात्मानं प्रहृष्टवान् । नैव त्याज्योस्म्यहं तात सर्वकर्मसुनिश्चितः १००। त्वयैव वीतरागेण विवेकेन सदैव हि । ध्यानयुक्तो भवस्व त्वमात्मानमवलोकय १०१। आत्मवांस्त्वं स्थिरो भूत्वा निरातंको विकल्पितः । यथा दीपो निवातस्थः कज्जलं वमते स्थिरः १०२। तथा दोषान्प्रज्वलित्वा निर्वाणं हि प्रयास्यति । एकांतस्थो निराहारो मिताशी भव सर्वदा १०३। निर्द्वंद्वः शब्दसंहीनो निश्चलो ह्यासने स्थितः । आत्मानमात्मना ध्यायन्ममैव स्थिरबुद्धिना १०४। प्राप्स्यसे परमं स्थानं तद्विष्णोः परमं पदम् १०५।

kaśyapa uvāca- sa garbhe vyākulo jātaḥ khidyamāno dine dine | duḥkhākrāṃto hi dharmātmā sarvapīḍābhipīḍitaḥ 1| adhomukhastu garbhastho mohajālena baṃdhitaḥ | ādhivyādhisamākrāṃto hāhābhūto vicetanaḥ 2| duḥkhena mahatāviṣṭo jñānamāha prapīḍitaḥ | ātmovāca- tava vākyaṃ mahāprājña na kṛtaṃ tu mayā tadā 3| dhyānena vāryamāṇopi patito mohasaṃkaṭe | tasmādrakṣa mahāprājña garbhavāsātsudāruṇāt 4| jñānamuvāca- mayā tvaṃ vārito hyātmankṛtaṃ vākyaṃ na caiva me | paṃcātmakairmahākrūraiḥ pātito garbhasaṃkaṭe 5| idānīṃ gaccha tvaṃ dhyānaṃ tasmātsaṃprāpsyase sukham | garbhavāsādbhaviṣyaste mokṣa eva na saṃśayaḥ 6| tasya tadvacanaṃ śrutvā jñātvā jñānasya tattvatām | dhyānamāhūya provāca śrūyatāṃ vacanaṃ mama 7| tvāmahaṃ śaraṇaṃ prāpto dhyāna māṃ rakṣa nityaśaḥ | evamastu mahāprājña dhyānamāha mahāmatim 8| etadvākyaṃ tataḥ śrutvā ātmā vai dhyānamāgataḥ | dhyānena hi samaṃ garbhe saṃsthito mohavarjitaḥ 9| yadā dhyānaṃ gato hyātmā vismṛtaṃ garbhajaṃ bhayam | sa dvābhyāṃ sahitastatra ātmā moha vinā kṛtaḥ 10| ciṃtayanneva vai nityamātmakaṃ sukhameva hi | ito niṣkrāṃtamātrastu tyaje paṃcātmakaṃ vapuḥ 11| evaṃ ciṃtayate nityaṃ garbhavāsagataḥ prabhuḥ | sūtikāle tu saṃprāpte prājāpatye varānane 12| vāyunā calito garbhaḥ prāṇenāpi balīyasā | dra. [https://puranastudy.freeoda.com/pur_index9/garbha.htm garbhopari saṃdarbhāḥ], śatapathabrāhmaṇam [https://sa.wikisource.org/s/ey4 8, 4, 1, 19]yonirvikāsamāyāti caturviṃśāṃgulaṃ tadā 13| paṃcaviṃśāṃgulo garbhastena pīḍā vijāyate | evaṃ saṃpīḍyamānastu mūrcchayā mūrcchitaḥ priye 14| patito bhūmibhāge tu jñānadhyānasamanvitaḥ | prājāpatyena divyena vāyunā sa pṛthakkṛtaḥ 15| bhūmisaṃsparśamātreṇa jñānadhyāne tu vismṛte | saṃsārabaṃdhasaṃdigdha ātmā priyatayā sthitaḥ 16| guṇadoṣasamākrāṃto mahāmohasamanvitaḥ | khādyaṃ pānādikaṃ sarvamicchatyeva dinedine 17| evaṃ saṃpuṣyamāṇastu ātmā paṃcātmakaiḥ saha | vyāpito hīṃdriyaiḥ sarvairviṣayaiḥ pāpakāribhiḥ 18| bāṃdhavānāṃ samohena bhāryādīnāṃ tathaiva ca | ākulavyākulo devi jāyate ca dinedine 19| mahāmohena saṃdigdho mohajālagataḥ prabhuḥ | kaivartena yathā baddhaḥ śakulo jālabaṃdhanaiḥ 20| calituṃ naiva śaktosti tathātmāsītprabaṃdhitaḥ | mohajālaistu taiḥ sarvairdṛḍhabaṃdhaistu baṃdhitaḥ 21| evamādiprapaṃcena vyāpito vyāpakena hi | jñānavijñānavibhraṣṭo rāgadveṣādibhirhataḥ 22| kāmena pīḍyamānastu krodhenaiva tathaiva vā | prakṛtyā karmaṇābaddho mahāmūḍho vyajāyata 23| sūta uvāca- evaṃ mūḍho yadātmāsau kāmakrodhavaśaṃgataḥ | lobharāgādibhiḥ sarvairvyāpṛtastairdurātmabhiḥ 24| iyaṃ bhāryā hyayaṃ putra idaṃ mitramidaṃ gṛham | evaṃ saṃsārajālena mahāmohena baṃdhitaḥ 25| putraśokādibhirduḥkhairvividhairākulastadā | jarayāvyādhibhiścaiva saṃgrastaścādhibhistathā 26| evamātmā saṃpratapto duḥkhamohaiḥ sudāruṇaiḥ | abhimānairmānabhaṃgairnānāduḥkhaiśca khaṃḍitaḥ 27| vṛddhatvena tathā devi śabalatvena pīḍitaḥ | duḥkhaṃ ciṃtayate nityaṃ hāhābhūto vicetanaḥ 28| rātrau svapnānprapaśyeta divā caitanyavarjitaḥ | vaikalyena tathāṃgānāṃ vyāpto devi dinedine 29| saṃsāre bhramamāṇena vairāgyaṃ tatra darśitam | niḥśaṃkaṃ baṃdhuhīnaṃ ca praśāṃtaṃ tuṣṭameva ca 30| tamuvāca tadātmā vai kāmakrodhavivarjitam | ko bhavānnagnarūpeṇa kathaṃ mitrairna lajjase 31| yatra lokāḥ striyo vṛddhā yuvatyo mātarastathā | etāsāṃ hi gato madhye na bibheṣi anāvṛtaḥ 32| vītarāga uvāca- ko hyatra nagno dṛśyeta na nagnosmīti vai kadā | susaṃbaddhastvamevāpi paridhāna samanvitaḥ 33| na nagnosmi kadā divyabhavānnagnaḥ pradṛśyate | iṃdriyārthavaśevartī maryādāparivarjitaḥ 34| ātmovāca- puruṣasya kā hi maryādā tāmācakṣva ca suvrata | vistareṇa mahāprājña yadi jānāsi niścitam 35| vītarāgo mahāprājñastamuvāca mahāmatiḥ | susthairyaṃ bhajate cittaṃ sukhaduḥkheṣu nityadā 36| kleśitaṃ sarvabhāvaiśca teṣuteṣu parityajet | atha lajjāṃ pravakṣyāmi mano yā nirviśatyalam 37| mayādyaivaṃ na kartavyaṃ nagnaḥ sthānavivarjitaḥ | paścāttāpe susaṃlīnaḥ sā lajjā parikathyate 38| kasya lajjā prakartavyā dvitīyo nāsti sarvadā | ekaśca puruṣo divyaḥ kasya kiṃcinna nāśayet 39| atha lokānpravakṣyāmi ye tvayā parikīrtitāḥ | yathā kulālakaścakre mṛtpiṃḍaṃ ca nidhāpayet 40| bhrāmayitvā tu sūtreṇa nānābhedānprakāśayet | bhāṃḍānāṃ tu sahasrāṇi svecchayā matisaṃsthitaḥ 41| tathāyaṃ sṛjate dhātā nānārūpāṇi nānyathā | paścādvināśamāyāṃti yenakenāpi hetunā 42| sarvadaiva sthitā ye ca ye lokāśca sanātanāḥ | teṣāṃ lajjā prakartavyā nāvartaṃte hi te bhuvi 43| ākāśavāyutejāṃsi pṛthvī cāpaśca paṃcamaḥ | amī lokāḥ prakāśaṃte ye ca sarvatra saṃsthitāḥ 44| sattvānāmaṃgadeśeṣu paṃcaiteṣu susaṃsthitāḥ | sarvatraiva ca vartaṃte kasya lajjā vidhīyate 45| strīṇāṃ rūpaṃ pravakṣyāmi śrūyatāṃ tāta sāṃpratam | yathāghaṭasahasreṣusodakeṣuvirājate 46| ekaścaṃdro hi sarvatra bhavāṃstadvadvirājate | gato jaṃtusahasreṣu mohacakre mahātmavān 47| sthāvareṣu ca sarveṣu jaṃgameṣu tathā bhavān | yonidvāreṇa pāpena māyāmohamayena vai 48| kucābhyāṃ ca nitaṃbābhyāṃ vayasā ca virājate | hṛnmāṃsasyādhikā vṛddhirdṛṣṭā cātra na saṃśayaḥ 49| patanāya ca lokānāṃ moharūpaṃ vidarśitam | nabhavatyeva sā nārī yā tvayā parikīrtitā 50| līlayā kurute dhātā vinodāya sadātmanaḥ | yathā nāryāstathā puṃso jīvaḥ sarvatra saṃsthitaḥ 51| kucayonivihīnā ye jīvanmuktāḥ sadaiva hi | narastu puruṣaḥ prokto nārī prakṛtirucyate 52| ramate tena vai sārddhaṃ na muktā hi kadācana | bhavānprakṛtisaṃyuktaḥ puruṣeṣu pradṛśyate 53| kaḥ kasya kurute lajjāmevaṃ jñātvā sukhaṃ vraja | vṛddhāṃ striyaṃ pravakṣyāmi sadāvṛddhāṃ varānane 54| tvacā jarjaratāṃ yātā yasyāpyaṃge varānane | śvetaiścaiva tathākeśaiḥ palitaiśca samākulā 55| balahīnātha dīnāpi vyāpitā valinā tadā | neyaṃ vṛddhā bhavennārī paraṃ vṛddhā ca kathyate 56| etasyā lakṣaṇaṃ proktaṃ yuvatīṃ pravadāmyaham | jñānena varddhate nityaṃ jīvapārśve samāśritā 57| sumatirnāma saṃproktā sā vṛddhā yuvatīti ca | nārī puruṣalokeṣu sarvadaiva pratiṣṭhitā 58| lajjā tasyāḥ prakartavyā anyaccaiva vadāmyaham | mātaraṃ vai pravakṣyāmi yā tvayā parikīrtitā 59| prāṇināmaṃgadeśeṣu sadaiva cetanā sthitā | parajñānapradā yā ca sā prajñā parikathyate 60| prajñā mātā samākhyātā prāṇināṃ pālanāya sā | saṃsthitā sarvalokeṣu poṣaṇāya hitāya vā 61| sumatirnāma yā proktā sā mātā parikathyate | saṃsāradvāramārgāṇi yāni rūpāṇi nityaśaḥ 62| bhavaṃti mātaro hyetā bahuduḥkhapradarśikāḥ | mātṛrūpaṃ samākhyātamanyatkiṃ te vadāmyaham 63| ātmovāca- bhavānko hi samāyāto mama saṃtāpanāśakaḥ | vistareṇa samākhyāhi svarūpamātmanaḥ svayam 64| vītarāga uvāca- yasmātkāmāni vartaṃte nirāśāḥ sarva eva te | yaṃ duṣṭatvānna paśyaṃti karmāṇyetāni nānyathā 65| yatsamīpaṃ hi nāyāti āśā caiva kadācana | krodho lobhastathā moho yadbhayātpralayaṃ gatāḥ 66| vītarāgosmi bhadraṃ te viveko mama bāṃdhavaḥ | ātmovāca- kīdṛśo'sau tava bhrātā viveko nāma nāmataḥ 67| tasya tvaṃ lakṣaṇaṃ brūhi bhrāturātmana eva ca | vītarāga uvāca- tasyaiva lakṣaṇaṃ rūpaṃ na vadāmi tavāgrataḥ 68| bhrātustasya mahābhāga āhvānaṃ ca karomyaham | bhobho viveka me bhrātarāvayostvaṃ vacaḥ śṛṇu 69| ehyehi sumahābhāga mama snehānmahāmate | kaśyapa uvāca- śāṃtikṣamābhyāṃ saṃyukto bhāryābhyāṃ ca samāgataḥ 70| sarvadṛksarvago vyāpī sarvatattvaparāyaṇaḥ | saṃdehānāṃ ca sarveṣāṃ yo ripurjñānavatsalaḥ 71| dhāraṇā dhīśca dve putryau tasyaiva hi mahātmanaḥ | tasya yogaḥ suto jyeṣṭho mokṣo yasya mahāguruḥ 72| nirmalo nirahaṃkāro nirāśo niṣparigrahaḥ | sarvavelāprasannātmā gatadvaṃdvo mahāmatiḥ 73| sa vivekaḥ samāyāto guṇaratnairvibhūṣitaḥ | yasyāmātyau mahātmānau dharmasatyau mahāmatī 74| kṣamāśāṃtisamāyuktaḥ sa vivekaḥ samāgataḥ | vītarāgamuvācedamāhūtohaṃ samāgataḥ 75| tadbhrātaḥ kāraṇaṃ sarvaṃ kathyatāṃ hi mamāgrataḥ | yamāśritya tvayādyaiva kṛtamāhvānameva me 76| vītarāga uvāca- pumānsthito yaḥ purato mahāpāśairniyaṃtritaḥ | mohasya bāṇaiḥ saṃbhrāṃtaḥ saṃsārasya ca baṃdhanaiḥ 77| sarvasya vyāpakaḥ svāmī ayamātmā mamaiva ca | paṃcatattvaiḥ samāviṣṭo jñānadhyānavivarjitaḥ 78| pṛcchatāmenamātmānaṃ bhavāṃstattveṣu paṃḍitaḥ | vītarāgavacaḥ śrutvā viveko vākyamabravīt 79| viveka uvāca- sukhena sthīyate deva bhavatā viśvanāyaka | āgate tvayi saṃsāre kiṃ kiṃ bhuktaṃ sukhaṃ svayam 80| ātmovāca- garbhavāso mahadduḥkhamasahyaṃ dāruṇaṃ mayā | bhuktameva mahāprājña jñānahīnena vai sadā 81| dehepi jñānavibhraṣṭaḥ sohaṃ jāto hyanekadhā | bālyāvasthāṃ gatenātha kṛtyākṛtyaṃ kṛtaṃ mayā 82| tāruṇyena kṛtā krīḍā bhuktā bhāryā hyanekaśaḥ | vārdhakaṃ prāpya saṃtaptaḥ putraśokādibhistathā 83| bhāryādīnāṃ viyogaistu dagdhosmyahamaharniśam | duḥkhairanekasaṃvarṇaiḥ saṃtaptosmi dinedine 84| divārātrau mahāprājña na viṃdāmi sukhaṃ kvacit | evaṃ duḥkhai susaṃtaptaḥ kiṃ karomi mahāmate 85| tamupāyaṃ vadasvaiva sukhaṃ viṃdāmi yena vai | asmātsaṃsārajālaughānmocayādya subaṃdhanāt 86| viveka uvāca- bhavāñchuddhosi nirdvandvo hyapāposi jagatpate | enaṃ gaccha mahātmānaṃ vītarāgaṃ sukhapradam 87| niḥsaṃśayaṃ tvayā dṛṣṭaṃ nagnamācāravarjitam | sukhapradarśako hyeṣa sarvasaṃtāpanāśakaḥ 88| evamākarṇya śuddhātmā vītarāgaṃ gataḥ punaḥ | tamuvāca śvasandīnaḥ śrūyatāṃ vacanaṃ mama 89| sukhaṃ viṃdāmi yenāhaṃ taṃ mārgaṃ mama darśaya | evamastu mahāprājña kariṣye vacanaṃ tava 90| punargaccha vivekaṃ hi sukhavārtā kṛtā tvayā | sukhamārgasya vai vaktā tava eṣa bhaviṣyati 91| vītarāgeṇa puṇyena preṣito gatavānprabhuḥ | tamuvāca mahātmānaṃ vivekaṃ śuddhasattamam 92| sukhaṃ me darśaya tvaṃ hi vītarāgeṇa preṣitaḥ | bhavaccharaṇamāpanno rakṣa saṃsāradāruṇāt 93| viveka uvāca- jñānaṃ gacchamahāprājña sa te sarvaṃ vadiṣyati | ātmā tathoktaḥ saṃprāpto yatra jñānaṃ pratiṣṭhitam 94| bhobho jñāna mahātejaḥ sarvabhāvapradarśaka | śaraṇaṃ tvāmahaṃ prāptaḥ sukhamārgaṃ pradarśaya 95| jñānamuvāca- bhṛtyohaṃ tava lokeśa tvaṃ māṃ vetsi na suvrata | mayā dhyānena vai pūrvaṃ vāritastvaṃ punaḥpunaḥ 96| paṃcātmakānāṃ saṃgena āpadaṃ prāptavānbhavān | dhyānaṃ gaccha mahāprājña sa te dātā sukhasya ca 97| jñānena preṣito hyātmā dhyānamāśritya saṃsthitaḥ | sukhamatyaṃtasiddhaṃ ca dhyānaṃ me darśayasva ha 98| bhavaccharaṇamāyātaṃ māmevaṃ parirakṣaya | evaṃ saṃbhāṣitaṃ tasya dhyānamākarṇya tadvacaḥ 99| samuvāca punaścāpi tamātmānaṃ prahṛṣṭavān | naiva tyājyosmyahaṃ tāta sarvakarmasuniścitaḥ 100| tvayaiva vītarāgeṇa vivekena sadaiva hi | dhyānayukto bhavasva tvamātmānamavalokaya 101| ātmavāṃstvaṃ sthiro bhūtvā nirātaṃko vikalpitaḥ | yathā dīpo nivātasthaḥ kajjalaṃ vamate sthiraḥ 102| tathā doṣānprajvalitvā nirvāṇaṃ hi prayāsyati | ekāṃtastho nirāhāro mitāśī bhava sarvadā 103| nirdvaṃdvaḥ śabdasaṃhīno niścalo hyāsane sthitaḥ | ātmānamātmanā dhyāyanmamaiva sthirabuddhinā 104| prāpsyase paramaṃ sthānaṃ tadviṣṇoḥ paramaṃ padam 105|