Chapter 96

पृथुरुवाच- यत्त्वया कथितं ब्रह्मन्व्रतमूर्जस्य विस्तरात् । तत्र या तुलसीमूले विष्णोः पूजा त्वयोदिता १। तेनाहं प्रष्टुमिच्छामि माहात्म्यं तुलसीभवम् । कथं सातिप्रिया विष्णोर्देवदेवस्य शार्ङ्गिणः २। कथमेषा समुत्पन्ना कस्मिंस्थाने च नारद । एतद्ब्रूहि समासेन सर्वज्ञोऽसि मतो हि मे ३। नारदउवाच- पुरा रुद्रेण दैत्येंद्रे सिंधुसूनौ निपातिते । प्रणम्य शिरसा रुद्रं देवा ब्रह्मादयोऽब्रुवन् । शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि माहात्म्यं तुलसीभवम् ४। सेतिहासं पुरावृत्तं तत्सर्वं कथयामि ते । पुरा शक्रः शिवं द्रष्टुमगात्कैलासपर्वतम् । सर्वदेवैः परिवृतस्त्वप्सरोगणसेवितः ५। यावद्गतः शिवगृहं तावत्तत्राशु दृष्टवान् । पुरुषं भीमकर्माणं दंष्ट्रानयनभीषणम् ६। स पृष्टस्तेन कस्त्वं भो क्व गतो जगदीश्वरः । एवं पुनः पुनः पृष्टः स यदा नोचिवान्नृप ७। ततः क्रुद्धो वज्रपाणिस्तन्निर्भर्त्स्य वचोऽब्रवीत् । रे मया पृच्छमानोऽपि नोत्तरं दत्तवानसि ८। अतस्त्वां हन्मि वज्रेण कस्ते त्रातास्ति दुर्मते । इत्युदीर्य ततो वज्री वज्रेण चाहनद्दृढम् ९। तेनास्य कंठे नीलत्वमगाद्वज्रं च भस्मतां । ततो रुद्र प्रजज्वाल तेजसा प्रदहन्निव १०। दृष्ट्वा बृहस्पतिस्तूर्णं कृतांजलिपुटोऽभवत् । इंद्रश्चदंडवद्भूमौ कृत्वा स्तोतुं प्रचक्रमे ११। बृहस्पतिरुवाच- नमो देवाधिदेवाय त्र्यंबकाय कपर्दिने । त्रिपुरघ्नाय शर्वाय नमोंधकनिषूदिने १२। विरूपायातिरूपाय बहुरूपाय शंभवे । यज्ञविध्वंसकर्त्रे च यज्ञानां फलदायिने १३। कालांतकाय कालाय कालभोगधराय च । नमो ब्रह्मशिरोहंत्रे ब्राह्मणाय नमो नमः १४। नारद उवाच- एवं स्तुतस्तदा शंभुः द्विजर्षभं जगाद ह । संहरन्नयनज्वालं त्रिलोकीदहनक्षमाम् १५। वरं वरय भो ब्रह्मन्प्रीतः स्तुत्यानया तव । इंद्रस्यजीवदानेन जीवति त्वं प्रथां व्रज १६। बृहस्पतिरुवाच- यदि तुष्टोऽसि देव त्वं याहींद्रं शरणागतम् । अग्निरेष शमं यातु भालनेत्रसमुद्भवः १७। ईश्वर उवाच- पुनः प्रवेशमायाति भालनेत्रे कथं त्वयम् । एनं त्यक्ष्याम्यहं दूरे यथेंद्रं नैव पीडयेत् १८। नारद उवाच- इत्युक्त्वा तं करे धृत्वा प्राक्षिपल्लवणांभसि । सोऽपतत्सिंधुगंगायाः सागरस्य च संगमे १९। तदा स बालरूपत्वमगात्तत्र रुरोद च । रुदतस्तस्य शब्देन प्राकंपद्धरणी मुहुः २०। स्वर्गश्च सत्यलोकश्च तत्स्वनाद्बधिरीकृतौ । श्रुत्वा ब्रह्मा ययौ तत्र किमेतदिति विस्मितः २१। तावत्समुद्रस्योत्संगे तं बालं स ददर्श ह । दृष्ट्वा ब्राह्मणमायांतं समुद्रोऽपि कृतांजलि २२। प्रणम्य शिरसा बालं तस्योत्संगे न्यवेशयेत् । ततो ब्रह्माब्रवीद्वाक्यं कस्यायं शिशुरद्भुतः २३। निशम्येति वचो धातुर्वाक्यं तु सागरोऽब्रवीत् । ब्रह्मा उवाच- सरित्पते कुतो लब्धो बालो ह्येष महाबलः २४। यस्य नादेन संत्रस्ता देवासुरमहोरगाः । समुद्र उवाच- भो ब्रह्मन्सिधुगंगायां जातोऽयं मम पुत्रकः २५। जातकर्मादि संस्कारान्कुरुष्वास्य जगद्गुरो । नारद उवाच- इत्थं वदति पाथोधौ स बालः सागरात्मजः २६। ब्रह्माणमग्रहीत्कूर्चे विधुन्वंतं मुहुर्मुहुः । धुन्वतस्तस्य कूर्चं तु नेत्राभ्यामागमज्जलम् । कथंचिन्मुक्तकूर्चोऽथ ब्रह्मा प्रोवाच सागरम् २७। ब्रह्मोवाच- नेत्राभ्यां विधृतं यस्मादनेनैतज्जलं मम । तस्माज्जलंधर इति ख्यातो नाम्ना भवत्यसौ २८। अधुनैवैष तरुणः सर्वशस्त्रास्त्रपारगः । अवध्यः सर्वभूतानां विना रुद्रं भविष्यति २९। याति यत्र समुद्भूतस्तत्रेदानीं गमिष्यति ३०। नारद उवाच- इत्युक्त्वा शुक्रमाहूय राज्ये तं चाभ्यषेचयत् । आमंत्र्य सरितां नाथं ब्रह्मांतर्द्धानमन्वगात् ३१। अथ तद्दर्शनोत्फुल्लनयनः सागरस्तदा । कालनेमिसुतां वृंदां तद्भार्यार्थमयाचत ३२। ते कालनेमिप्रमुखास्ततोऽसुरास्तस्मै सुतां तां प्रददुः प्रहर्षिताः । स चापि तान्प्राप्यसुहृद्वरान्वशी शशास गां शुक्रसहायवान्बली ३३। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायामुत्तरखंडे कार्तिकमाहात्म्ये श्रीकृष्णसत्यभामासंवादे जालंधरोत्पत्तिवर्णनंनाम षण्णवतितमोऽध्यायः ९६।

pṛthuruvāca- yattvayā kathitaṃ brahmanvratamūrjasya vistarāt | tatra yā tulasīmūle viṣṇoḥ pūjā tvayoditā 1| tenāhaṃ praṣṭumicchāmi māhātmyaṃ tulasībhavam | kathaṃ sātipriyā viṣṇordevadevasya śārṅgiṇaḥ 2| kathameṣā samutpannā kasmiṃsthāne ca nārada | etadbrūhi samāsena sarvajño'si mato hi me 3| nāradauvāca- purā rudreṇa daityeṃdre siṃdhusūnau nipātite | praṇamya śirasā rudraṃ devā brahmādayo'bruvan | śṛṇu rājanpravakṣyāmi māhātmyaṃ tulasībhavam 4| setihāsaṃ purāvṛttaṃ tatsarvaṃ kathayāmi te | purā śakraḥ śivaṃ draṣṭumagātkailāsaparvatam | sarvadevaiḥ parivṛtastvapsarogaṇasevitaḥ 5| yāvadgataḥ śivagṛhaṃ tāvattatrāśu dṛṣṭavān | puruṣaṃ bhīmakarmāṇaṃ daṃṣṭrānayanabhīṣaṇam 6| sa pṛṣṭastena kastvaṃ bho kva gato jagadīśvaraḥ | evaṃ punaḥ punaḥ pṛṣṭaḥ sa yadā nocivānnṛpa 7| tataḥ kruddho vajrapāṇistannirbhartsya vaco'bravīt | re mayā pṛcchamāno'pi nottaraṃ dattavānasi 8| atastvāṃ hanmi vajreṇa kaste trātāsti durmate | ityudīrya tato vajrī vajreṇa cāhanaddṛḍham 9| tenāsya kaṃṭhe nīlatvamagādvajraṃ ca bhasmatāṃ | tato rudra prajajvāla tejasā pradahanniva 10| dṛṣṭvā bṛhaspatistūrṇaṃ kṛtāṃjalipuṭo'bhavat | iṃdraścadaṃḍavadbhūmau kṛtvā stotuṃ pracakrame 11| bṛhaspatiruvāca- namo devādhidevāya tryaṃbakāya kapardine | tripuraghnāya śarvāya namoṃdhakaniṣūdine 12| virūpāyātirūpāya bahurūpāya śaṃbhave | yajñavidhvaṃsakartre ca yajñānāṃ phaladāyine 13| kālāṃtakāya kālāya kālabhogadharāya ca | namo brahmaśirohaṃtre brāhmaṇāya namo namaḥ 14| nārada uvāca- evaṃ stutastadā śaṃbhuḥ dvijarṣabhaṃ jagāda ha | saṃharannayanajvālaṃ trilokīdahanakṣamām 15| varaṃ varaya bho brahmanprītaḥ stutyānayā tava | iṃdrasyajīvadānena jīvati tvaṃ prathāṃ vraja 16| bṛhaspatiruvāca- yadi tuṣṭo'si deva tvaṃ yāhīṃdraṃ śaraṇāgatam | agnireṣa śamaṃ yātu bhālanetrasamudbhavaḥ 17| īśvara uvāca- punaḥ praveśamāyāti bhālanetre kathaṃ tvayam | enaṃ tyakṣyāmyahaṃ dūre yatheṃdraṃ naiva pīḍayet 18| nārada uvāca- ityuktvā taṃ kare dhṛtvā prākṣipallavaṇāṃbhasi | so'patatsiṃdhugaṃgāyāḥ sāgarasya ca saṃgame 19| tadā sa bālarūpatvamagāttatra ruroda ca | rudatastasya śabdena prākaṃpaddharaṇī muhuḥ 20| svargaśca satyalokaśca tatsvanādbadhirīkṛtau | śrutvā brahmā yayau tatra kimetaditi vismitaḥ 21| tāvatsamudrasyotsaṃge taṃ bālaṃ sa dadarśa ha | dṛṣṭvā brāhmaṇamāyāṃtaṃ samudro'pi kṛtāṃjali 22| praṇamya śirasā bālaṃ tasyotsaṃge nyaveśayet | tato brahmābravīdvākyaṃ kasyāyaṃ śiśuradbhutaḥ 23| niśamyeti vaco dhāturvākyaṃ tu sāgaro'bravīt | brahmā uvāca- saritpate kuto labdho bālo hyeṣa mahābalaḥ 24| yasya nādena saṃtrastā devāsuramahoragāḥ | samudra uvāca- bho brahmansidhugaṃgāyāṃ jāto'yaṃ mama putrakaḥ 25| jātakarmādi saṃskārānkuruṣvāsya jagadguro | nārada uvāca- itthaṃ vadati pāthodhau sa bālaḥ sāgarātmajaḥ 26| brahmāṇamagrahītkūrce vidhunvaṃtaṃ muhurmuhuḥ | dhunvatastasya kūrcaṃ tu netrābhyāmāgamajjalam | kathaṃcinmuktakūrco'tha brahmā provāca sāgaram 27| brahmovāca- netrābhyāṃ vidhṛtaṃ yasmādanenaitajjalaṃ mama | tasmājjalaṃdhara iti khyāto nāmnā bhavatyasau 28| adhunaivaiṣa taruṇaḥ sarvaśastrāstrapāragaḥ | avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ vinā rudraṃ bhaviṣyati 29| yāti yatra samudbhūtastatredānīṃ gamiṣyati 30| nārada uvāca- ityuktvā śukramāhūya rājye taṃ cābhyaṣecayat | āmaṃtrya saritāṃ nāthaṃ brahmāṃtarddhānamanvagāt 31| atha taddarśanotphullanayanaḥ sāgarastadā | kālanemisutāṃ vṛṃdāṃ tadbhāryārthamayācata 32| te kālanemipramukhāstato'surāstasmai sutāṃ tāṃ pradaduḥ praharṣitāḥ | sa cāpi tānprāpyasuhṛdvarānvaśī śaśāsa gāṃ śukrasahāyavānbalī 33| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsahasrasaṃhitāyāmuttarakhaṃḍe kārtikamāhātmye śrīkṛṣṇasatyabhāmāsaṃvāde jālaṃdharotpattivarṇanaṃnāma ṣaṇṇavatitamo'dhyāyaḥ 96|