Chapter 183

यूट्यूब उपरि हिन्दीरूपान्तरणम्श्रीमहादेव उवाच। अतः परं प्रवक्ष्यामि नवमाध्यायमादरात् । संशृणुष्व स्थिरीभूय तुहिनाचल कन्यके १। अस्ति महिष उपरि टिप्पणीमाहिष्मतीनाम नगरी नर्मदातटे । तत्रासीन्माधवो नाम द्विजन्मा स शिवो द्विजः २। वेदवेदांगतत्वज्ञः कालेकालेऽतिथिप्रियः । अर्जयित्वा बहुधनं विद्ययैव विशुद्धधीः ३। महांतमध्वरं कर्तुं समारेभे कदाचन । आलंभनार्थमानीतश्छागः पूजितविग्रहः ४। वाचमूचे हसन्नुच्चैर्जगद्विस्मयकारकः । किमेतैर्बहुभिर्यागैर्विधिवद्विहितैरपि ५। विनश्वरफलैर्जन्म जरामरणहेतुभिः । एतावत्यपि मे विप्र दशेयं दृश्यतामिति ६। छागस्यैवं वचोतीव कुतूहलपरं जनाः । निशम्य विस्मयं याताः कृतमंडपवासिनः ७। ततो बद्धांजलिपुटो द्विजातिस्तिमितेक्षणः । प्रणम्य श्रद्दधानस्तमपृच्छच्छागमादरात् ८। द्विज उवाच। किं जातीयः किमात्मा त्वं किं वृत्तमिति मे वद । केन वा कर्मणा वासीच्छागत्वमिति कारणम् ९। छाग उवाच। आसं पुरा द्विजातीनामन्वये चातिनिर्मले । आहर्ता क्रतुसंघानां वेदविद्याविशारदः १०। एकदा मम गेहिन्या पुत्ररोगप्रशांतये । छागः प्रयाचितो मत्तः चंडिकाभक्तिनम्रया ११। ततो निहन्यमानस्य चंडिकामंडपस्थले । छागस्य जननी मां तु शशाप ब्रह्मवादिनी १२। अशास्त्रीयाध्वना पाप मत्सुतं यज्जिघांससि । द्विजात्यधमतेन त्वमजा योनिमवाप्स्यसि १३। ततोऽहं प्रेत्यकालेन छागोऽभूवं द्विजोत्तम । निस्तीर्य चानेकविधा योनिसंतापयातनाः १४। विप्र उवाच। जातिस्मरत्वमप्यस्ति पशुयोनिमुपेयुषः । त्वदीयजन्मशुश्रूषा कुतूहलरसोन्मुखम् १५। छाग उवाच। मनः सर्वान्द्विजानेतानपि तत्कथयाखिलम् । कदाचिन्मर्कटो भूवमाहितुंडिकशिक्षया १६। क्रीडद्भिर्वीक्षितो डिंभैर्नृत्यन्प्रतिगृहांगणे । उदारानात्मनो दारान्विलोक्य तनयानपि १७। क्रियापराङ्मुखो जातस्त्यक्तनर्तनसंभ्रमः । ततो वर्तुलदंडैश्च दुःसहैराहितुंडिकः १८। मामुच्चैस्ताडयांचक्रे रुषा लोहितलोचनः । ततोऽहं मूर्च्छितोऽभूवं क्षरत्क्षतजसंततिः १९। आजिघ्रन्नन्नमुदकमगमं कालधर्मताम् । ततोऽहमासीच्छुनकः परिभ्राम्यन्गृहे गृहे २०। कुक्षिं भरिरहं मार्गे त्यक्तोच्छिष्टान्नभक्षकः । कदाचिदाविशं स्वांतरात्मवेश्ममहानसम् २१। बुभुक्षितो भक्षयितुं स्थाली स्थापितमोदनम् । जिघ्रन्भूमितलं पश्यन्दिशो दश शनैर्भयात् २२। शंकमानो जनरवात्पार्श्वे च विलिहन्निव । ततः कदाचिदागत्य वीक्षितस्तनुजैर्निजैः २३। जायया च जरत्याहं ताडितो लकुटादिभिः । ततो भग्नकटिर्यातो बहुशोणितमुद्वहन् २४। निर्जगाम बहिर्गेहात्कथंचिन्मूर्च्छयाकुलः । अंगेषु पूतिगंधेषु क्रिमिगर्भेषु कालतः २५। ततः कदश्वतां प्राप्तः शौंडिकस्य च वेश्मनि । अश्वोभवमहं विद्वन्मृतः कालक्रमादिह २६। कदाचिच्चत्वरे तेन समानीतो जनाकुले । विक्रयाय जरालीढ पतयालुरदावलि २७। जायया द्वारकायात्रां कर्तुमुद्यतयासकृत् । मौल्येनाल्पीयसा क्रेतुं तुरंगं चेष्टमानया २८। जगृहेहं तया दाम्ना अल्पेन वसुना जरन् । गंतुं चारभतद्वित्रैः पुत्रैरारुह्य मां समम् २९। शनैः शनै सरस्तीरे मग्नोऽहं गाढकर्दमे । तत्राहं कुटिलग्रीवश्चापतन्कर्दमान्तरे ३०। ताड्यमानो मुहुः पुत्रैः लकुटोपलपाणिभिः । उत्थाप्यमानो बहुधा प्राणान्मोचितवानहम् ३१। ततो निश्चित्य मां तत्र मृतं भग्नोद्यमाः सुताः । आक्रुश्य मातरं दीनां प्रावृत्य निर्ययुर्गृहम् ३२। ततः संप्रेत्य बहुना कालेन छागतां गतः । निस्तीर्णानेकहीनोच्च योनिसंतापयातनः ३३। द्विज उवाच। किमनेन महाछाग दुःखजातेन नित्यशः । यथावदंजसा मह्यं सुखमात्यंतिकं भवेत् ३४। छाग उवाच। आश्चर्यं कथयिष्यामि पुनरन्यदपि द्विज । स्वस्थमापृच्छमानस्य तवास्ति यदि कौतुकम् ३५। अस्ति नाम्ना कुरु उपरि टिप्पणी, गया चैव कुरुक्षेत्रं तीर्थं कनखलं तथा ॥ विमलं चाट्टहासं च माहेन्द्रं भीमसंज्ञकम् ॥ गुह्याद्गुह्यतरं ह्येतत्प्रोक्तं वाय्वष्टकं तव ॥ - स्कन्दपु. ७.१.१०.१०, तु. यथाकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् । तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय ॥भगवद्गीता ९- ६॥कुरुक्षेत्रं नगरं मोक्षदायकम् । सूर्यवंशोऽभवत्तत्र चंद्रशर्मा महीपतिः ३६। सूर्योपरागसमये श्रद्धया परयान्वितः । दानं स कालपुरुषंद्र. काल एवं कालपुरुष उपरि टिप्पणी दातुं समुपचक्रमे ३७। समाहूय द्विजन्मानं वेदवेदांगपारगम् । स्नातुं पुण्योदकैः पुण्यैर्ययौ सार्द्धं पुरोधसा ३८। अथोच्चैः कालपुरुषो वाचमूचे हसन्निव । अन्येनैव प्रगृह्णंति क्षेत्रे चाण्वपि किंचन ३९। सूर्योपरागसमये कुरुक्षेत्राभिधे स्थले । दानं च कालपुरुषं जिघृक्षसि कथं द्विज ४०। ज्ञात्वापि निश्चितं सर्वमेतत्पातककारकम् । प्रवर्तसे कथं कर्तुं धनलोभान्धया धिया ४१। इत्थमाकर्ण्य तद्वाक्यं जगद्विस्मयकारकम् । किमनेन महादानभयेनेत्यवदद्द्विजः ४२। एवंविध महादान पातकागाधवारिधिम् । जानामि तरितुं सम्यगुपायमहमेव हि ४३। ततः स्नात्वा महीपालः परिधाय च वाससी । शुचिः प्रसन्नहृदयः सितमाल्यानुलेपनः ४४। अवलंब्य करांभोजं पार्श्ववर्तिपुरोधसः । समाययौ सेव्यमानः स तत्कालोचितैर्जनैः ४५। समागत्य च भूपालः संप्रादात्कालपूरुषम् । यथोचितेन विधिना तस्मै भक्त्या द्विजन्मने ४६। निर्भिद्य कालपुरुषहृदयं निर्दयोदयः । पापात्मा निर्ययौ कश्चिच्चांडालो रक्तलोचनः ४७। किंच प्रापितकालस्य परनिंदारसोत्सवे । निंदा चांडालिका देहपार्श्वमागाद्द्विजन्मनः ४८। एतच्चांडालयुगलं निर्गत्यारुणलोचनम् । ततः संचरितं चक्रे प्रसह्यांगे द्विजन्मनः ४९। गीतानां नवमाध्यायं जपन्नेव हृदिस्थितः । कंपमानं द्विजं किंचित्तूष्णीं पश्यति भूपतौ 6.183.५०। अंतर्निद्राणगोविंदं कंपमानमिवांबुधिम् । मरुदांदोलनैर्विद्वान्द्विजन्मा पापसंश्रयम् ५१। ततो गीताक्षरोद्भूतैर्वैष्णवैः परिपीडितम् । पलायमानं चांडालयुगलं निष्फलोद्यमम् ५२। तन्निश्चक्राम वेगेन द्विजातेः पार्श्ववर्ति यत् । शरीरे वर्त्तमानं च परनिंदारसोत्सवे ५३। इत्थं कलितवृत्तांतः प्रत्यक्षं क्षितिवल्लभः । पर्यपृच्छद्द्विजन्मानं विस्मयस्मेरलोचनः ५४। कथमापदियं घोरा निस्तीर्णा महती त्वया । कं मंत्रं जपता विप्र कं वासं स्मरतासुरम् ५५। कः पुमान्का च सा योषित्कथमेतावुपस्थितौ । कथं च शांतिमापन्नावित्युदीरय मे द्विज ५६। द्विज उवाच। चांडालमूर्तिमासाद्य मूर्तिकिल्बिषमुल्बणम् । योषिन्मूर्त्तिमयीं निंदाद्वयमेतदवैम्यहम् ५७। गीताया नवमाध्यायमंत्रमाला मया स्मृता । तन्माहात्म्यमिदं सर्वं त्वमवेहि महीपते ५८। गीताया नवमाध्यायं जपामि प्रत्यहं नृप । निस्तीर्णाश्चापदस्तेन कुप्रतिग्रहसंभवाः ५९। अभ्यस्य नवामाध्यायं राजा तस्माद्द्विजन्मनः । तावुभावपि लेभाते परां निर्वृतिमुत्तमाम् ६०। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायामुत्तरखंडे गीतामाहात्म्ये त्र्यशीत्यधिकशततमोऽध्यायः १८३।

yūṭyūba upari hindīrūpāntaraṇamśrīmahādeva uvāca| ataḥ paraṃ pravakṣyāmi navamādhyāyamādarāt | saṃśṛṇuṣva sthirībhūya tuhinācala kanyake 1| asti mahiṣa upari ṭippaṇīmāhiṣmatīnāma nagarī narmadātaṭe | tatrāsīnmādhavo nāma dvijanmā sa śivo dvijaḥ 2| vedavedāṃgatatvajñaḥ kālekāle'tithipriyaḥ | arjayitvā bahudhanaṃ vidyayaiva viśuddhadhīḥ 3| mahāṃtamadhvaraṃ kartuṃ samārebhe kadācana | ālaṃbhanārthamānītaśchāgaḥ pūjitavigrahaḥ 4| vācamūce hasannuccairjagadvismayakārakaḥ | kimetairbahubhiryāgairvidhivadvihitairapi 5| vinaśvaraphalairjanma jarāmaraṇahetubhiḥ | etāvatyapi me vipra daśeyaṃ dṛśyatāmiti 6| chāgasyaivaṃ vacotīva kutūhalaparaṃ janāḥ | niśamya vismayaṃ yātāḥ kṛtamaṃḍapavāsinaḥ 7| tato baddhāṃjalipuṭo dvijātistimitekṣaṇaḥ | praṇamya śraddadhānastamapṛcchacchāgamādarāt 8| dvija uvāca| kiṃ jātīyaḥ kimātmā tvaṃ kiṃ vṛttamiti me vada | kena vā karmaṇā vāsīcchāgatvamiti kāraṇam 9| chāga uvāca| āsaṃ purā dvijātīnāmanvaye cātinirmale | āhartā kratusaṃghānāṃ vedavidyāviśāradaḥ 10| ekadā mama gehinyā putrarogapraśāṃtaye | chāgaḥ prayācito mattaḥ caṃḍikābhaktinamrayā 11| tato nihanyamānasya caṃḍikāmaṃḍapasthale | chāgasya jananī māṃ tu śaśāpa brahmavādinī 12| aśāstrīyādhvanā pāpa matsutaṃ yajjighāṃsasi | dvijātyadhamatena tvamajā yonimavāpsyasi 13| tato'haṃ pretyakālena chāgo'bhūvaṃ dvijottama | nistīrya cānekavidhā yonisaṃtāpayātanāḥ 14| vipra uvāca| jātismaratvamapyasti paśuyonimupeyuṣaḥ | tvadīyajanmaśuśrūṣā kutūhalarasonmukham 15| chāga uvāca| manaḥ sarvāndvijānetānapi tatkathayākhilam | kadācinmarkaṭo bhūvamāhituṃḍikaśikṣayā 16| krīḍadbhirvīkṣito ḍiṃbhairnṛtyanpratigṛhāṃgaṇe | udārānātmano dārānvilokya tanayānapi 17| kriyāparāṅmukho jātastyaktanartanasaṃbhramaḥ | tato vartuladaṃḍaiśca duḥsahairāhituṃḍikaḥ 18| māmuccaistāḍayāṃcakre ruṣā lohitalocanaḥ | tato'haṃ mūrcchito'bhūvaṃ kṣaratkṣatajasaṃtatiḥ 19| ājighrannannamudakamagamaṃ kāladharmatām | tato'hamāsīcchunakaḥ paribhrāmyangṛhe gṛhe 20| kukṣiṃ bharirahaṃ mārge tyaktocchiṣṭānnabhakṣakaḥ | kadācidāviśaṃ svāṃtarātmaveśmamahānasam 21| bubhukṣito bhakṣayituṃ sthālī sthāpitamodanam | jighranbhūmitalaṃ paśyandiśo daśa śanairbhayāt 22| śaṃkamāno janaravātpārśve ca vilihanniva | tataḥ kadācidāgatya vīkṣitastanujairnijaiḥ 23| jāyayā ca jaratyāhaṃ tāḍito lakuṭādibhiḥ | tato bhagnakaṭiryāto bahuśoṇitamudvahan 24| nirjagāma bahirgehātkathaṃcinmūrcchayākulaḥ | aṃgeṣu pūtigaṃdheṣu krimigarbheṣu kālataḥ 25| tataḥ kadaśvatāṃ prāptaḥ śauṃḍikasya ca veśmani | aśvobhavamahaṃ vidvanmṛtaḥ kālakramādiha 26| kadāciccatvare tena samānīto janākule | vikrayāya jarālīḍha patayāluradāvali 27| jāyayā dvārakāyātrāṃ kartumudyatayāsakṛt | maulyenālpīyasā kretuṃ turaṃgaṃ ceṣṭamānayā 28| jagṛhehaṃ tayā dāmnā alpena vasunā jaran | gaṃtuṃ cārabhatadvitraiḥ putrairāruhya māṃ samam 29| śanaiḥ śanai sarastīre magno'haṃ gāḍhakardame | tatrāhaṃ kuṭilagrīvaścāpatankardamāntare 30| tāḍyamāno muhuḥ putraiḥ lakuṭopalapāṇibhiḥ | utthāpyamāno bahudhā prāṇānmocitavānaham 31| tato niścitya māṃ tatra mṛtaṃ bhagnodyamāḥ sutāḥ | ākruśya mātaraṃ dīnāṃ prāvṛtya niryayurgṛham 32| tataḥ saṃpretya bahunā kālena chāgatāṃ gataḥ | nistīrṇānekahīnocca yonisaṃtāpayātanaḥ 33| dvija uvāca| kimanena mahāchāga duḥkhajātena nityaśaḥ | yathāvadaṃjasā mahyaṃ sukhamātyaṃtikaṃ bhavet 34| chāga uvāca| āścaryaṃ kathayiṣyāmi punaranyadapi dvija | svasthamāpṛcchamānasya tavāsti yadi kautukam 35| asti nāmnā kuru upari ṭippaṇī, gayā caiva kurukṣetraṃ tīrthaṃ kanakhalaṃ tathā || vimalaṃ cāṭṭahāsaṃ ca māhendraṃ bhīmasaṃjñakam || guhyādguhyataraṃ hyetatproktaṃ vāyvaṣṭakaṃ tava || - skandapu. 7.1.10.10, tu. yathākāśasthito nityaṃ vāyuḥ sarvatrago mahān | tathā sarvāṇi bhūtāni matsthānītyupadhāraya ||bhagavadgītā 9- 6||kurukṣetraṃ nagaraṃ mokṣadāyakam | sūryavaṃśo'bhavattatra caṃdraśarmā mahīpatiḥ 36| sūryoparāgasamaye śraddhayā parayānvitaḥ | dānaṃ sa kālapuruṣaṃdra. kāla evaṃ kālapuruṣa upari ṭippaṇī dātuṃ samupacakrame 37| samāhūya dvijanmānaṃ vedavedāṃgapāragam | snātuṃ puṇyodakaiḥ puṇyairyayau sārddhaṃ purodhasā 38| athoccaiḥ kālapuruṣo vācamūce hasanniva | anyenaiva pragṛhṇaṃti kṣetre cāṇvapi kiṃcana 39| sūryoparāgasamaye kurukṣetrābhidhe sthale | dānaṃ ca kālapuruṣaṃ jighṛkṣasi kathaṃ dvija 40| jñātvāpi niścitaṃ sarvametatpātakakārakam | pravartase kathaṃ kartuṃ dhanalobhāndhayā dhiyā 41| itthamākarṇya tadvākyaṃ jagadvismayakārakam | kimanena mahādānabhayenetyavadaddvijaḥ 42| evaṃvidha mahādāna pātakāgādhavāridhim | jānāmi tarituṃ samyagupāyamahameva hi 43| tataḥ snātvā mahīpālaḥ paridhāya ca vāsasī | śuciḥ prasannahṛdayaḥ sitamālyānulepanaḥ 44| avalaṃbya karāṃbhojaṃ pārśvavartipurodhasaḥ | samāyayau sevyamānaḥ sa tatkālocitairjanaiḥ 45| samāgatya ca bhūpālaḥ saṃprādātkālapūruṣam | yathocitena vidhinā tasmai bhaktyā dvijanmane 46| nirbhidya kālapuruṣahṛdayaṃ nirdayodayaḥ | pāpātmā niryayau kaściccāṃḍālo raktalocanaḥ 47| kiṃca prāpitakālasya paraniṃdārasotsave | niṃdā cāṃḍālikā dehapārśvamāgāddvijanmanaḥ 48| etaccāṃḍālayugalaṃ nirgatyāruṇalocanam | tataḥ saṃcaritaṃ cakre prasahyāṃge dvijanmanaḥ 49| gītānāṃ navamādhyāyaṃ japanneva hṛdisthitaḥ | kaṃpamānaṃ dvijaṃ kiṃcittūṣṇīṃ paśyati bhūpatau 6.183.50| aṃtarnidrāṇagoviṃdaṃ kaṃpamānamivāṃbudhim | marudāṃdolanairvidvāndvijanmā pāpasaṃśrayam 51| tato gītākṣarodbhūtairvaiṣṇavaiḥ paripīḍitam | palāyamānaṃ cāṃḍālayugalaṃ niṣphalodyamam 52| tanniścakrāma vegena dvijāteḥ pārśvavarti yat | śarīre varttamānaṃ ca paraniṃdārasotsave 53| itthaṃ kalitavṛttāṃtaḥ pratyakṣaṃ kṣitivallabhaḥ | paryapṛcchaddvijanmānaṃ vismayasmeralocanaḥ 54| kathamāpadiyaṃ ghorā nistīrṇā mahatī tvayā | kaṃ maṃtraṃ japatā vipra kaṃ vāsaṃ smaratāsuram 55| kaḥ pumānkā ca sā yoṣitkathametāvupasthitau | kathaṃ ca śāṃtimāpannāvityudīraya me dvija 56| dvija uvāca| cāṃḍālamūrtimāsādya mūrtikilbiṣamulbaṇam | yoṣinmūrttimayīṃ niṃdādvayametadavaimyaham 57| gītāyā navamādhyāyamaṃtramālā mayā smṛtā | tanmāhātmyamidaṃ sarvaṃ tvamavehi mahīpate 58| gītāyā navamādhyāyaṃ japāmi pratyahaṃ nṛpa | nistīrṇāścāpadastena kupratigrahasaṃbhavāḥ 59| abhyasya navāmādhyāyaṃ rājā tasmāddvijanmanaḥ | tāvubhāvapi lebhāte parāṃ nirvṛtimuttamām 60| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsahasrasaṃhitāyāmuttarakhaṃḍe gītāmāhātmye tryaśītyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ 183|