Chapter 53

सुकलोवाच- एवं धर्मं श्रुतं पूर्वं पुराणेषु तदा मया । पतिहीना कथं भोगं करिष्ये पापनिश्चया १। कांतेन तु विना तेन जीवं काये न धारये । विष्णुरुवाच- एवमुक्त्वा परं धर्मं पतिव्रतमनुत्तमम् २। तास्तु सख्यो वरा नार्यो हर्षेण महतान्विताः । श्रुत्वा धर्मं परं पुण्यं नारीणां गतिदायकम् ३। स्तुवंति तां महाभागां सुकलां धर्मवत्सलाम् । ब्राह्मणाश्च सुराः सर्वे पुण्यस्त्रियो नरोत्तम ४। तस्या ध्यानं प्रकुर्वंति पतिकामप्रभावतः । अत्यर्थं दृढतामिंद्र सुःविचिंत्य सुरेश्वरः ५। सुकलायाः परं भावं सुविचार्यामरेश्वरः । चालये धैर्यमस्याश्च पतिस्नेहं न संशयः ६। सस्मार मन्मथं देवं त्वरमाणः सुराधिपः । पुष्पचापं स संगृह्य मीनकेतुः समागतः ७। प्रियया च तया युक्तो रत्या दृष्टमहाबलः । बद्धांजलिपुटो भूत्वा सहस्राक्षमुवाच सः ८। कस्मादहं त्वया नाथ अधुना संस्मृतो विभो । आदेशो दीयतां मेद्य सर्वभावेन मानद ९। इंद्र उवाच- सुकलेयं महाभागा पतिव्रतपरायणा । शृणुष्व कामदेव त्वं कुरु साहाय्यमुत्तमम् १०। निष्कर्षय महाभागां सुकलां पुण्यमंगलाम् । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य शक्रस्य तमथाब्रवीत् ११। एवमस्तु सहस्राक्ष करिष्यामि न संशयः । साहाय्यं देवदेवेश तव कौतुककारणात् १२। एवमुक्त्वा महातेजाः कंदर्पो मुनिदुर्जयः । देवाञ्जेतुं समर्थोऽहं समुनीनृषिसत्तमान् १३। किं पुनः कामिनीं देव यस्या अंगे न वै बलम् । कामिनीनामहं देव अंगेषु निवसाम्यहम् १४। भाले कुचेषु नेत्रेषु कचाग्रेषु च सर्वदा । नाभौ कट्यां पृष्ठदेशे जघने योनिमंडले १५। अधरे दंतभागेषु कक्षायां हि न संशयः । अंगेष्वेवं प्रत्यंगेषु सर्वत्र निवसाम्यहम् १६। नारी मम गृहं देव सदा तत्र वसाम्यहम् । तत्रस्थः पुरुषान्सर्वान्मारयामि न संशयः १७। स्वभावेनाबलादेव संतप्ता मम मार्गणैः । पितरं मातरं दृष्ट्वा अन्यं स्वजनबांधवम् १८। सुरूपं सगुणं देव मम बाणा हता सती । चलते नात्र संदेहो विपाकं नैव चिंतयेत् १९। योनिः स्पंदेत नारीणां स्तनाग्रौ च सुरेश्वर । नास्ति धैर्यं सुरेशान सुकलां नाशयाम्यहम् २०। इंद्र उवाच- पुरुषोहं भविष्यामि रूपवान्गुणवान्धनी । कौतुकार्थमिमां नारीं चालयामि मनोभव २१। नैव कामान्न संत्रासान्न वा लोभान्न कारणात् । न वै मोहान्न वै क्रोधात्सत्यं सत्यं रतिप्रिय २२। कथं मे दृश्यते तस्या महत्सत्यं पतिव्रतम् । निष्कर्षिष्य इतो गत्वा भवन्मोहोत्र कारणम् २३। एवं कामं च संदिश्य जगाम सुरराट्स्वयम् । आत्मविकृतिसंभूतो रूपवान्गुणवान्स्वयम् २४। सर्वाभरणशोभांगः सर्वभोगसमन्वितः । भोगलीलासमाकीर्णः सर्वदौदार्यसंयुतः २५। यत्र सा तिष्ठते देवी कृकलस्य प्रिया नृप । आत्मलीलां स्वरूपं च गुणं भावं प्रदर्शयेत् २६। नैव पश्यति सा तं तु पुरुषं रूपसंपदम् । यत्रयत्र व्रजेत्सा हि तत्र तां पश्यते नृप २७। साभिलाषेण मनसा तामेवं परिपश्यति । कामचेष्टां सहस्राक्षोऽदर्शयत्सर्वभावकैः २८। चतुष्पथे पथे तीर्थे यत्र देवी प्रयाति सा । तत्रतत्र सहस्राक्षस्तामेव परिपश्यति २९। इंद्रेण प्रेषिता दूती सुकलां प्रति सा गता । सुकलां सुमहाभागां प्रत्युवाच प्रहस्य वै ३०। अहो सत्यमहोधैर्यमहो कांतिरहो क्षमा । अस्या रूपेण संसारे नास्ति नारी वरानना ३१। का त्वं भवसि कल्याणि कस्य भार्या भविष्यसि । यस्य त्वं सगुणा भार्या स धन्यः पुण्यभाग्भुवि ३२। तस्यास्तु वचनं श्रुत्वा तामुवाच मनस्विनी । वैश्यजात्यां समुत्पन्नो धर्मात्मा सत्यवत्सलः ३३। तस्याहं हि प्रिया भार्या सत्यसंधस्य धीमतः । कृकलस्यापि वैश्यस्य सत्यमेव वदामि ते ३४। मम भर्ता स धर्मात्मा तीर्थयात्रां गतः सुधीः । तस्मिन्गते महाभागे मम भर्तरि संप्रति ३५। अतिक्रांताः शृणुष्व त्वं त्रयश्चैवापि वत्सराः । ततोहं दुःखिता जाता विना तेन महात्मना ३६। एतत्ते सर्वमाख्यातमात्मवृत्तांतमेव ते । भवती पृच्छते मां का भविष्यति वदस्व मे ३७। सुकलाया वचः श्रुत्वा दूत्या आभाषितं पुनः । मामेवं पृच्छसे भद्रे तत्ते सर्वं वदाम्यहम् ३८। अहं तवांतिकं प्राप्ता कार्यार्थं वरवर्णिनि । श्रूयतामभिधास्यामि श्रुत्वा चैवाव धार्यताम् ३९। गतस्ते निर्घृणो भर्ता त्वां त्यक्त्वा तु वरानने । किं करिष्यसि तेनापि प्रियाघातकरेण च ४०। यस्त्वां त्यक्त्वा गतः पापी साध्व्याचारसमन्विताम् । किं वा स ते गतो बाले तत्र जीवति वै मृतः ४१। किं करिष्यति तेनैवं भवती खिद्यते वृथा । कस्मान्नाशयते चांगं दिव्यं हेमसमप्रभम् ४२। बाल्ये वयसि संप्राप्ते मानवो न च विंदति । एकं सुखं महाभागे बालक्रीडां विना शुभे ४३। वार्द्धके दुःखसंप्राप्तिर्जरा कायं प्रहिंसयेत् । तारुण्ये भुज्यते भोगः सुखात्सर्वो वरानने ४४। यावत्तिष्ठति तारुण्यं तावद्भुंजंति मानवाः । सुखभोगादिकं सर्वं स्वेच्छया रमते नरः ४५। यावत्तिष्ठति तारुण्यं तावद्भोगान्प्रभुंजते । वयस्यपि गते भद्रे तारुण्ये किं करिष्यति ४६। संप्राप्ते वार्द्धके देवि किंचित्कार्यं न सिध्यति । स्थविरश्चिंतयेन्नित्यं सुखकार्यं न गच्छति ४७। वयस्यपि गते बाले क्रियते सेतुबंधनम् । तादृशोयं भवेत्कायस्तारुण्ये तु गते शुभे ४८। तस्माद्भुंक्ष्व सुखेनापि पिबस्व मधुमाधवीम् । कामाबाणा दहंत्यंगं तवेमे चारुलोचने ४९। अयमेकः समायातः पुरुषो रूपवान्गुणी । अयं हि पुरुषव्याघ्रः सर्वज्ञो गुणवान्धनी ५०। तवार्थे नित्यसंयुक्तः स्नेहेन वरवर्णिनि । सुकलोवाच- बाल्यं नास्त्यपि जीवस्य तारुण्यं नास्ति जीविते ५१। वृद्धत्वं नास्ति चैवास्य स्वयंसिद्धः सुसिद्धिदः । अमरो निर्जरो व्यापी सुसिद्धः सर्ववित्तमः ५२। अकामः कामदो लोके आत्मरूपेण वर्तते । यथा गेहस्य संस्थानं तथा कायस्य दृश्यते ५३। यथा वार्द्धकिना कायस्तथा सूत्रेण मंदिरम् । अनेककाष्ठसंघातैर्नाना दारुसमुच्चयैः ५४। मृत्तिकयोदकेनापि समंतात्परिणामयेत् । लिपितं लेपकैः काष्ठं चित्रं भवति चित्रकैः ५५। प्रथमं रूपमायाति गृहं सूत्रेण सूत्रितम् । पुष्णंति च स्वयं तत्तु लेपनाद्वै दिने दिने ५६। वायुनांदोलितं नित्यं गृहं च मलिनायते । मध्यमो वर्तुतः कालो गृहस्य परिकथ्यते ५७। रूपहानिर्भवेत्तस्य गृहस्वामी विलेपयेत् । स्वेच्छया च गृहस्वामी रूपवत्त्वं नयेद्गृहम् ५८। तारुण्यं तस्य गेहस्य दूतिके परिकथ्यते । काष्ठसंघैश्च जीर्णत्वं बहुकालैः प्रयाति सः ५९। स्थानभ्रष्टाः प्रजायंते मूलाग्रे प्रचलंति ते । न सहेल्लेपनाभारमाधारेण प्रतिष्ठति ६०। एतद्गृहस्य वार्द्धक्यं कथितं शृणु दूतिके । पतमानं गृहं दृष्ट्वा गृहस्वामी परित्यजेत् ६१। गृहमन्यं प्रवेशाय प्रयात्येव हि सत्वरम् । तथा बाल्यं च तारुण्यं नृणां वृद्धत्वमेव च ६२। स बाल्ये बालरूपश्च ज्ञानहीनं प्रकारयेत् । चित्रयेत्कायमेवापि वस्त्रालंकारभूषणैः ६३। लेपनैश्चंदनैश्चान्यैस्तांबूलप्रभवादिभिः । कायस्तरुणतां याति अतिरूपो विजायते ६४। बाह्याभ्यंतरमेवापि रसैः सर्वैः प्रपोषयेत् । तेन पोषणभावेन परिपुष्टः प्रजायते ६५। जायते मांसवृद्धिस्तु रसैश्चापि नवोत्तमा । यांति विस्तरतां राजन्नंगान्याप्यायितान्यपि ६६। प्रत्यंगानि रसैश्चैव स्वंस्वं रूपं प्रयांति वै । दंताधरौ स्तनौ बाहू कटिपृष्ठमुरू उभे ६७। हस्तपादतलौ तद्वद्वृद्धित्वं प्रतिपेदिरे । उभाभ्यामपि तान्येव वृद्धिमायांति तानि वै ६८। अंगानि रसमांसाभ्यां सुरूपाणि भवंति ते । तैः स्वरूपैर्भवेन्मर्त्यो रसबद्धश्च दूतिके ६९। सुरूपः कथ्यते मर्त्यो लोके केन प्रियो भवेत् । विष्ठामूत्रस्य वै कोशः काय एष च दूतिके ७०। अपवित्रशरीरोयं सदा स्रवति निर्घृणः । तस्य किं वर्ण्यते रूपं जलबुद्बुदवच्छुभे ७१। यावत्पंचाशद्वर्षाणि तावत्तिष्ठति वै दृढः । पश्चाच्च जायते हानिस्तस्यैवापि दिनेदिने ७२। दंताः शिथिलतां यांति तथा लालायते मुखम् । चक्षुर्भ्यामपि पश्येन्न कर्णाभ्यां न शृणोति च ७३। गतिं कर्तुं न शक्नोति हस्तपादैश्च दूतिके । अक्षमो जायते कायो जराकालेन पीडितः ७४। तद्रसः शोषमायाति जराग्नितापशोषितः । अक्षमो जायते दूति केन रूपत्वमिष्यते ७५। यथा जीर्णं गृहं याति क्षयमेवं न संशयः । तथा संक्षयमायाति वार्द्धके तु कलेवरम् ७६। ममरूपं समायातं वर्णस्येवं दिने दिने । केनाहं रूपसंयुक्ता केन रूपत्वमिष्यते ७७। यथा जीर्णं गृहं याति केनासौ पुरुषो बली । यस्यार्थमागता दूति भवती केन शंसति ७८। किमु चैव त्वया दृष्टं ममांगे वद सांप्रतम् । तस्यांगादिह हीनं च दूति नास्त्यधिकं तथा ७९। यथा त्वं च तथासौवै तथाहं नात्र संशयः । कस्य रूपं न विद्येत रूपवान्नास्ति भूतले ८०। उच्छ्रायाः पतनांताश्च नगास्तु गिरयः शुभे । कालेन पीडिता यांति तद्वद्भूताश्च नान्यथा ८१। अरूपो रूपवान्दिव्य आत्मा सर्वगतः शुचिः । स्थावरेष्वेव सर्वेषु जंगमेषु च दूतिके ८२। एको निवसते शुद्धो घटेष्वेकं यथोदकम् । घटनाशात्प्रयात्येकमेकत्वं त्वं न बुध्यसे ८३। पिंडनाशादयं चात्मा एकरूपो विजायते । एकं रूपं मया दृष्टं संसारे वसता सदा ८४। एवं वद स्वतं ज्ञात्वा यस्यार्थमिह चागता । दर्शयस्व अपूर्वं मे यदि भोक्तुमिहेच्छसि ८५। व्याधिना पीड्यमानस्य कफेनापि वृतस्य च । अंगाद्विचलते शोणः स्थानभ्रष्टोभिजायते ८६। अंगसंधिषु सर्वासु पलत्वं चांतरं गतः । एकतो नाशमायाति स्वं हि रूपं परित्यजेत् ८७। विष्ठात्वं जायते शीघ्रं कृमिभिश्च भवेत्किल । तद्वद्दुःखकरं वापि निजरूपं परित्यजेत् ८८। श्रूयतां जायते पश्चात्कृमिदुर्गंधसंकुलम् । जायंते तत्र वै यूकाः कृमयो वा न संशयः ८९। सकृमिः कुरुते स्फोटं कंडूं च परिदारुणाम् । व्यथामुत्पादयेद्यूका सर्वांगं परिचालयेत् ९०। नखाग्रैर्घृष्यमाणा सा कंडूः शांता प्रजायते । तद्वत्तैश्च शृणुष्वैव सुरतस्य न संशयः ९१। भुंजत्येव रसान्मर्त्यः सुभिक्षान्पिबते पुनः । वायुना तेन प्राणेन पाकस्थानं प्रणीयते ९२। यद्भक्तं प्राणिभिर्दूति पाकस्थानं गतं पुनः । सर्वं तत्पिहितं तत्र वायुर्वै पातयेन्मलम् ९३। सारभूतो रसस्तत्र तद्रक्तश्च प्रजायते । निर्मलः शुद्धवीर्यस्तु ब्रह्मस्थानं प्रयाति च ९४। आकृष्टः स समानेन नीतस्तेनापि वायुना । स्थानं न लभते वीर्यं चंचलत्वेन वर्तते ९५। प्राणिनां हि कपालेषु कृमयः संति पंच वै । द्वावेतौ कर्णमूले तु नेत्रस्थाने ततः पुनः ९६। कनिष्ठांगुलिमानेन रक्तपुच्छाश्च दूतिके । नवनीतस्य वर्णेन कृष्णपुच्छा न संशयः ९७। तेषां नामापि भद्रे त्वं मत्तो निगदितं शृणु । पिंगली शृंखली नाम द्वौ कृमी कर्णमूलयोः ९८। चपलः पिप्पलश्चैव द्वावेतौ नासिकाग्रयोः । शृंगली जंगली चान्यौ नेत्रयोरंतरस्थितौ ९९। कृमीणां शतपंचाशत्तादृग्भूता न संशयः । भालांतेवस्थिताः सर्वे राजिकायाः प्रमाणतः १००। कपालरोगिणः सर्वे विकुर्वंति न संशयः । केशद्वयं मुखे तस्य विद्यते शृणु दूतिके १०१। प्राणिनां संक्षयं विद्धि तत्क्षणे हि न संशयः । स्वस्थाने संस्थितस्यापि प्राजापत्यस्य वै मुखे १०२। तद्वीर्यं रसरूपेण पतते नात्र संशयः । मुखेन पिबते वीर्यं तेन मत्तः प्रजायते १०३। तालुमध्यप्रदेशे च चंचलत्वेन वर्तते । इडा च पिंगला नाडी सुषुम्णाख्या च संस्थिता १०४। सुबलेनापि तस्यैव नाडिका जालपंजरे । कामकंडूर्भवेद्दूति सर्वेषां प्राणिनां किल १०५। पुंसश्च स्फुरते लिंगं नार्या योनिश्च दूतिके । स्त्रीपुंसौ संप्रमत्तौ तु व्रजतः संगमं ततः १०६। कायेन कायसंघृष्टिर्मैथुनेन हि जायते । क्षणमात्रं सुखं काये पुनः कंडूश्च तादृशी १०७। सर्वत्र दृश्यते दूति भाव एवंविधः किल । व्रज त्वमात्मनः स्थानं नैवास्त्यत्र अपूर्वता १०८। अपूर्वं नास्ति मे किंचित्करोम्येव न संशयः १०९। इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने सुकलाचरित्रे त्रिपंचाशत्तमोऽध्यायः ५३।

sukalovāca- evaṃ dharmaṃ śrutaṃ pūrvaṃ purāṇeṣu tadā mayā | patihīnā kathaṃ bhogaṃ kariṣye pāpaniścayā 1| kāṃtena tu vinā tena jīvaṃ kāye na dhāraye | viṣṇuruvāca- evamuktvā paraṃ dharmaṃ pativratamanuttamam 2| tāstu sakhyo varā nāryo harṣeṇa mahatānvitāḥ | śrutvā dharmaṃ paraṃ puṇyaṃ nārīṇāṃ gatidāyakam 3| stuvaṃti tāṃ mahābhāgāṃ sukalāṃ dharmavatsalām | brāhmaṇāśca surāḥ sarve puṇyastriyo narottama 4| tasyā dhyānaṃ prakurvaṃti patikāmaprabhāvataḥ | atyarthaṃ dṛḍhatāmiṃdra suḥviciṃtya sureśvaraḥ 5| sukalāyāḥ paraṃ bhāvaṃ suvicāryāmareśvaraḥ | cālaye dhairyamasyāśca patisnehaṃ na saṃśayaḥ 6| sasmāra manmathaṃ devaṃ tvaramāṇaḥ surādhipaḥ | puṣpacāpaṃ sa saṃgṛhya mīnaketuḥ samāgataḥ 7| priyayā ca tayā yukto ratyā dṛṣṭamahābalaḥ | baddhāṃjalipuṭo bhūtvā sahasrākṣamuvāca saḥ 8| kasmādahaṃ tvayā nātha adhunā saṃsmṛto vibho | ādeśo dīyatāṃ medya sarvabhāvena mānada 9| iṃdra uvāca- sukaleyaṃ mahābhāgā pativrataparāyaṇā | śṛṇuṣva kāmadeva tvaṃ kuru sāhāyyamuttamam 10| niṣkarṣaya mahābhāgāṃ sukalāṃ puṇyamaṃgalām | tacchrutvā vacanaṃ tasya śakrasya tamathābravīt 11| evamastu sahasrākṣa kariṣyāmi na saṃśayaḥ | sāhāyyaṃ devadeveśa tava kautukakāraṇāt 12| evamuktvā mahātejāḥ kaṃdarpo munidurjayaḥ | devāñjetuṃ samartho'haṃ samunīnṛṣisattamān 13| kiṃ punaḥ kāminīṃ deva yasyā aṃge na vai balam | kāminīnāmahaṃ deva aṃgeṣu nivasāmyaham 14| bhāle kuceṣu netreṣu kacāgreṣu ca sarvadā | nābhau kaṭyāṃ pṛṣṭhadeśe jaghane yonimaṃḍale 15| adhare daṃtabhāgeṣu kakṣāyāṃ hi na saṃśayaḥ | aṃgeṣvevaṃ pratyaṃgeṣu sarvatra nivasāmyaham 16| nārī mama gṛhaṃ deva sadā tatra vasāmyaham | tatrasthaḥ puruṣānsarvānmārayāmi na saṃśayaḥ 17| svabhāvenābalādeva saṃtaptā mama mārgaṇaiḥ | pitaraṃ mātaraṃ dṛṣṭvā anyaṃ svajanabāṃdhavam 18| surūpaṃ saguṇaṃ deva mama bāṇā hatā satī | calate nātra saṃdeho vipākaṃ naiva ciṃtayet 19| yoniḥ spaṃdeta nārīṇāṃ stanāgrau ca sureśvara | nāsti dhairyaṃ sureśāna sukalāṃ nāśayāmyaham 20| iṃdra uvāca- puruṣohaṃ bhaviṣyāmi rūpavānguṇavāndhanī | kautukārthamimāṃ nārīṃ cālayāmi manobhava 21| naiva kāmānna saṃtrāsānna vā lobhānna kāraṇāt | na vai mohānna vai krodhātsatyaṃ satyaṃ ratipriya 22| kathaṃ me dṛśyate tasyā mahatsatyaṃ pativratam | niṣkarṣiṣya ito gatvā bhavanmohotra kāraṇam 23| evaṃ kāmaṃ ca saṃdiśya jagāma surarāṭsvayam | ātmavikṛtisaṃbhūto rūpavānguṇavānsvayam 24| sarvābharaṇaśobhāṃgaḥ sarvabhogasamanvitaḥ | bhogalīlāsamākīrṇaḥ sarvadaudāryasaṃyutaḥ 25| yatra sā tiṣṭhate devī kṛkalasya priyā nṛpa | ātmalīlāṃ svarūpaṃ ca guṇaṃ bhāvaṃ pradarśayet 26| naiva paśyati sā taṃ tu puruṣaṃ rūpasaṃpadam | yatrayatra vrajetsā hi tatra tāṃ paśyate nṛpa 27| sābhilāṣeṇa manasā tāmevaṃ paripaśyati | kāmaceṣṭāṃ sahasrākṣo'darśayatsarvabhāvakaiḥ 28| catuṣpathe pathe tīrthe yatra devī prayāti sā | tatratatra sahasrākṣastāmeva paripaśyati 29| iṃdreṇa preṣitā dūtī sukalāṃ prati sā gatā | sukalāṃ sumahābhāgāṃ pratyuvāca prahasya vai 30| aho satyamahodhairyamaho kāṃtiraho kṣamā | asyā rūpeṇa saṃsāre nāsti nārī varānanā 31| kā tvaṃ bhavasi kalyāṇi kasya bhāryā bhaviṣyasi | yasya tvaṃ saguṇā bhāryā sa dhanyaḥ puṇyabhāgbhuvi 32| tasyāstu vacanaṃ śrutvā tāmuvāca manasvinī | vaiśyajātyāṃ samutpanno dharmātmā satyavatsalaḥ 33| tasyāhaṃ hi priyā bhāryā satyasaṃdhasya dhīmataḥ | kṛkalasyāpi vaiśyasya satyameva vadāmi te 34| mama bhartā sa dharmātmā tīrthayātrāṃ gataḥ sudhīḥ | tasmingate mahābhāge mama bhartari saṃprati 35| atikrāṃtāḥ śṛṇuṣva tvaṃ trayaścaivāpi vatsarāḥ | tatohaṃ duḥkhitā jātā vinā tena mahātmanā 36| etatte sarvamākhyātamātmavṛttāṃtameva te | bhavatī pṛcchate māṃ kā bhaviṣyati vadasva me 37| sukalāyā vacaḥ śrutvā dūtyā ābhāṣitaṃ punaḥ | māmevaṃ pṛcchase bhadre tatte sarvaṃ vadāmyaham 38| ahaṃ tavāṃtikaṃ prāptā kāryārthaṃ varavarṇini | śrūyatāmabhidhāsyāmi śrutvā caivāva dhāryatām 39| gataste nirghṛṇo bhartā tvāṃ tyaktvā tu varānane | kiṃ kariṣyasi tenāpi priyāghātakareṇa ca 40| yastvāṃ tyaktvā gataḥ pāpī sādhvyācārasamanvitām | kiṃ vā sa te gato bāle tatra jīvati vai mṛtaḥ 41| kiṃ kariṣyati tenaivaṃ bhavatī khidyate vṛthā | kasmānnāśayate cāṃgaṃ divyaṃ hemasamaprabham 42| bālye vayasi saṃprāpte mānavo na ca viṃdati | ekaṃ sukhaṃ mahābhāge bālakrīḍāṃ vinā śubhe 43| vārddhake duḥkhasaṃprāptirjarā kāyaṃ prahiṃsayet | tāruṇye bhujyate bhogaḥ sukhātsarvo varānane 44| yāvattiṣṭhati tāruṇyaṃ tāvadbhuṃjaṃti mānavāḥ | sukhabhogādikaṃ sarvaṃ svecchayā ramate naraḥ 45| yāvattiṣṭhati tāruṇyaṃ tāvadbhogānprabhuṃjate | vayasyapi gate bhadre tāruṇye kiṃ kariṣyati 46| saṃprāpte vārddhake devi kiṃcitkāryaṃ na sidhyati | sthaviraściṃtayennityaṃ sukhakāryaṃ na gacchati 47| vayasyapi gate bāle kriyate setubaṃdhanam | tādṛśoyaṃ bhavetkāyastāruṇye tu gate śubhe 48| tasmādbhuṃkṣva sukhenāpi pibasva madhumādhavīm | kāmābāṇā dahaṃtyaṃgaṃ taveme cārulocane 49| ayamekaḥ samāyātaḥ puruṣo rūpavānguṇī | ayaṃ hi puruṣavyāghraḥ sarvajño guṇavāndhanī 50| tavārthe nityasaṃyuktaḥ snehena varavarṇini | sukalovāca- bālyaṃ nāstyapi jīvasya tāruṇyaṃ nāsti jīvite 51| vṛddhatvaṃ nāsti caivāsya svayaṃsiddhaḥ susiddhidaḥ | amaro nirjaro vyāpī susiddhaḥ sarvavittamaḥ 52| akāmaḥ kāmado loke ātmarūpeṇa vartate | yathā gehasya saṃsthānaṃ tathā kāyasya dṛśyate 53| yathā vārddhakinā kāyastathā sūtreṇa maṃdiram | anekakāṣṭhasaṃghātairnānā dārusamuccayaiḥ 54| mṛttikayodakenāpi samaṃtātpariṇāmayet | lipitaṃ lepakaiḥ kāṣṭhaṃ citraṃ bhavati citrakaiḥ 55| prathamaṃ rūpamāyāti gṛhaṃ sūtreṇa sūtritam | puṣṇaṃti ca svayaṃ tattu lepanādvai dine dine 56| vāyunāṃdolitaṃ nityaṃ gṛhaṃ ca malināyate | madhyamo vartutaḥ kālo gṛhasya parikathyate 57| rūpahānirbhavettasya gṛhasvāmī vilepayet | svecchayā ca gṛhasvāmī rūpavattvaṃ nayedgṛham 58| tāruṇyaṃ tasya gehasya dūtike parikathyate | kāṣṭhasaṃghaiśca jīrṇatvaṃ bahukālaiḥ prayāti saḥ 59| sthānabhraṣṭāḥ prajāyaṃte mūlāgre pracalaṃti te | na sahellepanābhāramādhāreṇa pratiṣṭhati 60| etadgṛhasya vārddhakyaṃ kathitaṃ śṛṇu dūtike | patamānaṃ gṛhaṃ dṛṣṭvā gṛhasvāmī parityajet 61| gṛhamanyaṃ praveśāya prayātyeva hi satvaram | tathā bālyaṃ ca tāruṇyaṃ nṛṇāṃ vṛddhatvameva ca 62| sa bālye bālarūpaśca jñānahīnaṃ prakārayet | citrayetkāyamevāpi vastrālaṃkārabhūṣaṇaiḥ 63| lepanaiścaṃdanaiścānyaistāṃbūlaprabhavādibhiḥ | kāyastaruṇatāṃ yāti atirūpo vijāyate 64| bāhyābhyaṃtaramevāpi rasaiḥ sarvaiḥ prapoṣayet | tena poṣaṇabhāvena paripuṣṭaḥ prajāyate 65| jāyate māṃsavṛddhistu rasaiścāpi navottamā | yāṃti vistaratāṃ rājannaṃgānyāpyāyitānyapi 66| pratyaṃgāni rasaiścaiva svaṃsvaṃ rūpaṃ prayāṃti vai | daṃtādharau stanau bāhū kaṭipṛṣṭhamurū ubhe 67| hastapādatalau tadvadvṛddhitvaṃ pratipedire | ubhābhyāmapi tānyeva vṛddhimāyāṃti tāni vai 68| aṃgāni rasamāṃsābhyāṃ surūpāṇi bhavaṃti te | taiḥ svarūpairbhavenmartyo rasabaddhaśca dūtike 69| surūpaḥ kathyate martyo loke kena priyo bhavet | viṣṭhāmūtrasya vai kośaḥ kāya eṣa ca dūtike 70| apavitraśarīroyaṃ sadā sravati nirghṛṇaḥ | tasya kiṃ varṇyate rūpaṃ jalabudbudavacchubhe 71| yāvatpaṃcāśadvarṣāṇi tāvattiṣṭhati vai dṛḍhaḥ | paścācca jāyate hānistasyaivāpi dinedine 72| daṃtāḥ śithilatāṃ yāṃti tathā lālāyate mukham | cakṣurbhyāmapi paśyenna karṇābhyāṃ na śṛṇoti ca 73| gatiṃ kartuṃ na śaknoti hastapādaiśca dūtike | akṣamo jāyate kāyo jarākālena pīḍitaḥ 74| tadrasaḥ śoṣamāyāti jarāgnitāpaśoṣitaḥ | akṣamo jāyate dūti kena rūpatvamiṣyate 75| yathā jīrṇaṃ gṛhaṃ yāti kṣayamevaṃ na saṃśayaḥ | tathā saṃkṣayamāyāti vārddhake tu kalevaram 76| mamarūpaṃ samāyātaṃ varṇasyevaṃ dine dine | kenāhaṃ rūpasaṃyuktā kena rūpatvamiṣyate 77| yathā jīrṇaṃ gṛhaṃ yāti kenāsau puruṣo balī | yasyārthamāgatā dūti bhavatī kena śaṃsati 78| kimu caiva tvayā dṛṣṭaṃ mamāṃge vada sāṃpratam | tasyāṃgādiha hīnaṃ ca dūti nāstyadhikaṃ tathā 79| yathā tvaṃ ca tathāsauvai tathāhaṃ nātra saṃśayaḥ | kasya rūpaṃ na vidyeta rūpavānnāsti bhūtale 80| ucchrāyāḥ patanāṃtāśca nagāstu girayaḥ śubhe | kālena pīḍitā yāṃti tadvadbhūtāśca nānyathā 81| arūpo rūpavāndivya ātmā sarvagataḥ śuciḥ | sthāvareṣveva sarveṣu jaṃgameṣu ca dūtike 82| eko nivasate śuddho ghaṭeṣvekaṃ yathodakam | ghaṭanāśātprayātyekamekatvaṃ tvaṃ na budhyase 83| piṃḍanāśādayaṃ cātmā ekarūpo vijāyate | ekaṃ rūpaṃ mayā dṛṣṭaṃ saṃsāre vasatā sadā 84| evaṃ vada svataṃ jñātvā yasyārthamiha cāgatā | darśayasva apūrvaṃ me yadi bhoktumihecchasi 85| vyādhinā pīḍyamānasya kaphenāpi vṛtasya ca | aṃgādvicalate śoṇaḥ sthānabhraṣṭobhijāyate 86| aṃgasaṃdhiṣu sarvāsu palatvaṃ cāṃtaraṃ gataḥ | ekato nāśamāyāti svaṃ hi rūpaṃ parityajet 87| viṣṭhātvaṃ jāyate śīghraṃ kṛmibhiśca bhavetkila | tadvadduḥkhakaraṃ vāpi nijarūpaṃ parityajet 88| śrūyatāṃ jāyate paścātkṛmidurgaṃdhasaṃkulam | jāyaṃte tatra vai yūkāḥ kṛmayo vā na saṃśayaḥ 89| sakṛmiḥ kurute sphoṭaṃ kaṃḍūṃ ca paridāruṇām | vyathāmutpādayedyūkā sarvāṃgaṃ paricālayet 90| nakhāgrairghṛṣyamāṇā sā kaṃḍūḥ śāṃtā prajāyate | tadvattaiśca śṛṇuṣvaiva suratasya na saṃśayaḥ 91| bhuṃjatyeva rasānmartyaḥ subhikṣānpibate punaḥ | vāyunā tena prāṇena pākasthānaṃ praṇīyate 92| yadbhaktaṃ prāṇibhirdūti pākasthānaṃ gataṃ punaḥ | sarvaṃ tatpihitaṃ tatra vāyurvai pātayenmalam 93| sārabhūto rasastatra tadraktaśca prajāyate | nirmalaḥ śuddhavīryastu brahmasthānaṃ prayāti ca 94| ākṛṣṭaḥ sa samānena nītastenāpi vāyunā | sthānaṃ na labhate vīryaṃ caṃcalatvena vartate 95| prāṇināṃ hi kapāleṣu kṛmayaḥ saṃti paṃca vai | dvāvetau karṇamūle tu netrasthāne tataḥ punaḥ 96| kaniṣṭhāṃgulimānena raktapucchāśca dūtike | navanītasya varṇena kṛṣṇapucchā na saṃśayaḥ 97| teṣāṃ nāmāpi bhadre tvaṃ matto nigaditaṃ śṛṇu | piṃgalī śṛṃkhalī nāma dvau kṛmī karṇamūlayoḥ 98| capalaḥ pippalaścaiva dvāvetau nāsikāgrayoḥ | śṛṃgalī jaṃgalī cānyau netrayoraṃtarasthitau 99| kṛmīṇāṃ śatapaṃcāśattādṛgbhūtā na saṃśayaḥ | bhālāṃtevasthitāḥ sarve rājikāyāḥ pramāṇataḥ 100| kapālarogiṇaḥ sarve vikurvaṃti na saṃśayaḥ | keśadvayaṃ mukhe tasya vidyate śṛṇu dūtike 101| prāṇināṃ saṃkṣayaṃ viddhi tatkṣaṇe hi na saṃśayaḥ | svasthāne saṃsthitasyāpi prājāpatyasya vai mukhe 102| tadvīryaṃ rasarūpeṇa patate nātra saṃśayaḥ | mukhena pibate vīryaṃ tena mattaḥ prajāyate 103| tālumadhyapradeśe ca caṃcalatvena vartate | iḍā ca piṃgalā nāḍī suṣumṇākhyā ca saṃsthitā 104| subalenāpi tasyaiva nāḍikā jālapaṃjare | kāmakaṃḍūrbhaveddūti sarveṣāṃ prāṇināṃ kila 105| puṃsaśca sphurate liṃgaṃ nāryā yoniśca dūtike | strīpuṃsau saṃpramattau tu vrajataḥ saṃgamaṃ tataḥ 106| kāyena kāyasaṃghṛṣṭirmaithunena hi jāyate | kṣaṇamātraṃ sukhaṃ kāye punaḥ kaṃḍūśca tādṛśī 107| sarvatra dṛśyate dūti bhāva evaṃvidhaḥ kila | vraja tvamātmanaḥ sthānaṃ naivāstyatra apūrvatā 108| apūrvaṃ nāsti me kiṃcitkaromyeva na saṃśayaḥ 109| iti śrīpadmapurāṇe bhūmikhaṃḍe venopākhyāne sukalācaritre tripaṃcāśattamo'dhyāyaḥ 53|