Chapter 65

शेष उवाच। क्षणान्मूर्च्छां जहौ वीरः शत्रुघ्नः समरांगणे । अन्येऽपि वीराबलिनो मूर्च्छां प्राप्ताः सुजीविताः १। शत्रुघ्नो वाजिनां श्रेष्ठं ददर्श पुरतः स्थितम् । आत्मानं च शिरस्त्राणरहितं सैन्यजीवितम् २। वीक्ष्य चित्रमिदं स्वांते चकारच जगाद ह । सुमतिं मंत्रिणां श्रेष्ठं मूर्च्छाविरहितं तदा ३। कृपां कृत्वा हयं प्रादाद्बालो यज्ञस्य पूर्तये । गच्छाम रामं तरसा हयागमनकांक्षिणम् ४। इत्युक्त्वा स रथे स्थित्वा हयमादाय वेगतः । ययौ तदाश्रमाद्दूरं भेरीशंखविवर्जितः ५। तत्पृष्ठतो महासैन्यं चतुरंगसमन्वितम् । चचाल कुर्वन्संभग्नं स्वभारेण फणीश्वरम् ६। जवेन जाह्नवीं तीर्त्वा कल्लोलजलशालिनीम् । जगाम विषये स्वीये स्वकीयजनशोभिते ७। पुष्कलेन युतो राजा सुरथेन समन्वितः । रथे मणिमये तिष्ठन्महत्कोदंडधारकः ८। हयं तं पुरतः कृत्वा रत्नमालाविभूषितम् । श्वेतातपत्रं तस्यैव मूर्ध्नि चामरभूषितम् ९। अनेकरथसाहस्रैः परितो बलिभिर्नृपैः । उद्यत्कोदंडललितैर्वीरनादविभूषितैः १०। क्रमेण नगरीं प्राप सूर्यवंशविभूषिताम् । अनेकैः केतुभिः श्रेष्ठैर्भूषितां दुर्गराजिताम् ११। रामः श्रुत्वा हयं प्राप्तं शत्रुघ्नेन सहामुना । पुष्कलेन च वीरेण ययौ हर्षमनेकधा १२। कटकं निर्दिदेशासौ चतुरंगं महाबलम् । लक्ष्मणं प्रेषयामास भ्रातरं बलिनां वरम् १३। लक्ष्मणः सैन्यसहितो गत्वा भ्रातरमागतम् । परिरेभे मुदाक्रांतः क्षतशोभितगात्रकम् १४। सर्वत्र कुशलं पृष्टो वार्तां चात्र चकार सः । परमं हर्षमापन्नः शत्रुघ्नः संगतो मुदा १५। सौमित्रिः स्वरथे स्थित्वा भ्रात्रा सह महामनाः । सैन्येन महता वीरो ययौ स्वनगरीं प्रति १६। सरयूः पुण्यसलिला पवित्रित जगत्त्रया । रामपादरजः पूता शरच्चंद्रसमप्रभा १७। हंसकारंडवाकीर्णा चक्रवाकोपशोभिता । विचित्रतरवर्णैश्च पक्षिभिर्नादिता भृशम् १८। मंडपास्तत्र बहुशो रामचंद्रेणकारिताः । ब्राह्मणानां वेदविदां पृथक्पाठनिनादकाः १९। क्षत्रियास्तत्र बहवो धनुःपाणि सुशोभिताः । ज्याटंकारेण बहुना नादयंतो महीतलम् २०। भुंजते ब्राह्मणा यत्र विचित्रान्नैर्मनोहरैः । परस्परं प्रपश्यंतो वार्तां चक्रुर्मनोहराम् २१। पायसान्नानि शुभ्राणि चंद्रकांतिसमानि च । क्षीराज्यबहुयुक्तानि शर्करामिश्रितानि च २२। अपूपास्तत्र बहुलाश्चंद्रबिंबसमाः श्रिया । कर्पूरादिसुगंधेन वासिताः सुमनोहराः २३। फेनिकाघटकाः स्निग्धाः शतच्छिद्रा विरंध्रकाः । शष्कुल्यो मंडकामृष्टा मधुरान्नसमन्विताः २४। भक्तं कुमुदसंकाशं मुद्गदालिविमिश्रितम् । सुगंधेन समायुक्तमत्यंतं प्रीतिदायकम् २५। ओदनो दधिना युक्तो भीमसेनसमन्वितः । स्वादुपाककरैः सृष्टः पात्रे मुक्तः प्रवेषकैः २६। तत्र केचिद्द्विजाः पात्रे निक्षिप्तं वीक्ष्य पायसम् । परस्परं ते प्रत्यूचुः किमिदं दृश्यतेऽद्भुतम् २७। किं चंद्रबिंबं नभसः पतितं तमसो भयात् । अमृतं तु भवत्यत्र मृत्युनाशकमद्भुतम् २८। तच्छ्रुत्वा रोषताम्राक्षः प्रोवाचान्यो द्विजोत्तमः । नभवत्येव चंद्रस्य बिंबं त्वमृतविप्लुतम् २९। एकमिंदोर्वपुस्त्वेतद्दृश्यते सदृशं कथम् । ब्राह्मणानां सहस्रस्य पात्रे पात्रे पृथक्पृथक् ३०। ततो जानीहि कुमुदं कर्पूरं वा भविष्यति । मा जानीहि मृगांकस्य बिंबं शुभ्रश्रियान्वितम् ३१। तावदन्यो रुषाक्रांतो धुन्वन्स्वं मस्तकं तथा । न जानंति द्विजा मूढाः स्वादुज्ञाना विचक्षणाः ३२। इदं तु क्षौद्रकंदस्यरसेन परिपाचितम् । जानीहि शतपत्रस्य पुष्पाणि मधुराणि च ३३। एवं परस्परं विप्राः कंदमूलफलाशिनः । तर्कयंति मुने प्रीता रसज्ञानेऽतिलोलुपाः ३४। तावदन्यो द्विजः प्राह क्षत्त्रियाणां वरं जनुः । भोक्ष्यंते तादृशं त्वन्नं महत्पुण्यैरुपस्कृतम् ३५। तदा तं प्राब्रवीद्विप्रो दत्तस्य फलमीदृशम् । ये ददत्यग्रजन्मभ्यः प्राप्नुवंति त ईप्सितम् ३६। यैरर्चितो नैव हरिर्नैवेद्यैर्विविधैर्मुहुः । तेषामेतादृशं भोज्यं न भवेदक्षिगोचरम् ३७। यैर्नरैरग्रजन्मानो भोजिता विविधै रसैः । भुंजते ते स्वादुरसं पापिनां चक्षुरुज्झितम् ३८। एवंविधैरसैर्मिष्टैर्भोजिता द्विजसत्तमाः । मंडपे विपठंतस्ते शब्दब्रह्मविचक्षणाः ३९। नृत्यंत्येके हसन्त्येके नदन्त्येके प्रहर्षिताः । उत्सवो बहुरुद्भाति तत्र शत्रुघ्न आगमत् ४०। रामः शत्रुघ्नमायांतं पुष्कलेन समन्वितम् । निरीक्ष्यमुदमुद्भूतां रक्षितुं नाशकत्तदा ४१। यावदुत्तिष्ठते रामो भ्रातरं हयपालकम् । तावद्रामपदेलग्नः शत्रुघ्नो भ्रातृवत्सलः ४२। पादयोः पतितं वीक्ष्य भ्रातरं विनयान्वितम् । परिरेभे दृढं प्रीतः क्षतसंशोभितांगकम् ४३। अश्रूणि बहुधा मुंचन्हर्षाच्छिरसि राघवः । अत्यंतं परमां प्राप मुदं वचनदूरगाम् ४४। पुष्कलं स्वीयपदयोर्नम्रं विनयविह्वलः । सुदृढं भुजयोर्मध्ये विनीयापीडयद्भृशम् ४५। हनूमंतं तथा वीरं सुग्रीवं चांगदं तथा । लक्ष्मीनिधिं जनकजं प्रतापाग्र्यं रिपुंजयम् ४६। सुबाहुं सुमदं वीरं विमलं नीलरत्नकम् । सत्यवंतं वीरमणिं सुरथं रामसेवकम् ४७। अन्यानपि महाभागान्रघुनाथः स्वयं तदा । परिरेभे दृढं स्निग्धान्पादयोः प्रणतान्नृपान् ४८। सुमतिः श्रीरघुपतिं भक्तानुग्रहकारकम् । परिरभ्य दृढं प्रीतः संमुखे तिष्ठदुन्नतः ४९। तदा रामो निजामात्यं वीक्ष्य सान्निध्यमागतम् । उवाच परमप्रीत्या मंत्रिणं वदतां वरः ५०। सुमते मंत्रिणां श्रेष्ठ शंश मे वाग्मिनां वर । क एते भूमिपाः सर्वे कथमत्र समागताः ५१। कुत्रकुत्र हयः प्राप्तः केनकेन नियंत्रितः । कथं वै मोचितो भ्रात्रा महाबलसुशालिना ५२। शेष उवाच। इत्युक्तो मंत्रिणां श्रेष्ठः सुमतिः प्राह राघवम् । प्रहसन्मेघगंभीर नादेन च सुबुद्धिमान् ५३। सुमतिरुवाच। सर्वज्ञस्य पुरस्तेऽद्य मया कथमुदीर्यते । पृच्छसि त्वं लोकरीत्या सर्वं जानासि सर्वदृक् ५४। तथापि तव निर्देशं शिरस्याधाय सर्वदा । ब्रवीमि तच्छृणुष्वाद्य सर्वराजशिरोमणे ५५। त्वत्प्रसादादहो स्वामिन्सर्वत्र जगतीतले । परिबभ्राम ते वाहो भालपत्रसुशोभितः ५६। न कश्चित्तं निजग्राह स्वनामबलदर्पितः । स्वं स्वं राज्यं समर्प्याथ प्रणेमुस्ते पदांबुजम् ५७। को वा रावण दैत्येंद्र निहंतुर्वाजिसत्तमम् । गृह्णाति विजयाकांक्षी जरामरणवर्जितः ५८। अहिच्छत्रां गतस्तावत्तव वाजी मनोरमः । तद्राजा सुमदः श्रुत्वा हयं प्राप्तं तव प्रभो ५९। सपुत्रः प्रबलः सर्वसैन्येन बलिना वृतः । सर्वं समर्पयामास राज्यं निहतकंटकम् ६०। यो राजा जगतां नेत्रीं मातरं जगदंबिकाम् । प्रसाद्य चिरमायुष्यं लेभे राज्यमकंटकम् ६१। स एष त्वां प्रणमति सुमदः प्रभुसेवितम् । तं गृहाण कृपादृष्ट्या चिराद्दर्शनकांक्षकम् ६२। ततः सुबाहुभूपस्य नगरे बलपूरिते । दमनस्तस्य वै पुत्रः प्रजग्राह हयोत्तमम् ६३। तेन साकं महद्युद्धं बभूव दमनेन च । पुष्कलो जयमापेदे संमूर्छ्य सुभुजात्मजम् ६४। ततः सुबाहुः संक्रुद्धो रणे पवनजं बलात् । युयुधे तव पादाब्जसेवकं बलिनां वरम् ६५। तस्य पादाहतो ज्ञानं प्राप्य शापतिरस्कृतम् । तुभ्यं समर्प्य सकलं वाजिनः पालकोऽभवत् ६६। एष त्वां सुभुजो राजा प्रणमत्युन्नतांगकः । कृपादृष्ट्याभिषिंच त्वं सुबाहुं नयकोविदम् ६७। ततो मुक्तो हयो रेवाह्रदे स निममज्ज ह । तत्र प्राप्तं मोहनास्त्रं शत्रुघ्नेन बलीयसा ६८। ततो देवपुरे प्रागाच्छिववासविभूषिते । तत्रत्यं तु विजानासि यतस्त्वं तत्र चागतः ६९। विद्युन्माली हतो दैत्यः सत्यवान्संगतस्ततः । सुरथेन समं युद्धं जानासि त्वं महामते ७०। ततः कुंडलकान्मुक्तो हयो बभ्राम सर्वतः । न कश्चित्तं निजग्राह स्ववीर्यबलदर्पितः ७१। वाल्मीकेराश्रमे रम्ये हयः प्राप्तो मनोरमः । तत्र यत्कुतुकं जातं तच्छृणुष्व नरोत्तम ७२। तत्रार्भस्तव सारूप्यं बिभ्रत्षोडशवार्षिकः । जग्राह वीक्ष्य पत्रांकं वाजिनं बलवत्तमः ७३। तत्र कालजिता युद्धं महज्जातं नरोत्तम । निहतस्तेन वीरेण शितधारेण हेतिना ७४। अनेके निहताः संख्ये पुष्कलाद्या महाबलाः । मूर्च्छितं चापि शत्रुघ्नं चक्रे वीरशिरोमणिः ७५। तदा राजा महद्दुःखं विचार्य हृदिसंयुगे । कोपेन मूर्च्छितं चक्रे वीरो हि बलिनां वरः ७६। स यावन्मूर्च्छितो राज्ञा तावदन्यः समागतः । तेनैतेन च संजीव्य नाशितं कटकं तव ७७। सर्वेषां मूर्च्छितानां तु शस्त्राण्याभरणानि च । गृहीत्वा वानरौ बद्धौ जग्मतुः स्वाश्रमं प्रति ७८। कृपां कृत्वा पुनस्तेन दत्तोऽश्वो यज्ञियो महान् । जीवनं प्रापितं सर्वं कटकं नष्टजीवितम् ७९। वयं गृहीत्वा तं वाहं प्राप्तास्तव समीपतः । एतदेव मया ज्ञातं तदुक्तं ते पुरोवचः ८०। इति श्रीपद्मपुराणे पातालखण्डे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे। सुमतिनिवेदनंनाम पंचषष्टितमोऽध्यायः ६५।

śeṣa uvāca| kṣaṇānmūrcchāṃ jahau vīraḥ śatrughnaḥ samarāṃgaṇe | anye'pi vīrābalino mūrcchāṃ prāptāḥ sujīvitāḥ 1| śatrughno vājināṃ śreṣṭhaṃ dadarśa purataḥ sthitam | ātmānaṃ ca śirastrāṇarahitaṃ sainyajīvitam 2| vīkṣya citramidaṃ svāṃte cakāraca jagāda ha | sumatiṃ maṃtriṇāṃ śreṣṭhaṃ mūrcchāvirahitaṃ tadā 3| kṛpāṃ kṛtvā hayaṃ prādādbālo yajñasya pūrtaye | gacchāma rāmaṃ tarasā hayāgamanakāṃkṣiṇam 4| ityuktvā sa rathe sthitvā hayamādāya vegataḥ | yayau tadāśramāddūraṃ bherīśaṃkhavivarjitaḥ 5| tatpṛṣṭhato mahāsainyaṃ caturaṃgasamanvitam | cacāla kurvansaṃbhagnaṃ svabhāreṇa phaṇīśvaram 6| javena jāhnavīṃ tīrtvā kallolajalaśālinīm | jagāma viṣaye svīye svakīyajanaśobhite 7| puṣkalena yuto rājā surathena samanvitaḥ | rathe maṇimaye tiṣṭhanmahatkodaṃḍadhārakaḥ 8| hayaṃ taṃ purataḥ kṛtvā ratnamālāvibhūṣitam | śvetātapatraṃ tasyaiva mūrdhni cāmarabhūṣitam 9| anekarathasāhasraiḥ parito balibhirnṛpaiḥ | udyatkodaṃḍalalitairvīranādavibhūṣitaiḥ 10| krameṇa nagarīṃ prāpa sūryavaṃśavibhūṣitām | anekaiḥ ketubhiḥ śreṣṭhairbhūṣitāṃ durgarājitām 11| rāmaḥ śrutvā hayaṃ prāptaṃ śatrughnena sahāmunā | puṣkalena ca vīreṇa yayau harṣamanekadhā 12| kaṭakaṃ nirdideśāsau caturaṃgaṃ mahābalam | lakṣmaṇaṃ preṣayāmāsa bhrātaraṃ balināṃ varam 13| lakṣmaṇaḥ sainyasahito gatvā bhrātaramāgatam | parirebhe mudākrāṃtaḥ kṣataśobhitagātrakam 14| sarvatra kuśalaṃ pṛṣṭo vārtāṃ cātra cakāra saḥ | paramaṃ harṣamāpannaḥ śatrughnaḥ saṃgato mudā 15| saumitriḥ svarathe sthitvā bhrātrā saha mahāmanāḥ | sainyena mahatā vīro yayau svanagarīṃ prati 16| sarayūḥ puṇyasalilā pavitrita jagattrayā | rāmapādarajaḥ pūtā śaraccaṃdrasamaprabhā 17| haṃsakāraṃḍavākīrṇā cakravākopaśobhitā | vicitrataravarṇaiśca pakṣibhirnāditā bhṛśam 18| maṃḍapāstatra bahuśo rāmacaṃdreṇakāritāḥ | brāhmaṇānāṃ vedavidāṃ pṛthakpāṭhaninādakāḥ 19| kṣatriyāstatra bahavo dhanuḥpāṇi suśobhitāḥ | jyāṭaṃkāreṇa bahunā nādayaṃto mahītalam 20| bhuṃjate brāhmaṇā yatra vicitrānnairmanoharaiḥ | parasparaṃ prapaśyaṃto vārtāṃ cakrurmanoharām 21| pāyasānnāni śubhrāṇi caṃdrakāṃtisamāni ca | kṣīrājyabahuyuktāni śarkarāmiśritāni ca 22| apūpāstatra bahulāścaṃdrabiṃbasamāḥ śriyā | karpūrādisugaṃdhena vāsitāḥ sumanoharāḥ 23| phenikāghaṭakāḥ snigdhāḥ śatacchidrā viraṃdhrakāḥ | śaṣkulyo maṃḍakāmṛṣṭā madhurānnasamanvitāḥ 24| bhaktaṃ kumudasaṃkāśaṃ mudgadālivimiśritam | sugaṃdhena samāyuktamatyaṃtaṃ prītidāyakam 25| odano dadhinā yukto bhīmasenasamanvitaḥ | svādupākakaraiḥ sṛṣṭaḥ pātre muktaḥ praveṣakaiḥ 26| tatra keciddvijāḥ pātre nikṣiptaṃ vīkṣya pāyasam | parasparaṃ te pratyūcuḥ kimidaṃ dṛśyate'dbhutam 27| kiṃ caṃdrabiṃbaṃ nabhasaḥ patitaṃ tamaso bhayāt | amṛtaṃ tu bhavatyatra mṛtyunāśakamadbhutam 28| tacchrutvā roṣatāmrākṣaḥ provācānyo dvijottamaḥ | nabhavatyeva caṃdrasya biṃbaṃ tvamṛtaviplutam 29| ekamiṃdorvapustvetaddṛśyate sadṛśaṃ katham | brāhmaṇānāṃ sahasrasya pātre pātre pṛthakpṛthak 30| tato jānīhi kumudaṃ karpūraṃ vā bhaviṣyati | mā jānīhi mṛgāṃkasya biṃbaṃ śubhraśriyānvitam 31| tāvadanyo ruṣākrāṃto dhunvansvaṃ mastakaṃ tathā | na jānaṃti dvijā mūḍhāḥ svādujñānā vicakṣaṇāḥ 32| idaṃ tu kṣaudrakaṃdasyarasena paripācitam | jānīhi śatapatrasya puṣpāṇi madhurāṇi ca 33| evaṃ parasparaṃ viprāḥ kaṃdamūlaphalāśinaḥ | tarkayaṃti mune prītā rasajñāne'tilolupāḥ 34| tāvadanyo dvijaḥ prāha kṣattriyāṇāṃ varaṃ januḥ | bhokṣyaṃte tādṛśaṃ tvannaṃ mahatpuṇyairupaskṛtam 35| tadā taṃ prābravīdvipro dattasya phalamīdṛśam | ye dadatyagrajanmabhyaḥ prāpnuvaṃti ta īpsitam 36| yairarcito naiva harirnaivedyairvividhairmuhuḥ | teṣāmetādṛśaṃ bhojyaṃ na bhavedakṣigocaram 37| yairnarairagrajanmāno bhojitā vividhai rasaiḥ | bhuṃjate te svādurasaṃ pāpināṃ cakṣurujjhitam 38| evaṃvidhairasairmiṣṭairbhojitā dvijasattamāḥ | maṃḍape vipaṭhaṃtaste śabdabrahmavicakṣaṇāḥ 39| nṛtyaṃtyeke hasantyeke nadantyeke praharṣitāḥ | utsavo bahurudbhāti tatra śatrughna āgamat 40| rāmaḥ śatrughnamāyāṃtaṃ puṣkalena samanvitam | nirīkṣyamudamudbhūtāṃ rakṣituṃ nāśakattadā 41| yāvaduttiṣṭhate rāmo bhrātaraṃ hayapālakam | tāvadrāmapadelagnaḥ śatrughno bhrātṛvatsalaḥ 42| pādayoḥ patitaṃ vīkṣya bhrātaraṃ vinayānvitam | parirebhe dṛḍhaṃ prītaḥ kṣatasaṃśobhitāṃgakam 43| aśrūṇi bahudhā muṃcanharṣācchirasi rāghavaḥ | atyaṃtaṃ paramāṃ prāpa mudaṃ vacanadūragām 44| puṣkalaṃ svīyapadayornamraṃ vinayavihvalaḥ | sudṛḍhaṃ bhujayormadhye vinīyāpīḍayadbhṛśam 45| hanūmaṃtaṃ tathā vīraṃ sugrīvaṃ cāṃgadaṃ tathā | lakṣmīnidhiṃ janakajaṃ pratāpāgryaṃ ripuṃjayam 46| subāhuṃ sumadaṃ vīraṃ vimalaṃ nīlaratnakam | satyavaṃtaṃ vīramaṇiṃ surathaṃ rāmasevakam 47| anyānapi mahābhāgānraghunāthaḥ svayaṃ tadā | parirebhe dṛḍhaṃ snigdhānpādayoḥ praṇatānnṛpān 48| sumatiḥ śrīraghupatiṃ bhaktānugrahakārakam | parirabhya dṛḍhaṃ prītaḥ saṃmukhe tiṣṭhadunnataḥ 49| tadā rāmo nijāmātyaṃ vīkṣya sānnidhyamāgatam | uvāca paramaprītyā maṃtriṇaṃ vadatāṃ varaḥ 50| sumate maṃtriṇāṃ śreṣṭha śaṃśa me vāgmināṃ vara | ka ete bhūmipāḥ sarve kathamatra samāgatāḥ 51| kutrakutra hayaḥ prāptaḥ kenakena niyaṃtritaḥ | kathaṃ vai mocito bhrātrā mahābalasuśālinā 52| śeṣa uvāca| ityukto maṃtriṇāṃ śreṣṭhaḥ sumatiḥ prāha rāghavam | prahasanmeghagaṃbhīra nādena ca subuddhimān 53| sumatiruvāca| sarvajñasya puraste'dya mayā kathamudīryate | pṛcchasi tvaṃ lokarītyā sarvaṃ jānāsi sarvadṛk 54| tathāpi tava nirdeśaṃ śirasyādhāya sarvadā | bravīmi tacchṛṇuṣvādya sarvarājaśiromaṇe 55| tvatprasādādaho svāminsarvatra jagatītale | paribabhrāma te vāho bhālapatrasuśobhitaḥ 56| na kaścittaṃ nijagrāha svanāmabaladarpitaḥ | svaṃ svaṃ rājyaṃ samarpyātha praṇemuste padāṃbujam 57| ko vā rāvaṇa daityeṃdra nihaṃturvājisattamam | gṛhṇāti vijayākāṃkṣī jarāmaraṇavarjitaḥ 58| ahicchatrāṃ gatastāvattava vājī manoramaḥ | tadrājā sumadaḥ śrutvā hayaṃ prāptaṃ tava prabho 59| saputraḥ prabalaḥ sarvasainyena balinā vṛtaḥ | sarvaṃ samarpayāmāsa rājyaṃ nihatakaṃṭakam 60| yo rājā jagatāṃ netrīṃ mātaraṃ jagadaṃbikām | prasādya ciramāyuṣyaṃ lebhe rājyamakaṃṭakam 61| sa eṣa tvāṃ praṇamati sumadaḥ prabhusevitam | taṃ gṛhāṇa kṛpādṛṣṭyā cirāddarśanakāṃkṣakam 62| tataḥ subāhubhūpasya nagare balapūrite | damanastasya vai putraḥ prajagrāha hayottamam 63| tena sākaṃ mahadyuddhaṃ babhūva damanena ca | puṣkalo jayamāpede saṃmūrchya subhujātmajam 64| tataḥ subāhuḥ saṃkruddho raṇe pavanajaṃ balāt | yuyudhe tava pādābjasevakaṃ balināṃ varam 65| tasya pādāhato jñānaṃ prāpya śāpatiraskṛtam | tubhyaṃ samarpya sakalaṃ vājinaḥ pālako'bhavat 66| eṣa tvāṃ subhujo rājā praṇamatyunnatāṃgakaḥ | kṛpādṛṣṭyābhiṣiṃca tvaṃ subāhuṃ nayakovidam 67| tato mukto hayo revāhrade sa nimamajja ha | tatra prāptaṃ mohanāstraṃ śatrughnena balīyasā 68| tato devapure prāgācchivavāsavibhūṣite | tatratyaṃ tu vijānāsi yatastvaṃ tatra cāgataḥ 69| vidyunmālī hato daityaḥ satyavānsaṃgatastataḥ | surathena samaṃ yuddhaṃ jānāsi tvaṃ mahāmate 70| tataḥ kuṃḍalakānmukto hayo babhrāma sarvataḥ | na kaścittaṃ nijagrāha svavīryabaladarpitaḥ 71| vālmīkerāśrame ramye hayaḥ prāpto manoramaḥ | tatra yatkutukaṃ jātaṃ tacchṛṇuṣva narottama 72| tatrārbhastava sārūpyaṃ bibhratṣoḍaśavārṣikaḥ | jagrāha vīkṣya patrāṃkaṃ vājinaṃ balavattamaḥ 73| tatra kālajitā yuddhaṃ mahajjātaṃ narottama | nihatastena vīreṇa śitadhāreṇa hetinā 74| aneke nihatāḥ saṃkhye puṣkalādyā mahābalāḥ | mūrcchitaṃ cāpi śatrughnaṃ cakre vīraśiromaṇiḥ 75| tadā rājā mahadduḥkhaṃ vicārya hṛdisaṃyuge | kopena mūrcchitaṃ cakre vīro hi balināṃ varaḥ 76| sa yāvanmūrcchito rājñā tāvadanyaḥ samāgataḥ | tenaitena ca saṃjīvya nāśitaṃ kaṭakaṃ tava 77| sarveṣāṃ mūrcchitānāṃ tu śastrāṇyābharaṇāni ca | gṛhītvā vānarau baddhau jagmatuḥ svāśramaṃ prati 78| kṛpāṃ kṛtvā punastena datto'śvo yajñiyo mahān | jīvanaṃ prāpitaṃ sarvaṃ kaṭakaṃ naṣṭajīvitam 79| vayaṃ gṛhītvā taṃ vāhaṃ prāptāstava samīpataḥ | etadeva mayā jñātaṃ taduktaṃ te purovacaḥ 80| iti śrīpadmapurāṇe pātālakhaṇḍe śeṣavātsyāyanasaṃvāde rāmāśvamedhe| sumatinivedanaṃnāma paṃcaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ 65|