Chapter 81

ऋषय ऊचु- सूत जीव चिरं साधो श्रीकृष्णचरितामृतम् । त्वया प्रकाशितं सर्वं भक्तानां भवतारणम् १। श्रीकृष्णलीलां निखिलां ब्रूहि दैनंदिनीं प्रभो । ययाकर्णितया साधो कृष्णे भक्तिर्विवर्द्धते २। गुरोः शिष्यस्य मंत्रस्य विधानं लक्षणं पृथक् । वदास्माकं महाभाग त्वं हि नः परमः सुहृत् ३। सूत उवाच- एकदा यमुनातीरे समासीनं जगद्गुरुम् । नारदः प्रणिपत्याह देवदेवं सदाशिवम् ४। नारद उवाच- देवदेव महादेव सर्वज्ञ जगदीश्वर । भगवद्धर्मतत्त्वज्ञ कृष्णमंत्रविदां वर ५। कृष्णमंत्रा मया लब्धास्त्वत्तो ये च पितुः परे । ते सर्वे साधितास्तत्वान्मंत्रराजादयो मया ६। बहुवर्षसहस्रैस्तु शाकमूलफलाशिना । शुष्कपर्णांबुवाय्वादि भोजिना च निराशिना ७। स्त्रीणां संदर्शनालापवर्जिना भूमिशायिना । कामादिषड्गुणं जित्वा बाह्येंद्रियनियम्यता ८। एवंकृतेऽपि नैवात्मा संतुष्टो मम शंकर । तद्ब्रूहि यत्प्रसिध्येत संस्काराद्यैर्विना प्रभो ९। सकृदुच्चारणादेव ददाति फलमुत्तमम् । यदि योग्योऽस्मि देवेश तदा मे कृपया वद १०। शिव उवाच- साधु पृष्टं महाभाग त्वया लोकहितैषिणा । सुगोप्यमपि वक्ष्यामि मंत्रचिंतामणिं तव ११। रहस्यानां रहस्यं यद्गुह्यानां गुह्यमुत्तमम् । न मया कथितं देव्यै नाग्रजेभ्यः पुरा तव १२। वक्ष्यामि युगलं तुभ्यं कृष्णमंत्रमनुत्तमम् । मंत्रचिंतामणिर्नाम युगलं द्वयमेव च १३। पर्याया अस्य मंत्रस्य तथा पंचपदीति च । गोपीजनपदं वल्लभां तं तु चरणानिति १४। शरणं च प्रपद्ये च एष पंचपदात्मकः । मंत्रचिंतामणिः प्रोक्तः षोडशार्णो महामनुः १५। नमो गोपीजनेत्युक्त्वा वल्लभाभ्यां वदेत्ततः । पदद्वयात्मको मंत्रो दशार्णः खलु कथ्यते १६। एतां पंचपदीं जप्त्वा श्रद्धयाश्रद्धया सकृत् । कृष्णप्रियाणां सान्निध्यं गच्छत्येव न संशयः १७। न पुरश्चरणप्रेक्षा नास्य न्यासविधिक्रमः । न देशकालनियमो नारिमित्रादिशोधनम् १८। सर्वेऽधिकारिणश्चात्र चंडालांता मुनीश्वर । स्त्रियः शूद्रादयश्चापि जडमूकादि पंगवः १९। अन्ये हूणाः किराताश्च पुलिंदाः पुष्कसास्तथा । आभीराय वनाः कंकाः खसाद्याः पापयोनयः २०। दंभाहंकारपरमाः पापाः पैशुन्यतत्पराः । गोब्राह्मणादि हंतारो महोपपातकान्विताः २१। ज्ञानवैराग्यरहिताः श्रवणादिविवर्जिताः । एते चान्ये च सर्वे स्युर्मनोरस्याधिकारिणः २२। यदि भक्तिर्भवेदेषां कृष्णे सर्वेश्वरेश्वरे । तदाधिकारिणः सर्वे नान्यथा मुनिसत्तम २३। याज्ञिको दाननिरतः सर्वतंत्रोपसेवकः । सत्यवादी यतिर्वापि वेदवेदांगपारगः २४। ब्रह्मनिष्ठः कुलीनो वा तपस्वी व्रततत्परः । अत्राधिकारी न भवेत्कृष्णभक्तिविवर्जितः २५। तस्मादकृष्णभक्ताय कृतघ्नाय न मानिने । न च श्रद्धाविहीनाय वक्तव्यं नास्तिकाय च २६। न चाशुश्रूषवे वाच्यं नासंवत्सरसेविने । श्रीकृष्णेऽनन्यभक्ताय दंभलोभविवर्जिने २७। कामक्रोधविमुक्ताय देयमेतत्प्रयत्नतः । ऋषिश्चैवाहमेतस्य गायत्रीछंद उच्यते २८। देवता बल्लवीकांतो मंत्रस्य परिकीर्तितः । सप्रियस्य हरेर्दास्ये विनियोग उदाहृतः २९। आचक्राद्यैस्तथा मंत्रैः पंचांगानि प्रकल्पयेत् । अथवापि स्वबीजेन करांगन्यासकौ चरेत् ३०। मंत्रस्य प्रथमो वर्णो बिंदुना मूर्ध्निभूषितः । गमित्येवं भवेद्बीजं नमः शक्तिरिहोदिता ३१। अंतिमार्णैर्दशांगानि तैरेव च तथार्चनम् । गंधपुष्पादिभिस्तच्च जलैरेवाप्यसंभवे ३२। न्यासपूर्वविधानेन कर्तव्यं हरितुष्टये । अतएवास्य मंत्रस्य न्यासाद्यन्ये वदंति च ३३। सकृदुच्चारणादेव कृतकृत्यत्वदायिनः । तथापि दशधा नित्यं जपाद्यर्थं प्रविन्यसेत् ३४। अथ ध्यानं प्रवक्ष्यामि मंत्रस्यास्य द्विजोत्तम । पीतांबरं घनश्यामं द्विभुजं वनमालिनम् ३५। बर्हिबर्हकृतोत्तंसं शशिकोटिनिभाननम् । घूर्णायमाननयनं कर्णिकारावतंसिनम् ३६। अभितश्चंदनेनाथ मध्ये कुंकुमबिंदुना । रचितं तिलकं भाले बिभ्रतं मंडलाकृतिम् ३७। तरुणादित्यसंकाशं कुंडलाभ्यां विराजितम् । घर्माम्बुकणिकाराजद्दर्पणाभकपोलकम् ३८। प्रियास्य न्यस्तनयनं लीलापांगोन्नतभ्रुवम् । अग्रभागन्यस्तमुक्ता विस्फुरत्प्रोच्चनासिकम् ३९। दशनज्योत्स्नया राजत्पक्वबिंबफलाधरम् । केयूरांगदसद्रत्नमुद्रिकाभिर्लसत्करम् ४०। बिभ्रतं मुरलद्यं वामे पाणौ पद्मं तथैव च । कांचीदामस्फुरन्मध्यं नूपुराभ्यां लसत्पदम् ४१। रतिकेलिरसावेश चपलं चपलेक्षणम् । हसंतं प्रियया सार्द्धं हासयंतं च तां मुहुः ४२। इत्थं कल्पतरोर्मूले रत्नसिंहासनोपरि । वृंदारण्ये स्मरेत्कृष्णं संस्थितं प्रियया सह ४३। वामपार्श्वे स्थितां तस्य राधिकां च स्मरेत्ततः । नीलचोलकसंवीतां तप्तहेमसमप्रभाम् ४४। पट्टांचलेनावृतार्द्ध सुस्मेराननपंकजाम् । कांतवक्त्रे न्यस्तनेत्रां चकोरी चंचलेक्षणाम् ४५। अंगुष्ठतर्जनीभ्यां च निजकांतमुखांबुजे । अर्पयंतीं पूगफलं पर्णचूर्णसमन्वितम् ४६। मुक्ताहारस्फुरच्चारु पीनोन्नतपयोधराम् । क्षीणमध्यां पृथुश्रोणीं किंकिणीजालमंडिताम् ४७। रत्नताटंककेयूरमुद्रा वलयधारिणीम् । रणत्कटकमंजीर रत्नपादांगुलीयकाम् ४८। लावण्यसारमुग्धांगीं सर्वावयवसुंदरीम् । आनंदरससंमग्नां प्रसन्नां नवयौवनाम् ४९। सख्यश्च तस्या विप्रेंद्र तत्समानवयोगुणाः । तत्सेवनपराभाव्याश्चामरव्यजनादिभिः ५०। अथ तुभ्यं प्रवक्ष्यामि मंत्रार्थं शृणु नारद । बहिरंगैः प्रपंचस्य स्वांशैर्मायादि शक्तिभिः ५१। अंतरंगैस्तथा नित्यविभूतैस्तैश्चिदादिभिः । गोपनादुच्यते गोपी राधिका कृष्णवल्लभा । देवी कृष्णमयी प्रोक्ता राधिका परदेवता ५२। सर्वलक्ष्मीस्वरूपा सा कृष्णाह्लादस्वरूपिणी । ततः सा प्रोच्यते विप्र ह्लादिनीति मनीषिभिः ५३। तत्कलाकोटिकोट्यंश दुर्गाद्यास्त्रिगुणात्मिकाः । सा तु साक्षान्महालक्ष्मीः कृष्णो नारायणः प्रभुः ५४। नैतयोर्विद्यते भेदः स्वल्पोऽपि मुनिसत्तम । इयं दुर्गा हरी रुद्रः कृष्णः शक्र इयं शची ५५। सावित्रीयं हरिर्ब्रह्मा धूमोर्णासौ यमो हरिः । बहुना किं मुनिश्रेष्ठ विना ताभ्यां न किंचन ५६। चिदचिल्लक्षणं सर्वं राधाकृष्णमयं जगत् । इत्थं सर्वं तयोरेव विभूतिं विद्धि नारद ५७। न शक्यते मया वक्तुं वर्षकोटिशतैरपि । त्रैलोक्ये पृथिवी मान्या जंबूद्वीपं ततोवरम् ५८। तत्रापि भारतं वर्षं तत्रापि मथुरापुरी । तत्र वृंदावनं नाम तत्र गोपीकदंबकम् ५९। तत्र राधासखीवर्गस्तत्रापि राधिका वरा । सांनिध्याधिक्यतस्तस्या आधिक्यं स्याद्यथोत्तरम् ६०। पृथिवी प्रभृतीनां तु नान्यत्किंचिदिहोदितम् । सैषा हि राधिका गोपी जनस्तस्याः सखीगणः ६१। तस्याः सखीसमूहस्य वल्लभौ प्राणनायकौ । राधाकृष्णौ तयोः पादाः शरणं स्यादिहाश्रये ६२। प्रपद्ये गतवानस्मि जीवोऽहं भृशदुःखितः । सोऽहं यः शरणं प्राप्तो मम तस्य यदस्ति च ६३। सर्वं ताभ्यां तदर्थं हि तद्भोग्यं न ह्यहं मम । इत्यसौ कथितो विप्र मंत्रस्यार्थः समासतः ६४। युगलार्थस्तथा न्यासः प्रपत्तिः शरणागतिः । आत्मार्पणमिमे पंच पर्यायास्ते मयोदिताः ६५। अयमेव चिंतनीयो दिवानक्तमतंद्रितैः ६६। इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे वृंदावनमाहात्म्ये एकाशीतितमोऽध्यायः ८१।

ṛṣaya ūcu- sūta jīva ciraṃ sādho śrīkṛṣṇacaritāmṛtam | tvayā prakāśitaṃ sarvaṃ bhaktānāṃ bhavatāraṇam 1| śrīkṛṣṇalīlāṃ nikhilāṃ brūhi dainaṃdinīṃ prabho | yayākarṇitayā sādho kṛṣṇe bhaktirvivarddhate 2| guroḥ śiṣyasya maṃtrasya vidhānaṃ lakṣaṇaṃ pṛthak | vadāsmākaṃ mahābhāga tvaṃ hi naḥ paramaḥ suhṛt 3| sūta uvāca- ekadā yamunātīre samāsīnaṃ jagadgurum | nāradaḥ praṇipatyāha devadevaṃ sadāśivam 4| nārada uvāca- devadeva mahādeva sarvajña jagadīśvara | bhagavaddharmatattvajña kṛṣṇamaṃtravidāṃ vara 5| kṛṣṇamaṃtrā mayā labdhāstvatto ye ca pituḥ pare | te sarve sādhitāstatvānmaṃtrarājādayo mayā 6| bahuvarṣasahasraistu śākamūlaphalāśinā | śuṣkaparṇāṃbuvāyvādi bhojinā ca nirāśinā 7| strīṇāṃ saṃdarśanālāpavarjinā bhūmiśāyinā | kāmādiṣaḍguṇaṃ jitvā bāhyeṃdriyaniyamyatā 8| evaṃkṛte'pi naivātmā saṃtuṣṭo mama śaṃkara | tadbrūhi yatprasidhyeta saṃskārādyairvinā prabho 9| sakṛduccāraṇādeva dadāti phalamuttamam | yadi yogyo'smi deveśa tadā me kṛpayā vada 10| śiva uvāca- sādhu pṛṣṭaṃ mahābhāga tvayā lokahitaiṣiṇā | sugopyamapi vakṣyāmi maṃtraciṃtāmaṇiṃ tava 11| rahasyānāṃ rahasyaṃ yadguhyānāṃ guhyamuttamam | na mayā kathitaṃ devyai nāgrajebhyaḥ purā tava 12| vakṣyāmi yugalaṃ tubhyaṃ kṛṣṇamaṃtramanuttamam | maṃtraciṃtāmaṇirnāma yugalaṃ dvayameva ca 13| paryāyā asya maṃtrasya tathā paṃcapadīti ca | gopījanapadaṃ vallabhāṃ taṃ tu caraṇāniti 14| śaraṇaṃ ca prapadye ca eṣa paṃcapadātmakaḥ | maṃtraciṃtāmaṇiḥ proktaḥ ṣoḍaśārṇo mahāmanuḥ 15| namo gopījanetyuktvā vallabhābhyāṃ vadettataḥ | padadvayātmako maṃtro daśārṇaḥ khalu kathyate 16| etāṃ paṃcapadīṃ japtvā śraddhayāśraddhayā sakṛt | kṛṣṇapriyāṇāṃ sānnidhyaṃ gacchatyeva na saṃśayaḥ 17| na puraścaraṇaprekṣā nāsya nyāsavidhikramaḥ | na deśakālaniyamo nārimitrādiśodhanam 18| sarve'dhikāriṇaścātra caṃḍālāṃtā munīśvara | striyaḥ śūdrādayaścāpi jaḍamūkādi paṃgavaḥ 19| anye hūṇāḥ kirātāśca puliṃdāḥ puṣkasāstathā | ābhīrāya vanāḥ kaṃkāḥ khasādyāḥ pāpayonayaḥ 20| daṃbhāhaṃkāraparamāḥ pāpāḥ paiśunyatatparāḥ | gobrāhmaṇādi haṃtāro mahopapātakānvitāḥ 21| jñānavairāgyarahitāḥ śravaṇādivivarjitāḥ | ete cānye ca sarve syurmanorasyādhikāriṇaḥ 22| yadi bhaktirbhavedeṣāṃ kṛṣṇe sarveśvareśvare | tadādhikāriṇaḥ sarve nānyathā munisattama 23| yājñiko dānanirataḥ sarvataṃtropasevakaḥ | satyavādī yatirvāpi vedavedāṃgapāragaḥ 24| brahmaniṣṭhaḥ kulīno vā tapasvī vratatatparaḥ | atrādhikārī na bhavetkṛṣṇabhaktivivarjitaḥ 25| tasmādakṛṣṇabhaktāya kṛtaghnāya na mānine | na ca śraddhāvihīnāya vaktavyaṃ nāstikāya ca 26| na cāśuśrūṣave vācyaṃ nāsaṃvatsarasevine | śrīkṛṣṇe'nanyabhaktāya daṃbhalobhavivarjine 27| kāmakrodhavimuktāya deyametatprayatnataḥ | ṛṣiścaivāhametasya gāyatrīchaṃda ucyate 28| devatā ballavīkāṃto maṃtrasya parikīrtitaḥ | sapriyasya harerdāsye viniyoga udāhṛtaḥ 29| ācakrādyaistathā maṃtraiḥ paṃcāṃgāni prakalpayet | athavāpi svabījena karāṃganyāsakau caret 30| maṃtrasya prathamo varṇo biṃdunā mūrdhnibhūṣitaḥ | gamityevaṃ bhavedbījaṃ namaḥ śaktirihoditā 31| aṃtimārṇairdaśāṃgāni taireva ca tathārcanam | gaṃdhapuṣpādibhistacca jalairevāpyasaṃbhave 32| nyāsapūrvavidhānena kartavyaṃ harituṣṭaye | ataevāsya maṃtrasya nyāsādyanye vadaṃti ca 33| sakṛduccāraṇādeva kṛtakṛtyatvadāyinaḥ | tathāpi daśadhā nityaṃ japādyarthaṃ pravinyaset 34| atha dhyānaṃ pravakṣyāmi maṃtrasyāsya dvijottama | pītāṃbaraṃ ghanaśyāmaṃ dvibhujaṃ vanamālinam 35| barhibarhakṛtottaṃsaṃ śaśikoṭinibhānanam | ghūrṇāyamānanayanaṃ karṇikārāvataṃsinam 36| abhitaścaṃdanenātha madhye kuṃkumabiṃdunā | racitaṃ tilakaṃ bhāle bibhrataṃ maṃḍalākṛtim 37| taruṇādityasaṃkāśaṃ kuṃḍalābhyāṃ virājitam | gharmāmbukaṇikārājaddarpaṇābhakapolakam 38| priyāsya nyastanayanaṃ līlāpāṃgonnatabhruvam | agrabhāganyastamuktā visphuratproccanāsikam 39| daśanajyotsnayā rājatpakvabiṃbaphalādharam | keyūrāṃgadasadratnamudrikābhirlasatkaram 40| bibhrataṃ muraladyaṃ vāme pāṇau padmaṃ tathaiva ca | kāṃcīdāmasphuranmadhyaṃ nūpurābhyāṃ lasatpadam 41| ratikelirasāveśa capalaṃ capalekṣaṇam | hasaṃtaṃ priyayā sārddhaṃ hāsayaṃtaṃ ca tāṃ muhuḥ 42| itthaṃ kalpatarormūle ratnasiṃhāsanopari | vṛṃdāraṇye smaretkṛṣṇaṃ saṃsthitaṃ priyayā saha 43| vāmapārśve sthitāṃ tasya rādhikāṃ ca smarettataḥ | nīlacolakasaṃvītāṃ taptahemasamaprabhām 44| paṭṭāṃcalenāvṛtārddha susmerānanapaṃkajām | kāṃtavaktre nyastanetrāṃ cakorī caṃcalekṣaṇām 45| aṃguṣṭhatarjanībhyāṃ ca nijakāṃtamukhāṃbuje | arpayaṃtīṃ pūgaphalaṃ parṇacūrṇasamanvitam 46| muktāhārasphuraccāru pīnonnatapayodharām | kṣīṇamadhyāṃ pṛthuśroṇīṃ kiṃkiṇījālamaṃḍitām 47| ratnatāṭaṃkakeyūramudrā valayadhāriṇīm | raṇatkaṭakamaṃjīra ratnapādāṃgulīyakām 48| lāvaṇyasāramugdhāṃgīṃ sarvāvayavasuṃdarīm | ānaṃdarasasaṃmagnāṃ prasannāṃ navayauvanām 49| sakhyaśca tasyā vipreṃdra tatsamānavayoguṇāḥ | tatsevanaparābhāvyāścāmaravyajanādibhiḥ 50| atha tubhyaṃ pravakṣyāmi maṃtrārthaṃ śṛṇu nārada | bahiraṃgaiḥ prapaṃcasya svāṃśairmāyādi śaktibhiḥ 51| aṃtaraṃgaistathā nityavibhūtaistaiścidādibhiḥ | gopanāducyate gopī rādhikā kṛṣṇavallabhā | devī kṛṣṇamayī proktā rādhikā paradevatā 52| sarvalakṣmīsvarūpā sā kṛṣṇāhlādasvarūpiṇī | tataḥ sā procyate vipra hlādinīti manīṣibhiḥ 53| tatkalākoṭikoṭyaṃśa durgādyāstriguṇātmikāḥ | sā tu sākṣānmahālakṣmīḥ kṛṣṇo nārāyaṇaḥ prabhuḥ 54| naitayorvidyate bhedaḥ svalpo'pi munisattama | iyaṃ durgā harī rudraḥ kṛṣṇaḥ śakra iyaṃ śacī 55| sāvitrīyaṃ harirbrahmā dhūmorṇāsau yamo hariḥ | bahunā kiṃ muniśreṣṭha vinā tābhyāṃ na kiṃcana 56| cidacillakṣaṇaṃ sarvaṃ rādhākṛṣṇamayaṃ jagat | itthaṃ sarvaṃ tayoreva vibhūtiṃ viddhi nārada 57| na śakyate mayā vaktuṃ varṣakoṭiśatairapi | trailokye pṛthivī mānyā jaṃbūdvīpaṃ tatovaram 58| tatrāpi bhārataṃ varṣaṃ tatrāpi mathurāpurī | tatra vṛṃdāvanaṃ nāma tatra gopīkadaṃbakam 59| tatra rādhāsakhīvargastatrāpi rādhikā varā | sāṃnidhyādhikyatastasyā ādhikyaṃ syādyathottaram 60| pṛthivī prabhṛtīnāṃ tu nānyatkiṃcidihoditam | saiṣā hi rādhikā gopī janastasyāḥ sakhīgaṇaḥ 61| tasyāḥ sakhīsamūhasya vallabhau prāṇanāyakau | rādhākṛṣṇau tayoḥ pādāḥ śaraṇaṃ syādihāśraye 62| prapadye gatavānasmi jīvo'haṃ bhṛśaduḥkhitaḥ | so'haṃ yaḥ śaraṇaṃ prāpto mama tasya yadasti ca 63| sarvaṃ tābhyāṃ tadarthaṃ hi tadbhogyaṃ na hyahaṃ mama | ityasau kathito vipra maṃtrasyārthaḥ samāsataḥ 64| yugalārthastathā nyāsaḥ prapattiḥ śaraṇāgatiḥ | ātmārpaṇamime paṃca paryāyāste mayoditāḥ 65| ayameva ciṃtanīyo divānaktamataṃdritaiḥ 66| iti śrīpadmapurāṇe pātālakhaṃḍe vṛṃdāvanamāhātmye ekāśītitamo'dhyāyaḥ 81|