Chapter 114

राम उवाच- क एष दृश्यते व्योम्नि सर्वाभरणभूषितः । विमानस्थो महादीप्त मध्याह्नार्क इवापरः १। दुष्प्रेक्ष्यः सर्वमर्त्यानां तस्यांके चारुहासिनी । अपरा श्रीरिव ब्रह्मंस्तथा पंचसुयोषितः २। गायंति मधुरां गीतिं सुभ्रूभंगनिरीक्षणैः । मंदस्मितैः करतलशब्दास्फोटिकया तथा ३। क्वचिद्गलकृतैर्गीतैरन्योन्य करताडनैः । अन्योन्य मुखमालोक्य प्रलोभैर्गीतपूर्वकैः ४। क्रीडन्नास्ते महायोगी पद्मकिंजल्कसन्निभः । एवं चरितपुण्येन केन वा तद्वदस्व मे ५। शंभुरुवाच- एष विप्रः पुरा राम सर्वसंपत्समन्वितः । नानाविधसुखोपेतो भार्य्यापोषणतत्परः ६। अपुत्रो दानहीनश्च देवतार्चनवर्जितः । पंचयज्ञविहीनश्च स्वाध्यायपरिवर्जितः ७। प्रातर्म्मध्याह्नसायाह्नभोजनप्रवणोऽशुचिः । कदाचिदगमद्गेहं गौतमस्य महात्मनः ८। त्र्यंबकस्य गिरौ पुण्ये नानामुनिगणाश्रिते । तत्रापि शोभितगृहं स्फटिकस्तंभकल्पितम् ९। अगुरुद्रवकस्तूरीचंद्र कुंकुमचर्चिता । भित्तिर्यस्य च संतानकुसुमामोदसौष्ठवम् १०। कस्तूरिका पुष्परस समुत्सेचितभूतलम् । सूक्ष्म सुश्वेतविविधवितानपरिशोभितम् ११। अंगणं शोभित महाकदलीपूगशोभितम् । समीपसरसीजात मंजुकूजन्मधुव्रतम् १२। पाटीरतरुसंभूत गंधपूरितदिङ्मुखम् । शिक्षागीतकृताल्हाद गीतपूरितदिङ्मुखम् १३। निदाघजनिताताप नाशयंत्रविनिर्मितम् । कदलीदलसंच्छादि पावकाकल्पितच्छदम् १४। पाटीरतरुसुस्निग्ध सांद्र द्वारकपाटकम् । सौगंधिकमहामोदि कल्पितांतर भित्तिकम् १५। ईशानभागसुभग रतिकल्पित वेदिकम् । हाटिकाकल्पितपदं विचित्रवेदिकायुतम् १६। सुस्निग्धनि बिडच्छायं वटमूलोपकल्पितम् । प्रसूनकदलीखंड सरोभिः प्रांतशोभितम् १७। महावटाग्रसंलग्न तुषारितपयोधरम् । नाकोपवनसंपन्न विचित्राराम शोभितम् १८। वापीकूपतडागाद्यमनेकवनशोभितम् । मंदं मंदं ववौ वायुर्यत्र गेहे सुखप्रदः १९। वादिन्यश्चारुसर्वांग्यो वाद्यानि स्मरसंपदः । वीणां वेणुं त्रिवेणुं च वादयंति वरांगनाः २०। तौर्य्यत्रिककृतो नार्य्यश्चतुर्दिक्षु तथोर्द्ध्वतः । सुवर्णादिकपात्रेषु वटका भस्मनः शुभाः २१। वासिताः सर्वगंधैश्च सुधूपैरपि धूपिताः । कुशग्रथितसंघाश्च अक्षमालाश्च कोटिशः २२। कृष्णाजिनसहस्राणि बहिः प्रांते स्थितानि च । एतादृशे गृहवरे देववंद्यो मुनीश्वरः २३। कर्पूरादींश्च संस्थाप्य चतुर्दिक्षु मुनीश्वरः । पाटीरपीठे कर्पूरसिंहासनमकल्पयत् २४। सूक्ष्मं श्वेतं च सुस्रिग्धमावृत्तं घनसारकैः । सुगंधवासितजलैः स्नाप्य क्षीरेण शंकरम् २५। अन्यैश्च वैदिकैर्मंत्रैः स्नापयित्वा सदाशिवम् । दारुचंद्रोपपीठे तु वस्त्रपीठं निधाय च । पात्रिकामग्रतः स्थाप्य स्थापयित्वा दलेष्वमून् २६। एकस्मिन्नक्षताः पात्रे अन्यस्मिन्सतिलाक्षताः । पंचगंधकमेकस्मिन्नन्यस्मिन्नष्टगंधकम् २७। काश्मीरं मृगनाभिं तु कर्पूरं चंदनं तथा । पात्रेष्वन्येषु विन्यस्य पूजास्थाने प्रकल्प्य च २८। नानावरणमार्गेण पूजा तत्र विधीयते । लिंगमध्ये स्थितो देवः पंचवक्त्रः सदाशिवः २९। तस्य प्रावरणं लिंगं शक्तिस्तस्य विधीयते । शक्तेरावरणं विष्णुर्विष्णोरावरणं विधिः ३०। ब्रह्मप्रावरणं चंद्रस्तस्य सूर्यस्ततः श्रुतिः । दिग्देवतासु तद्गुप्तिस्तासामावरणं दिशः ३१। दिशामावरणं शंभुस्तस्य चावरणं गुणाः । दशप्रावरणं ह्येतच्छिवलिंगार्चनं शुभम् ३२। केषांचिन्मतमेतत्स्यादथ प्रावरणांतरम् । विद्यावरणमाख्यातं तदुमावरणं स्मृतम् ३३। विष्णुरावरणं तस्या विष्णोश्चावरणं विधिः । ब्रह्मप्रावरणंचंद्रस्तस्य भानुरथावृतिः ३४। भानोरावरणं चेश इति षोढावृतिः स्मृता । विधिं विना समाख्यातं पंचावरणमुत्तमम् ३५। शशांकविष्णुशक्तीनामेतदावरणत्रयम् । अंबिकावरणं प्रोक्तमेकावरणमुत्तमम् ३६। अथवा लोकपालाः स्युरावृतिः सोमपूजने । अनावरणमथवा पूजनं शस्यते शिवे ३७। पत्रिकाष्टदलेष्वेव स्थितद्रव्यैर्यजेच्छिवम् । पत्रिकालक्षणं वक्ष्ये सर्वकर्मोपयोगितम् ३८। स्वर्णेन राजतेनाथ ताम्रेणाथ प्रकल्पितम् । मुक्ताशुक्तिनिभं कुर्यात्पत्रिकाष्टदलं शुभम् ३९। पद्मपत्रसमानाष्टकोणाकारं प्रकल्पयेत् । पलमात्रं ततः शस्तं निर्वृतं विस्तृतं पदम् ४०। अस्थूलमध्यमुपरि पद्माकृतिदलाष्टकम् । अथवा शक्तिमार्गेण पंचपत्रं प्रकल्पयेत् ४१। त्रिपत्रमथवा कुर्याच्छक्तिभावे मतेन च । यथा स्याच्छोभनं पात्रं तथा कुर्य्याद्विचक्षणः ४२। शक्त्यांतरितरुद्राक्षैः कल्पिताष्टशतैः शुभा । मालोपवीतं त्रिंशत्या अष्टकेन प्रकल्पितम् ४३। प्रगंडयोरथैकैकं बद्धा तु द्वे प्रकोष्ठयोः । शिरस्येका धृता तेन कंठे च परमर्षिणा ४४। रुद्राक्षैः स्फटिकै रत्नैः कल्पिता ह्यक्षमालिका । व्याघ्रचर्मासनं कृत्वा पद्मासनगतो मुनिः ४५। आवाहनासनं चार्घ्यं पाद्यं वाचमनीयकम् । निर्वर्त्य गंगासलिलैः स्नापयामास शंकरम् ४६। अष्टगंधकसंयुक्तैः पुष्पैर्बकुलपाटलैः । स्वर्णभांडस्थितैर्वस्त्रशोधितैर्वासितैर्दृढम् ४७। द्वारे ताम्रकटाहश्च प्रबंधद्रोणिना शुभम् । गोशृंगेण विषाणेन गवयस्य तथा क्वचित् ४८। दक्षिणावर्तशंखेन रत्नपात्रैरथापि वा । स्वर्णैर्वा राजतैर्वापि ताम्रैः कांस्यैरथापि वा ४९। स्वर्णैश्च सूक्ष्मकलशैः स्नापयामास चेच्छया । अथवा मृण्मयैः कुर्य्यात्पद्मपत्रैरथापि वा ५०। पालाशैश्चूतजंब्वाद्यैः पात्रैः संस्नापयेद्विभुम् । स्नानानामथ सर्वेषां धारास्नानं विशिष्यते ५१। नमस्तेत्यादिमंत्रेण शतरुद्रियसंज्ञिना । शं चेत्याद्यनुवाकेन शांतिरूपेण चेश्वरम् ५२। आवृत्य च यथाशक्ति पश्चाद्गंधादि विन्यसेत् । ततश्च शोभनैः पुष्पैः पत्रैर्बिल्वैः समर्चयेत् ५३। तुलसीमारुवदलैः कल्हारैश्च महोत्पलैः । नीलोत्पलैरुत्पलैश्च शेषैश्च करवीरकैः ५४। कर्णिकारैः सितांभोजैरपराजितया तथा । तिलाक्षतैरक्षतैश्च श्रीपत्रैस्तिलमिश्रकैः ५५। एवं महेशमीशानं पूजयामास गौतमः । कर्पूरागरुकस्तूरी सर्ज्जागरुकचंदनैः ५६। अन्यैश्च धूपयामास षोडशाथ प्रदीपिकाः । कर्पूरवर्त्तिसंयुक्ता दीपयंत्रोपरिस्थिताः ५७। निवेदितं महेशाय अथ नैवेद्यमुत्तमम् । सुपक्वशालिपिष्टान्नं भक्ष्यं लेह्यं च चोष्यकम् ५८। मधुरादिसमोपेतं पंचभक्ष्यसमन्वितम् । अनेकपक्वशाकाढ्यमनेक पक्वमिश्रितम् ५९। पानं विंशतिसंयुक्तं द्राक्षारंभाफलान्वितम् । सूपाष्टकादिसंयुक्तं युक्तं मूलफलादिना ६०। यथासंभवसंयुक्तैरन्यैरप्युपकल्पितम् । अग्रपुष्पसमोपेतं नैवेद्यं प्रददौ मुनिः ६१। सौवर्णपात्रिका न्यस्तनीराजनसहस्रकम् । सोपहाराय देवाय दत्वा चैव नमस्य च ६२। पूगखंडानथो घृष्टान्पत्राणि क्षालितानि च । अपृष्ठाग्राणि सुश्वेतच्छदयावृतिकानि च ६३। घनसारकचूर्णं च न्यस्तपत्रत्रयं शुभम् । सौवर्णपात्रविन्यस्तमिदं तांबूलमीश्वरे ६४। अथ प्रदक्षिणं कृत्वा नमस्काराननंतरम् । अष्टयोषास्ततः प्राप्तास्तंत्रीवेण्वादिधारिकाः ६५। विचित्रवाद्यवादिन्यः संप्राप्ता मुनिसन्निधिम् । क्षुद्रतालयुगं गृह्य स्वयं गातुं प्रचक्रमे ६६। गौतमे गातुमुद्युक्ते तानं कुर्युरथांगनाः । मंदं मंदं च वाद्यानि वादयंति तथापराः ६७। मधुरं गायति मुनौ स्वरामूर्तिभृतस्तथा । प्रानृत्यंत महेशाग्रे तदद्भुतमिवाभवत् ६८। एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो भगवान्नारदो मुनिः । तमागतं गौतमोपि संपूज्य प्रणिपत्य च ६९। आहचैनंकृतार्थोस्मिनचकश्चिन्मयासमः । तवागमनकृत्यं किं कुत आगमनं तथा ७०। श्रीनारद उवाच- पातालादागतोस्मीह भुक्त्वा वै बाणमंदिरे । आयास्यंति महात्मानो बाणशुक्रादयो गृहम् ७१। अथ क्षणादभ्यगाच्च बाणः परपुरंजयः । विंशत्यक्षौहिणीयुक्तो गजमारुह्य सोसुरः ७२। अपरं हि गजं शुक्रः प्रह्लादो रथमुत्तमम् । वृषपर्वा रथवरं बलिस्तुरगमुत्तमम् ७३। आगतानथ तान्सर्वानाज्ञाय स तु गौतमः । सशिष्यो निर्जगामाथ ह्यादायार्घ्यादिकं त्वरा ७४। गौतमं चापि ते वीक्ष्यावरुह्य च गजादिकात् । नमश्चक्रुरथो दैत्यास्तं नमस्कृत्य भार्गवम् ७५। आलिंग्य राक्षसान्सर्वान्पूजयित्वा यथाविधि । सेनायाः सन्निवेशं च चकार मुनिपुंगवः ७६। पादौ प्रक्षाल्य शुक्रस्य जलं मूर्ध्नि धृतं तथा । विचित्रफलसंयुक्तं दत्तवानर्हणं मुनिः ७७। वापीतडागसरसी स्नानपूर्वकृत क्रियाः । संगमे वर्तमाने तु गौतमस्याश्रमे शुभे ७८। तद्गेहं तु प्रविश्याथ राक्षसास्सपुरोहिताः । देवपूजाप्रपत्तिं च चक्रुः सर्वे द्विजालये ७९। सद्यः प्रकल्पितायां च वेद्यां शुक्रोऽयजच्छिवम् । तस्यैव वामभागे तु प्रह्लादोयजदच्युतम् ८०। सोमं च बलिरप्येवमन्ये चासुरपुंगवाः । अथ बाणोऽयजद्देवमेकमेव त्रियंबकम् ८१। शुक्रोपि भगवन्तन्तमुमानाथमपूजयत् । गौतमोप्यथ मध्याह्ने पूजयामास शंकरम् ८२। सर्वे शुक्लांबरधरा भस्मोद्धूलितविग्रहाः । सितेन भस्मना कृत्वा सर्वस्थाने त्रिपुंड्रकम् ८३। नत्वा तु भार्गवं सर्वे भूतशुद्धिं प्रचक्रमुः । हृत्पद्ममध्ये सुषिरं तत्रैव भूतपंचकम् ८४। तेषां मध्ये महाकाशमाकाशे निर्मलानलम् । तन्मध्ये च महेशानं ध्यायेद्दीप्तिमयं शुभम् ८५। अज्ञानसंयुतं भूतं शमलं सर्वसंगतम् । तद्देहमाकाशदीपे प्रदहेज्ज्ञानवह्निना ८६। आकाशस्यावृतं चाहं दग्ध्वाऽऽकाशमथो दहेत् । दग्ध्वाकाशमयो वायुमग्निभूतं तदा दहेत् ८७। अब्भूतं च ततो दग्ध्वा पृथिवीभूतमेव च । तदाश्रितान्गुणान्दग्ध्वा ततो देहं प्रदाहयेत् ८८। एवं दहित्वा भूतानि देही तज्ज्ञानवह्निना । शिखामध्यस्थितं विष्णुमानंदरसनिर्भरम् ८९। निष्पन्नचंद्रकिरणसंकाशकिरणं शिवम् । शिवांगोत्पन्नकिरणैरमृतद्रवसंयुतैः ९०। सुशीतला ततो ज्वाला प्रशांता चन्द्ररश्मिवत् । प्रसारितसुधारुग्भिः सांद्रीभूतश्च संप्लवः ९१। क्रमेण प्लावितं भूतग्रामं संचिंतयेत्परम् ९२। इत्थं कृत्वा भूतशुद्धिं क्रियार्हो मर्त्यः शुद्धो जायते एव शुद्धः । पूजां कर्तुं जाप्यकर्म्मापि पश्चाद्देवध्याने ब्रह्महत्यादि हानिः ९३। एवं ध्यात्वा चंद्रदीप्तिप्रकाशं ध्यानेनारोप्याशु लिंगे शिवस्य । सदाशिवं दीपमध्ये विचिंत्य पंचाक्षरेणार्चनमव्ययं तु ९४। आवाहनादीनुपचारांस्तथापि कृत्वा स्नानं पूर्ववच्छंकरस्य । उदुंबरं राजतं स्वर्णपीठं वस्त्रादिछन्नं सर्वमेवेह पीठम् ९५। अंते कृत्वा बुद्बुदानां च वृष्टिं पीठे पीठे नागमेकं पुरस्तात् । कुर्यात्पीठे चोर्ध्वके नागयुग्मं देवाभ्याशे दक्षिणे वामतश्च ९६। जपापुष्पं नागमध्ये निधाय मध्ये वस्त्रं द्वादश प्रातिगुण्ये । सुश्वेतेन तस्य मध्ये महेशं लिंगाकारं पीठयुक्तं प्रपूज्यम् ९७। एवं कृत्वा बाणमुख्या दितीशा दत्त्वा दत्त्वा पंचगंधाष्टगंधम् । पुष्पैः पत्रैः श्री तिलैरक्षतैश्च तिलोन्मिश्रैः केवलैश्च प्रपूज्य ९८। धूपं दत्त्वा विधिवत्संप्रयुक्तं दीपं दत्त्वा चोक्तमेवोपहारम् । पूजाशेषं ते समाप्याथ सर्वे गीतं नृत्यं तत्रतत्रापि चक्रुः ९९। अथास्मिन्नंतरे गौतमस्यप्राप्तः शिष्यः शंकरात्मेति नाम्ना १००। उन्मत्तवेशो दिग्वासा अनेकावृतिमाश्रितः । क्वचिद्द्विजातिप्रवरः क्वचिच्चंडालसन्निभः १०१। क्वचिच्छूद्र समो योगी तापसः क्वचिदप्युत । गर्जत्युत्पतते चैव नृत्यति स्तौति गायति १०२। रोदिति शृणुते व्यक्तं पतत्युत्तिष्ठति क्वचित् । शिवज्ञानैकसंपन्नः परमानंदनिर्भरः १०३। संप्राप्तो भोज्यवेलायां गौतमस्यांतिकं ययौ । बुभुजे गुरुणा साकं क्वचिदुच्छिष्टमेव च १०४। क्वचिल्लेहति तत्पात्रं तूष्णीमेवाभ्यगात्क्वचित् । हस्तं गृहीत्वैव गुरोः स्वयमेवाभुनक्क्वचित् १०५। क्वचिद्गृहांतरे मूत्रं क्वचित्कर्दमलेपनम् । सर्वदा तं गुरुर्दृष्ट्वा करमालंब्य मंदिरम् १०६। प्रवेश्य स्वीयपीठे तमुपवेश्याभ्यभोजयत् । स्वयं तदस्य पात्रेण बुभुजे गौतमो मुनिः १०७। तस्य चित्तं परिज्ञातुं कदाचिदथ सुंदरी । अहल्या शिष्यमाहूय भुंक्ष्वेत्युक्त्वाथ सा शुभा १०८। सौवर्णे भाजने चान्नं निधाय चषकांतरे । पानादिकमथो दत्वा एकस्मिन्पावकं पुनः १०९। निधायांगारनिचयं कंटकानां चयं परे । निधाय भुंक्ष्व भुंक्ष्वेति स चापि बुभुजे मुनिः ११०। यथा पपौ हि पानीयं तथा वह्निमपि द्विजः । कंटकानपि भुक्त्वा स यथापूर्वमतिष्ठत १११। पुरा हि मुनिकन्याभिराहूतो भोजनाय च । दिनेदिने तत्प्रदत्तं लोष्ठमंबु च गोमयम् ११२। कर्दमं काष्ठदंडं च भुक्त्वा प्रीत्याथ हर्षितः । एतादृशो मुनिरसौ चंडालसदृशाकृतिः ११३। सुजीर्णोपानहौ हस्ते गृहीत्वा तु तथा करे । अंत्यजोचितभाषाभिर्वृषपर्वाणमभ्यगात् ११४। वृषपर्वेशयोर्मध्ये दिग्वासाः समतिष्ठत । वृषपर्वा तमज्ञात्वा पीडयित्वा शिरोऽच्छिनत् ११५। हते तस्मिन्द्विजश्रेष्ठे जगदेतच्चराचरम् । अतीव कलुषमभवत्तत्रस्था मुनयस्तथा ११६। गौतमस्य महाशोकः संजातः सुमहात्मनः । निर्ययौ चक्षुषोर्वारि शोकं संदर्शयन्निव ११७। गौतमः सर्वदैत्यानां संनिधौ वाक्यमुक्तवान् । किमनेन कृतं पापं येन च्छिन्नमिदं शिरः ११८। मम प्राणाधिकस्येह सर्वदा शिवयोगिनः । ममापि मरणं सत्यं शिष्यरूपी यतो गुरुः ११९। शैवानां धर्मयुक्तानां सर्वदा शिववर्तिनाम् । मरणं यत्र दृष्टं स्यात्तत्र नो मरणं ध्रुवम् १२०। शुक्र उवाच- एनं संजीवयिष्यामि मम गोत्रं शिवप्रियम् । किमसौ म्रियते ब्रह्मन्पश्य मे तपसो बलम् १२१। इति वादिनि विप्रेंद्रे गौतमोऽपि ममार ह । तस्मिन्मृतेऽथ शुक्रोऽपि प्राणांस्तत्याज योगतः १२२। तस्यापि हतमाज्ञाय प्रह्लादा द्दानवेश्वराः । सर्वे मृताः क्षणेनैव तदद्भुतमिवाभवत् १२३। मृतमासीदथ बलं तस्य बाणस्य धीमतः । अहल्या शोकसंतप्ता रुरोदोच्चैः पुनः पुनः १२४। गौतमेन महेशस्य पूजया पूजितो विभुः । वीरभद्रो महायोगी सर्वं दृष्ट्वा चुकोप ह १२५। अहो कष्टमहोकष्टं माहेशा बहवो मृताः । शिवं विज्ञापयिष्यामि तेनोक्तं करवाण्यहम् १२६। इति निश्चित्य गतवान्मंदराचलमव्ययम् । नमस्कृत्वा विरूपाक्षमिदं सर्वमथोक्तवान् १२७। ब्रह्म हरी स्थितौ तत्र दृष्ट्वा प्राह शिवो वचः । मद्भक्तैः साहसं कर्म कृतं दृष्ट्वा वरप्रदः १२८। गत्वा पश्यामहे विष्णो युवामप्यागमिष्यथ । अथेशो वृषमारुह्य वायुना धूतचामरः १२९। नंदिकेन सुवेषेण धृते छत्रेति शोभने । सुश्वेतहेमदंडे च नान्ययोगे धृते विभोः १३०। महेशानुमतिं लब्ध्वा हरिर्नागांतके स्थितः । आरक्तनीलछत्राभ्यां शुशुभे लक्ष्यकौस्तुभः १३१। शिवानुमत्या ब्रह्मापि हंसारूढोऽभवत्तदा । इंद्रगोपप्रभाकारच्छत्राभ्यां शुशुभे विधिः १३२। इंद्रादिसर्वदेवाश्च स्वस्ववाहनसंयुताः । अथ ते निर्ययुः सर्वे नानावाद्यानुमोदिताः १३३। कोटिकोटिगणाकीर्णा गौतमस्याश्रमं गताः । ब्रह्मविष्णुमहेशाना दृष्ट्वा तत्परमाद्भुतम् १३४। स्वभक्तं जीवयामास वामकोणनिरीक्षणात् । शंकरो गौतमं प्राह तुष्टोऽहं ते वरं वृणु १३५। गौतम उवाच- यदि प्रसन्नो देवेश यदि देयो वरो मम । त्वल्लिंगार्चनसामर्थ्यं नित्यमस्तु महेश्वर १३६। वृतमेतन्मया देव शृणुष्वैतत्त्रिलोचन । मम शिष्यो महाभागो हेयाहेयादिवर्जितः १३७। प्रेक्षणीयं ममत्वेन न च पश्यति चक्षुषा । न च घ्राणेन घ्रातव्यं न दातव्यं न चेतरत् १३८। इति बुद्घ्वा तथा कुर्वन्स हि योगी महायशाः । उन्मत्तविकृताकारः शंकरात्मेति कीर्तितः १३९। न कश्चित्तं प्रतिद्विष्यान्न च तं हिंसयेदिति । एतन्मे दीयतां देव एतेषाममृतिस्तथा १४०। श्रीभगवानुवाच-। आकल्पमेते जीवंतु ततो मुक्तिं भजंतु च । त्वया कृतमिदं वेश्म विस्तृतं विकृतं शुभम् १४१। तिष्ठामः क्षणमात्रं तु ततो यास्याम मंदिरम् । गौतम उवाच- अयोग्यं प्रार्थयामीश ह्यर्थी दोषं न पश्यति १४२। ब्रह्माद्यलभ्यं देवेश दीयतां यदि रोचते । अथेशो विष्णुमालोक्य गृहीत्वा तु करं हरेः १४३। प्रहसन्नंबुजाभाक्षमित्युवाच सदाशिवः । म्लानोदरोसि गोविंद देयं ते भोजनं किमु १४४। स्वयं प्रविश्य यदि वा स्वयं भुंक्ष्व स्वगेहवत् । गच्छ वा पार्वतीगेहं या कुक्षिं पूरयिष्यति १४५। इत्युक्त्वा तत्करालंबी एकांतमगमद्विभुः । आदिश्य नंदिनं देवो द्वाराध्यक्षं यथोक्तवत् १४६। गौतमं समुवाचायमुत्तरं विष्णुभाषणम् । सदाशिव उवाच- संपादयान्नं सर्वेषां भोक्तुकामा वयं मुने १४७। इत्युक्त्वैकांतमगमद्वासुदेवेन शंकरः । मृदुशय्यां समारुह्य शयितौ देवतोत्तमौ १४८। अन्योन्यं भाषणं कृत्त्वा प्रोत्तस्थतुरुभावपि । गत्वा तटाकं गंभीरं स्नास्यंतौ देवसत्तमौ १४९। करांबुपानमन्योन्यं पृथक्कृत्वोभयत्र च । मुनयो राक्षसाश्चैव जलक्रीडां प्रचक्रिरे १५०। अथ विष्णुर्महेशश्च जलपातानि शीघ्रतः । चक्रतुः शंकरः पद्मकिंजल्कांजलिना हरेः १५१। अवाकिरन्मुखे तस्य पद्मोत्फुल्लविलोचने । नेत्रे केशरसंपातान्न्यमीलयत केशवः १५२। अत्रांतरे हरेः स्कंधमारुरोह महेश्वरः । हर्युत्तमांगं बाहुभ्यां गृहीत्वा संन्यमज्जयत् १५३। उन्मज्जयित्वा च पुनः पुनश्चापि पुनः पुनः । पीडितः स हरिः सूक्ष्मं पातयामास शंकरम् १५४। अथ पादौ गृहीत्वा तु आचकर्ष च भ्रामयत् । अताडयद्धरेर्वक्षः पातयामास चाच्युतम् १५५। अथोत्थितो हरिस्तोयमादायंजलिना ततः । अवाकिरदथो शंभुमथ विष्णुमथो हरः १५६। जलक्रीडैवमभवदथ चर्षिगणांतरे । जलक्रीडासंभ्रमेण विस्रस्तजटबंधनाः १५७। अथ संभ्रमतस्तेषामन्योन्यजटबंधनम् । इतरेतरबद्धासु जटासु च मुनीश्वराः १५८। शक्तिमंतोऽशक्तिमतः आकर्षंति च सव्यथम् । पातयंतोन्यतश्चापि क्रोशतो रुदतस्तथा १५९। एवं प्रवृत्ते तुमुले संभूते तोयकर्म्मणि । आकाशे नारदो हृष्टो ननर्त च ननाद च १६०। विपंचीं नादयन्वाद्यं ललितां गीतिमुज्जगौ । सुगीत्या ललितायास्तु अगायत विधा दश १६१। शुश्राव गीतं मधुरं शंकरो लोकभावनः । स्वयं गातुं हि ललितं मंदं मंदं प्रचक्रमे १६२। स्वयं गायति देवेशे मिश्रा मंगलकैशिकी । नारदे नृत्यमाने तु गायति स्वरभेदिनि १६३। स्वरं ध्रुवं समादाय सर्वलक्षणसंयुतम् । स्वधारामृतसंयुक्तं गानेनैवमथो जयत् १६४। वासुदेवो मर्दलं च कराभ्यामिदमाहनत् । अवगाहंश्चतुर्वक्त्रस्तुंबुरुर्मुखरो बभौ १६५। तानका गौतमाद्यास्तु तूष्णीं गातुं च वायुतः । गायके मधुरं गीतं हनूमति कपीश्वरे १६६। म्लानमम्लानमभवत्कृशाः पुष्टास्तदाऽभवन् । स्वां स्वां गीतिमतः सर्वे तिरस्कृत्यैव मूर्च्छिताः १६७। तूष्णीं सर्वे समभवन्देवर्षिगणदानवाः । एकः स हनुमान्गाता श्रोतारः सर्व एव ते १६८। मध्याह्नकालवितते भोजनावसरे सति । दुकूलयुगमाधत्त शृण्वन्गीतिं महेश्वरः १६९। पीतवस्त्रद्वयं विष्णुरारक्तं चतुराननः । स्वस्वार्हाण्यथ सर्वेऽपि कृत्यं कृत्वापि कालिकम् १७०। स्वं स्वं वाहनमारुह्य निर्गताः सर्वदेवताः । गानप्रियो महेशस्तु जगाद प्लवगेश्वरम् १७१। प्लवगत्वं मयाज्ञप्तो निःशंकं वृषमारुह । मम चाभिमुखो भूत्वा गायस्वाशेषगायनम् १७२। अथाह कपिशार्दूलो भगवंतं महेश्वरम् । वृषभारोहसामर्थ्यं तव नान्यस्य विद्यते १७३। तव वाहनमारुह्य पातकी स्यामहं विभो । मामेवारुह देवेश विहंगः शिववाहनः १७४। तव चाभिमुखं गानं करिष्यामि विलोकय । अथेश्वरो हनूमंतमारुरोह वृषं यथा १७५। आरूढे शंकरे देवे हनूमान्कंधराशिरः । छित्त्वा त्वचं परावृत्य मुखं गायति पूर्ववत् १७६। शृण्वन्गीतिसुधां शंभुर्गौतमस्य गृहं गतः । सर्वे चाप्यागतास्तत्र देवर्षिगणदानवाः १७७। पूजिता गौतमेनाथ भोजनावसरे सति । यच्छुष्कदारुसंभूतं गृहोपकरणादिकम् १७८। प्ररूढमभवत्सर्वं गायमाने हनूमति । तस्मिन्गाने समस्तानां चित्रदृष्टिरतिष्ठत १७९। द्विबाहुरीशस्य पदाभिवंदनः समस्तगात्राभरणोपपन्नः । प्रसन्नमूर्तिस्तरुणः सुमध्ये विन्यस्तमूर्द्धांजलिभिः सुरैः स्तुतः १८०। शिरः कराभ्यां परिगृह्य शंकरो हनूमतः पूर्वमुखं चकार । पद्मासनासीन हनूमतांजलौ निधाय पादं त्वपरं मुखे च १८१। पादांगुलीभ्यामथ नासिकां विभुः स्नेहेन जग्राह च मंदमंदम् । स्कंधे मुखे त्वंसतले च कंठे वक्षःस्थले च स्तनमध्यमे हृदि १८२। ततश्च कुक्षावथ नाभिमंडले ततो द्वितीयं निदधाति चांजलौ । शिरो गृहीत्वावनमय्य शंकरः पस्पर्श पृष्ठं चिबुकेन सध्वनि १८३। हारं च मुक्तापरिकल्पितं शिवो हनूमतः कंठगतं चकार ह । अथ विष्णुर्महेशानमिदं वचनमुक्तवान् १८४। हनूमता समो नास्ति कृत्स्नब्रह्मांडमंडले । श्रुति देवाद्यगम्यं हि पदं तव किलस्थितम् १८५। सर्वोपनिषदव्यक्तं त्वत्पदं कपि सर्वयुक् । यमादिसाधनैर्योगैर्न क्षणं ते पदं स्थितम् १८६। महायोगिहृदंभोजे बलं स्वच्छं हनूमति । वर्षकोटिसहस्रेषु तपः कृत्वा तु दुष्करम् १८७। त्वद्रूपं नाभिजानाति कुतः पादं मुनीश्वराः । अहो भाग्यं विचित्रं हि चपलो वा नरो मृगः १८८। धत्ते पादयुगं चांगे योगिहृद्यपि न क्षमम् । मया वर्षसहस्रं तु सहस्राब्दं तथान्वहम् १८९। भक्त्या संपूजितोऽपीश पादो नो दर्शितस्त्वया । लोके वादो हि सुमहाञ्छुंभुर्नारायणप्रियः १९०। हरिः प्रियस्तथा शंभोर्न तादृग्भाग्यमस्ति मे । सदाशिव उवाच- न त्वया सदृशो मह्यं प्रियोस्ति भगवन्हरे १९१। पार्वती वा त्वया तुल्या न चान्यो विद्यते मम । अथ देवाय महते गौतमः प्रणिपत्य च १९२। व्यज्ञापयदमेयात्मन्देवैहि करुणानिधे । मध्याह्नोऽयं व्यतिक्रांतो भुक्तिवेलाऽखिलस्य च १९३। अथाचम्य महादेवो विष्णुना सहितो विभुः । प्रविश्य गौतमगृहं भोजनायोपचक्रमे १९४। रत्नांगुलीयैरथ नूपुराभ्यां दुकूलबंधेन तडित्सु कांच्या । हारैरनेकैरथ कंठनिष्क यज्ञोपवीतोत्तरवाससी च १९५। विलंबिचंचन्मणिकुंडलेन सुपुष्पिधम्मिल्लवरेण देवः । पंचांगगंधस्य विलेपनेन बाह्वंगदैः कंकणकांगुलीयकैः १९६। इत्थं विभूषितः शिवो निविष्टउत्तमासने स्वसंमुखं हरिं तथा न्यवेशयद्वरासने । अन्योन्यसंमुखौ स्थितौ हरीशौ देवसत्तमौ सुवर्णभाजनान्यथो ददौ स चापि गौतमः १९७। त्रिंशत्प्रभेदभक्ष्यकं सुपायसं चतुर्विधं सुपक्वपाकजातकं शतद्वयं प्रकल्पितम् । अपक्वपक्वमिश्रकं शतत्रयं प्रकल्पितं शतंशतं तथा सुकंदशाककं तथा मुनिः १९८। शाकादि सर्पिषान्वितं ददौ च पंचविंशतिं सुशर्करादिकं तथा सुचूनदाडिमादिकम् । मोचाफलं तु गोस्तनीं सुखर्जुनागरंगकं जंबूफलं प्रियालुकं विकंकतं फलं तथा १९९। एवमादीनि चान्यानि द्रव्याण्यर्प्य यथाविधि । दत्वा चापोशनं विप्रो भुंजध्वमिति चाब्रवीत् २००। भुंजानेषु च सर्वेषु व्यजनं सूक्ष्मवस्त्रजम् । गौतमः स्वयमादाय शिवविष्णू अवीजयत् २०१। परिहासमथोकर्तुमियेष परमेश्वरः । पश्य विष्णो हनूमंतं कथं भुंक्ते स वानरः २०२। वानरं पश्यति हरौ मंडकं विष्णुभाजने । चिक्षेप मुनिसंघेषु पश्यत्स्वपि महेश्वरः २०३। हनूमते दत्तवांश्च स्वोच्छिष्टं पायसादिकम् । त्वदुच्छिष्टमभोज्यं तु तवैव वचनाद्विभो २०४। अनर्हं मम नैवेद्यं पत्रं पुष्पं फलं तथा । मह्यं निवेद्य सकलं कूप एव विनिक्षिपेत् २०५। अभुक्ते त्वद्वचो नूनं भुक्ते चापि कृपा तव । सदाशिव उवाच- बाणलिंगे स्वयंभूते चंद्रकांते ह्यवस्थिते २०६। चांद्रायणसमं ज्ञेयं शंभोर्नैवेद्यभक्षणम् । भुक्तिवेलेयमधुना तद्वैरस्यं कथांतरात् २०७। भुक्त्वा तु कथयिष्यामि निर्विशंकं विभुंक्ष्व तत् । अथासौ जलसंस्कारं कृतवान्गौतमो मुनिः २०८। आरक्तसुस्निग्धसुसूक्ष्म गात्राननेकधा धौत सुशोषितांगान् । तडागतोयैः कृतवीजघर्षितैर्विशोधितैस्तैः करकानपूरयत् २०९। नद्याः सैकतवेदिकां नवतरां संच्छाद्य सूक्ष्मांबरैः शुद्धैः श्वेततरैरथोपरिघटांस्तोयेन पूर्णान्क्षिपेत् । क्षिप्त्वा नालकजातिमास्तपुटकं कंकोलकस्तूरिकाचूर्णं चन्दनचंद्ररश्मिविशदां मालां पुटां तं क्षिपेत् २१०। यामस्यापि पुनश्च वारिवसनेनाशोध्य कुंभे क्षिपेच्चंद्र ग्रंथिमथो निधाय बकुलं क्षिप्त्वा तथा पाटलाम् २११। शेफालीस्तबकमथो जलं च तत्र विन्यस्य प्रथमत एव तोयशुद्धिम् । कृत्वाथो मृदुतरसूक्ष्मवस्त्रखंडेनावेष्टेत्सृणिकमुखं च सूक्ष्मचंद्रम् २१२। अनातपप्रदेशे तु निधाय करकानथ । मंदवातसमोपेते सूक्ष्मव्यजनवीजिते २१३। अथ उर्वीशसलिलैः सिंचयेत्सृणिकामपि । संस्कृत्वा स्वायतास्तत्र नरा नार्योथ वा नृप २१४। तत्कन्या वा क्षालितांगा धौतवस्त्राश्च वा सह । मधुपिंगलनिर्य्यासमसांद्रमगुरुद्रवम् २१५। बाहुमूले च कंठे च विलिप्य सांद्रमेव च । मस्तके जाप्यकं न्यस्य पंचगंधविलेपनम् २१६। पुष्पनद्धसुकेशास्तु ताः शुभास्याः सुनिर्मलाः । एवमेवोचितानार्य आत्तकुंकुमविग्रहाः २१७। युवत्यश्चारुसर्वांग्यो नितरां भूषणैरपि । एतादृग्वनिताभिर्वानरैर्वादापयेज्जलम् २१८। तेऽपि प्रदानसमये सूक्ष्मवस्त्राल्पवेष्टनम् । अथवा मकरे न्यस्य करकं तत्र पश्य हि २१९। दोरिकान्यस्तमुन्मुच्य ततस्तोयं प्रदापयेत् । एवं सत्कारयामास गौतमो भगवान्मुनिः २२०। महेशादिषु सर्वेषु भुक्तवत्सु महात्मसु । प्रक्षालितांघ्रिहस्तेषु गंधोद्वर्तितपाणिषु २२१। तदासनसमासीने देवदेवे महेश्वरे । अथ नीचसमासीना देवाः सर्षिगणास्तथा २२२। मणिपात्रेषु संवेष्ट्य पूगखंडान्सुधूपितान् । अकोणवर्तुलान्स्थूलानसूक्ष्मानकृशानपि २२३। श्वेतपत्राणि संशोध्य क्षिप्त्वा कर्पूरखंडकम् । चूर्णं च शंकरायाथ निवेदयति गौतमे २२४। गृहाण देव तांबूलमित्युक्तवचने मुनौ । कपे गृहाण तांबूलं प्रयच्छ मम खंडकान् २२५। उवाच वानरो नास्ति मम शुद्धिर्महेश्वर । अनेकफलभुक्तत्वाद्वानरस्तु शुचिः कथम् २२६। सदाशिव उवाच-। मद्वाक्यादखिलं शुद्ध्येन्मद्वाक्यादमृतं विषम् । मद्वाक्यादखिला वेदा मद्वाक्याद्देवतादयः २२७। मद्वाक्याद्धर्मविज्ञानं मद्वाक्यान्मोक्ष उच्यते । पुराणान्यागमाश्चैव स्मृतयो मम वाक्यतः २२८। अतो गृहाण तांबूलं मम दद्याः सुखंडकान् । हरिर्वामकरेणादात्तांबूलं पूगखंडकम् २२९। ततः पत्राणि संगृह्य ततः खंडान्समर्पयत् । कर्पूरमग्रतो दत्तं गृहीत्वाऽभक्षयच्छिवः २३०। देवे तु कृततांबूले पार्वती मंदराचलात् । जया विजययोर्हस्तं गृहीत्वाऽऽयान्मुनेर्गृहम् २३१। देवपादौ ततो नत्वा विनम्रवदनाऽऽभवत् । उन्नमय्य मुखं तस्या इदमाह त्रिलोचनः २३२। त्वदर्थं देवदेवेशि अपराधः कृतो मया । यत्त्वां विहाय भुक्तं हि तथान्यच्छृणु सुंदरि २३३। अथ स्वमंदिरे स्थाप्य देवदेवविवर्जिते । सर्वबंधविमुक्ते च महदेनो मया कृतम् २३४। क्षंतुमर्हसि देवेशि त्यक्तकोपा विलोकय । न बभाषैवमुक्त्वा सा अरुंधत्या हि निर्ययौ २३५। निर्गच्छंतीं मुनिर्ज्ञात्वा दंडवत्प्रणनाम च । तदारभ्य महेशाय दंडप्रणति संस्तुतिम् २३६। कुर्यादुवाच च शिवा गौतम त्वं किमिच्छसि । गौतम उवाच- कृतकृत्योस्मि देवेशि यदि देयो वरो मम २३७। मन्मंदिरे महाभागे भोक्तुमर्हसि सांप्रतम् । देव्युवाच- भोक्ष्यामि तव गेहेहं शंकरानुमता मुने २३८। गत्वेशं गौतमो विप्रो लब्धानुज्ञः पुनर्गतः । भोजयामास गिरिजां देवीं चारुंधतीं तथा २३९। भुक्त्वाथ पार्वती सर्वं गंधपुष्पसभूषणा । सहानुचरकन्याभिः सहस्राभिर्हरं ययौ २४०। अथाह शंकरो देवीं गच्छ गौतममंदिरम् । संध्योपास्तिमहं कृत्वा आगच्छामि पुनर्गृहम् २४१। इत्युक्ता प्रययौ देवी गौतमस्यैव मंदिरम् । संध्यावंदनकामाश्च सर्वएव विनिर्गताः २४२। कृतसंध्यास्तटाके तु महेशाद्यास्तु कृत्स्नशः । अथोत्तरमुखः शंभुर्न्यासं कृत्वा जजाप ह २४३। अथविष्णुर्महातेजा महेशमिदमब्रवीत् । सर्वैर्नमस्यते यस्तु सर्वैरेव समर्च्यते २४४। हूयते सर्वयज्ञेषु स भवान्किं जपिष्यति । रचितांजलयः सर्वे त्वामेवैकमुपासते २४५। स भवान्देवदेवेश कस्मै वा रचितांजलि । नमस्कारादि पुण्यानां फलदस्त्वं महेश्वर २४६। तव कः फलदो वंद्यः को वा त्वत्तोधिको वद । शंकर उवाच- ध्याये न किंचिद्गोविंद न नमस्येह किंचन २४७। नोपास्ये कंचन हरे न जपिष्येह किंचन । किंतु नास्तिकजंतूनां प्रवृत्त्यर्थमिदं मया २४८। दर्शनीयं हरे ते स्युरन्यथा पापकारिणः । तस्माल्लोकोपकारार्थमिदं सर्वं कृतं मया २४९। ओमित्युक्त्वा हरिरथ तं नत्वा समतिष्ठत । अथ ते गौतमगृहं प्राप्ता देवगणर्षयः २५०। सर्वे पूजामथो चक्रुर्देवदेवे पिनाकिने । देवो हनूमता सार्द्धं गायन्नास्ते रघूत्तम २५१। पञ्चाक्षरीं महाविद्यां सर्व एव तदा जपन् । हनूमत्करमालंब्य देव्यभ्याशं गतो हरः २५२। एकशय्यासमासीनौ तावुभौ देवदंपती । गायन्नास्ते स हनुमांस्तुंबुरुर्नारदस्तथा २५३। नानाविधिविलासांश्च चकार परमेश्वरः । आहूय पार्वतीमीश इदं वाक्यमुवाच ह २५४। श्रीसदाशिव उवाच- रचयिष्यामि धम्मिल्लमेहि मत्पुरतः शुभे । देव्याह न च युक्तं तद्भर्त्राशुश्रूषणं स्त्रियः २५५। केशप्रसाधनकृतावनर्थांतरमापतेत् । केशप्रसाधने देव तत्वं सर्वं न चेप्सितम् २५६। अथ बंधे कृते पश्चादंसप्रांतप्रमार्जनम् । तनोश्चरमसंलग्न केशपुष्पादिमार्जनम् २५७। एतस्मिन्वर्तमाने तु महात्मानो यदागमन् । तदा किमुत्तरं वाच्यं तव देवादिवंदिनः २५८। नायांति चेदथ विभो भीतिर्नाशमुपेष्यति । एवं हि भाषमाणां तां करेणाकृष्य शंकरः २५९। स्वोर्वोस्तां स्थापयित्वैव विस्रस्य कचबंधनम् । विभज्य च कराभ्यां स प्रससार नखैरपि २६०। विष्णुदत्तां पारिजातस्रजं कचगतामपि । कृत्वा धम्मिल्लमकरोदथ मालां करागताम् २६१। मल्लिकास्रजमादाय बबंध कचबंधने । कल्पप्रसूनमालां च ब्रह्मदत्तां महेश्वरः २६२। पार्वतीवसने गूढगंधाढ्ये च समादधात् । अथांसपृष्ठसंलग्नमार्जनं कृतवान्विभुः २६३। श्लथनीवेरधो देव्या वस्त्रवेष्टेरधोगतः । देवः किमिदमित्युक्त्वा नीवीबंधं चकार ह २६४। नासाभूषणमेतत्ते पश्यामि स मदात्ततः । इत्युक्त्वा स्वयमादाय विच्छायं मौक्तिकं सती २६५। हरिद्रायाः समायोगे मुक्ताफलमदीप्तिमत् । इदं हि ध्रियतां मुक्ताफलं मम तव प्रियम् २६६। पार्वत्युवाच- अहो त्वन्मंदिरं शंभो सर्ववस्तुसमृद्धिमत् । पूर्वमेव मया सर्वं वस्तुज्ञातं विभूषणैः २६७। अहो द्रविणसंपत्तिर्भूषणैरवगम्यते । शिरोविभूषितं देव ब्रह्मशीर्षस्य मालया २६८। नरकस्य तथा माला वक्षःस्थलविभूषणम् । शेषश्च वासुकिश्चैव सविषौ तव कंकणे २६९। दिशोंऽबरे जटा केशा भसितं चांगरागकम् । महोक्षो वाहनं गोत्रं कुलं चाज्ञातमेव च २७०। ज्ञायेते पितरौ नैव विरूपाक्षं तथा वपुः । एवं वदंतीं गिरिजां विष्णुः प्राहाति कोपनः २७१। किमर्थं निंदसे देवि देवदेवं जगत्पतिम् । त्यक्ष्ये प्राणान्प्रियान्भद्रे तव नूनमसंयमम् २७२। यत्रेशनिंदनं भद्रे तत्र नो मरणं व्रतम् । इत्युक्त्वाथ नखाभ्यां हि हरिश्छेत्तुं शिरोगतः २७३। महेशस्तु करं गृह्य प्राह मा साहसं कृथाः । पार्वतीवचनं सर्वं प्रियं मम तवाप्रियम् २७४। ममाप्रियं हृषीकेश कर्तुं यत्किंचिदिष्यते । ओमित्युक्त्वाथ भगवांस्तूष्णींभूतोऽभवद्धरिः २७५। हनुमानथ देवाय व्यज्ञापयदिदं वचः । अर्थयामि विनिष्कामं मम पूजाव्रतं तथा २७६। पूजार्थमप्यहं गच्छे ममानुज्ञातुमर्हसि । शंकर उवाच- कस्य पूजा क्व वा पूजा किं पुष्पं किं दलं वद २७७। को गुरुः कश्च मंत्रस्ते कीदृशं पूजनं तथा । एवं वदति देवेशे हनूमानतिकंपितः २७८। वेपमानसमस्तांगः स्तोतुमेव प्रचक्रमे । हनूमानुवाच- नमो देवाय महते शंकरायामितात्मने २७९। योगिने योगधात्रे च योगिनां गुरवे नमः । योगिगम्याय देवाय ज्ञानिनां पतये नमः २८०। वेदानां पतये तुभ्यं देवानां पतये नमः । ध्यानायध्यनगम्याय धातॄणां गुरवे नमः २८१। शिष्टायशिष्टगम्याय भूम्यादि पतये नमः । नमस्तेत्यादिना वेदवाक्यानां निधये नमः २८२। आतनुष्वेतिवाक्यैश्च प्रतिपाद्याय ते नमः । अष्टमूर्ते नमस्तुभ्यं पशूनांपतये नमः २८३। त्र्यंबकाय त्रिनेत्राय सोमसूर्याग्निलोचन । सुभृंगराजधत्तूरद्रोणपुष्पप्रियाय ते २८४। बृहतीपूगपुंनाग चंपकादिप्रियाय च । नमस्तेस्तु नमस्तेस्तु भूय एव नमोनमः २८५। शिवो हरिमथ प्राह मा भैषीर्वद मेऽखिलम् । हनुमानुवाच- शिवलिगार्चनं कार्यं भस्मोद्धूलितदेहिना २८६। दिवासंपादितैस्तोयैः पुष्पाद्यैरपि तादृशैः । देव विज्ञापयिष्यामि शिवपूजाविधिं शुभम् २८७। सायंकाले तु संप्राप्ते अशिरः स्नानमाचरेत् । क्षालितं वसनं शुष्कं धृत्वाचम्य द्विरग्रधीः २८८। अथ भस्म समादाय आग्नेयं स्नानमाचरेत् । प्रणवेन समामंत्र्याप्यष्टवारमथापि वा २८९। पंचाक्षरेण मंत्रेण नाम्ना वा येनकेनचित् । सप्ताभिमंत्रितं भस्म दर्भपाणिः समाहरेत् २९०। ईशानः सर्वविद्यानामुक्त्वा शिरसि पातयेत् । तत्पुरुषाय विद्महे मुखे भस्म प्रसेचयेत् २९१। अघोरेभ्योऽथ घोरेभ्यो भस्म वक्षसि निक्षिपेत् । वामदेवाय नम इति गुह्यस्थाने विनिक्षिपेत् २९२। सद्योजातं प्रपद्यामि निक्षिपेदथ पादयोः । उद्धूलयेत्समस्तांगे प्रणवेन विचक्षणः २९३। त्रैवर्णिकानामुदितः स्नानादिविधिरुत्तमः । शूद्रादीनां प्रवक्ष्यामि यदुक्तं गुरुणा तथा २९४। शिवेति पदमुच्चार्य भस्मसंमंत्रयेत्सुधीः । सप्तवारमथादाय शिवायेति शिरः क्षिपेत् २९५। शंकराय मुखे प्रोक्तं सर्वज्ञाय हृदि क्षिपेत् । स्थाणवे नम इत्युक्त्वा गुह्ये चापि स्वयंभुवे २९८। उच्चार्य पादयोः क्षिप्त्वा भस्मशुद्धमतः परम् । नमः शिवायेत्युच्चार्य सर्वांगोद्धूलनं स्मृतम् २९७। प्रक्षाल्य हस्तावाचम्य दर्भपाणिः समाहितः । दर्भाभावे सुवर्णं स्यात्तदभावे गवालकः २९८। तदभावे तु दूर्वाः स्युस्तदभावे तु राजतम् । संध्योपास्तिं जपं देव्याः कृत्वा देवगृहं व्रजेत् २९९। देववेदिमथो वापि कल्पितं स्थंडिलं तु वा । मृण्मयं कल्पितं शुद्धं पद्मादिरचनायुतम् ३००। चातुर्वर्णक रंगैश्च श्वेतेनैकेन वा पुनः । विचित्राणि च पद्मानि स्वस्तिकादि तथैव च ३०१। उत्पलादि गदा शंख त्रिशूलं डमरुं तथा । सरोक्तपंचप्रासादं शिवलिंगमथैव च ३०२। सर्वकामफलं वृक्षं कुलकं कोलकं तथा । षट्कोणंचत्रिकोणंचनवकोणमथापिवा ३०३। कोणद्वादशकांदोलां पादुकाव्यजनानि च । चामरच्छत्रयुगलं विष्णुब्रह्मादिकं तथा ३०४। चूर्णैर्विरचयेद्वेद्यां धीमान्देवालयेऽपि वा । यत्रापि देवपूजा स्यात्तत्रैवं कल्पयेद्बुधः ३०५। स्वहस्तरचितं मुख्यं क्रीतं चैव तु मध्यमम् । याचितं तु कनिष्ठं स्याद्बलात्कारमथाधमम् ३०६। अर्हेषु यत्त्वनर्हेषु बलात्कारात्तु निष्फलम् । रक्तशालि जपा स्थाण कलमासित रक्तकैः ३०७। तंदुलैर्व्रीहिमात्रोत्थैः कर्णैश्चैव यथाक्रमम् । उत्तमैर्मध्यमैश्चैव कथितैरधमैस्तथा ३०८। पद्मादिस्थापनैरेव तत्सम्यग्यागमाचरेत् । प्रागुत्तरमुखो वापि यदि वा प्राङ्मुखो भवेत् ३०९। आसनं च प्रवक्ष्यामि यथादृष्टं यथाश्रुतम् । कौशं चार्म्मं चैलतुल्यं दारवं ताडपत्रकम् ३१०। कांबलं कांचनं चैव राजतं ताम्रमेव च । गोकरीषार्कजैर्वापि आसनं परिकल्पयेत् ३११। वैयाघ्रं रौरवं चैव हारिणं मार्गमेव च । चार्मं चतुर्विधं ज्ञेयमथ बंधुकमेव च ३१२। यथासंभवमेतेषु ह्यासनं परिकल्पयेत् । कृतपद्मासनो वापि स्वास्तिकासन एव च ३१३। दर्भभस्मसमासीनः प्राणानायम्य वाग्यतः । तावत्स देवतारूपो ध्यानं चान्तः समाचरेत् ३१४। शिखांते द्वादशांगुल्ये स्थितं सूक्ष्मतनुं शिवम् । अंतश्चरंतं भूतेषु गुहायां विश्वमूर्तिषु ३१५। सर्वाभरणसंयुक्तमणिमादि गुणान्वितम् । ध्यात्वा तं धारयेच्चित्ते तद्व्याप्त्या पूरयेत्तनूम् ३१६। तया दीप्त्या शरीरस्थं पापं नाशमुपागतम् । स्वर्णं पारदसंपर्काद्रक्तं श्वेतं यथा भवेत् ३१७। तद्द्वादशदलावृत्तमष्टपंचत्रिरेव वा । परिकल्प्यासनं शुद्धं तत्र लिंगं निधाय च ३१८। गुहास्थितं महेशानं लिंगे संचिंतयेत्तथा । शोधिते कलशे तोयं शोधितं गंधवासितम् ३१९। सुगंधपुष्पं निक्षिप्य प्रणवेनाभिमंत्रितम् । प्राणायामश्च प्रणवः शूद्रेषु न विधीयते ३२०। प्राणायामपदे ध्यानं शिवेत्योङ्कारमंत्रणम् । गंधपुष्पाक्षतादीनि पूजाद्रव्याणि यानि च ३२१। तानि स्थाप्य समीपे तु ततः संकल्पयिष्यते । शिवपूजां करिष्यामि शिवतुष्ट्यर्थमेव च ३२२। इति संकल्पयित्वा तु तत आवाहनादिकम् । कृत्वा तु स्नानपर्यंतं ततः स्नानं प्रकल्पयेत् ३२३। नमस्तेत्यादिमंत्रेण शतरुद्रियविधानतः । अविच्छिन्ना तु या धारा मुक्तिधारेति कीर्तिता ३२४। तया यः स्नापयेन्मासं जपन्रुद्रमुपांशु वा । एकवारं त्रिवारं च पंच सप्त नवापि वा ३२५। एकादशमथो वारमथैकादशचान्वितम् । मुक्तिस्नानमिदं ज्ञेयं मासं मोक्षप्रदायकम् ३२६। शैवया विद्यया स्नानं केवलं प्रणवेन च । मृण्मयैर्नालिकेरस्य शकलैश्चोर्मिभिस्तथा ३२७। कांस्येन मुक्ता भुक्त्या च पुष्पादिक सरेणवा । स्नापयेद्देवदेवेशं यथासंभवमीरितैः ३२८। शृंगस्य च विधिं वक्ष्ये स्नानयोग्यं यथा भवेत् । पूर्वमंतस्तु संशोध्य बहिरंतस्तु शोधयेत् ३२९। सुस्निग्धं लघुकृत्वाथ नागं छिंद्यात्कथंचन । नीचैकदेशविन्यस्तद्वारद्रोण्या सुवृत्तयोः ३३०। कुशानुयुतया स्नानं देवाय परिकल्पयेत् । एवं गवयशृंगस्य जलमूर्तिरथोच्यते ३३१। द्वारे निषिद्धलोहार्द्धं संधिद्वारा समन्विते । योगवक्त्रं नागदंडं नागाकारं प्रकल्पयेत् ३३२। फलस्थाने तु चषकं दंडेन समरंध्रकम् । तत्रैव पातयेत्तोयमूर्द्ध्वयंत्रघटे स्थितम् ३३३। पातयेदथ चान्येन वामेनैव करेण वा । मुक्तिधाराकृता तेन पवित्रं पापनाशनम् ३३४। एवं संस्थाप्य देवेशं पंचगव्यैस्तथैव च । पंचामृतैरथ स्नाप्य मधुरत्रितयेन च ३३५। विभूष्य भूषकैर्देवं पुनः स्नाप्य महेश्वरम् । शीतोपचारं कृत्वाथ तत आचमनादिकम् ३३६। वस्त्रं तथोपवीतं च पंचगंधकमेव च । कर्पूरमरुवं चापि पाटीरमथ वा भवेत् ३३७। उभयं मिश्रितं वापि शिवलिंगं प्रपूजयेत् । कृत्स्नपीठं गंधपूर्णं यद्वा विभवसारतः ३३८। तूष्णीमथोपचारं वा कालियं पुष्पमर्पयेत् । श्रीपत्रमरुचित्याजं यथाशक्त्याखिलं यथा ३३९। अनेकद्रव्यधूपं च गुग्गुलं केवलं तथा । कपिलाघृतसंयुक्तं सर्वधूपाय शस्यते ३४०। धूपं दत्वा यथाशक्ति कपिलाघृतदीपकान् । अथवाप्याज्यमात्रेण दीपान्दत्वोपहारकम् ३४१। यथाशक्त्युपपन्नं च दत्वा पुष्पसमन्वितम् । मुखशुद्धिं ततो दत्वा दत्वा तांबूलमादरात् ३४२। प्रदक्षिणनमस्कारौ पूजैवं हि समाप्यते । गीतांगपंचकं पश्चात्तानि विज्ञापयामि ते ३४३। गीतं वाद्यं पुराणं च नृत्यं हासोक्तिरेव च । नीराजनं च पुष्पाणामंजलिश्चाखिलार्पणम् ३४४। क्षमा चोद्वासनं चैव कीर्तितं चोपचारकम् । भूषणं च तथा छत्रं चामरं व्यजनं तथा ३४५। शिवोपवीतं कैङ्कर्यं षडीशानोपचारकम् । द्वात्रिंशदुपचारैस्तु यः समाराधयेच्छिवम् ३४६। एकेनाह्ना समस्तानां पापानां नाशनं ध्रुवम् । द्वात्रिंशदुपचारं स्यात्पूजनं तूत्तमोत्तमम् ३४७। सदाशिव उवाच- एवमेतत्कपिश्रेष्ठ तव पूजां वदाम्यहम् । मत्पादयुगलं पूज्य सर्वपूजाकरो भव ३४८। आराध्येत्थं यथालिंगे तन्ममाराधनं कुरु । हनूमानुवाच- गुरुणा लिंगपूजैव नियता कल्पिता मम ३४९। तां करोमि पुरा देव पश्चात्त्वत्पादपूजनम् । इत्युक्त्वैव नमस्येशं शिवलिगार्चनेऽभवत् ३५०। सरस्तीरमथो गत्वा कृत्वा सैकतवेदिकाम् । तालपत्रैर्विरचितमासनं परिकल्पयेत् ३५१। प्रक्षाल्य पादहस्तौ तु समाचम्य समाहितः । भस्मस्नानमथो चक्रे पुनराचम्य वाग्यतः ३५२। देववेद्यामथो चक्रे पद्मानि सुमनोहरम् । अनंतरं तालपत्रं पद्मासनगतः कपिः ३५३। प्राणानायम्य सन्यासं शुक्लध्यानसमन्वितः । प्रणम्य गुरुमीशानं जपन्नासीदतः परम् ३५४। अथ देवार्चनं कर्तुं यत्नमास्थितवानपि । पलाशपत्रपुटकद्वयानीत जलं शुचि ३५५। शिरःकमंडलुगतं निधायाग्निं त्रिमंत्रितम् । आवाहनादि कृत्वाथ स्नानपर्यन्तमेव च ३५६। अथ स्नापयितुं देवमादाय करसंपुटे । कृत्वा निरीक्षणं देवं पीठं नो दृष्टवान्कपिः ३५७। लिंगमात्रं करगतं दृष्ट्वा भीतिसमन्वितः । इदमाह महायोगी किं वा पापं मया कृतम् ३५८। यदेतत्पीठरहितं शिवलिंगं करस्थितम् । ममाद्य मरणं सिद्धं पीठं चेन्नागमिष्यति ३५९। अथ रुद्रं जपिष्यामि तदायाति महेश्वरः । इति निश्चित्य मनसा जजाप शतरुद्रियम् ३६०। अथापि न समायातो महेशोऽथ कपीश्वरः । रुद्रं न्यपातयद्भूम्यां वीरभद्रः समागतः ३६१। किमर्थं रुद्यते भक्त रुदिहेतुं वदस्व मे । हनूमानुवाच- पीठहीनमिदं लिंगं पश्य मे पापसंचयम् ३६२। वीरभद्र उवाच- यदि नायाति पीठं ते लिंगे मा साहसं कृथाः । दाहयिष्याम्यहं लोकं यदि नायाति पीठकम् ३६३। पश्य दर्शय मे लिंगं पीठं यद्यागतं न वा । अथ दृष्ट्वा वीरभद्रो लिंगं पीठमनागतम् ३६४। दग्धुकामोऽखिलाँल्लोकान्वीरभद्रः प्रतापवान् । अनलं भुवि चिक्षेप क्षणाद्दग्धा मही तदा ३६५। अथ सप्ततलान्दग्ध्वा पुनरूर्द्ध्वमवर्तत । पंचोर्द्ध्वलोकानदहज्जनलोकनिवासिनः ३६६। ललाटनेत्रसंभूतं नखेनादाय चानलम् । जंबीरफलसंकाशं कृत्वा करतले विभुः ३६७। यदि नायाति पीठं ते दग्धा लोका न संशयः । अनायातमथो दृष्ट्वा वीरभद्रः प्रतापवान् ३६८। सनकादयो महात्मानो ज्ञात्वा योगेन चागमन् । गौतमस्याश्रमवरं समागम्य महेश्वरम् ३६९। न दृष्टवंतो देवादिं विद्यमानमपि द्विजाः । अस्तुवन्नथ च स्तोत्रैः सर्ववेदसमुद्भवैः ३७०। ॐनमो देवदेवाय तस्मै शुद्धप्रभाचिंत्यरूपाय तस्मै । नमः सुराणामधीशाय तस्मै नमो वेदगुह्याय शुद्धाय तस्मै ३७१। नमः शिवायादिदेवाय तस्मै नमो व्यालयज्ञोपवीताय तस्मै । नमः सुरानंदसंदोह वर्षत्रयी बिंदुविश्वंभराय तस्मै ३७२। पृथिव्यथो वायुराकाशमापः पुनः शशी वह्निसूर्य्यौ तथात्मा । यस्याष्टैता मूर्तयः शंकरस्य तस्मै नमो ज्ञानगम्याय शश्वत् ३७३। एतां स्तुतिमथाकर्ण्य भगनेत्रप्रदः शिवः । विष्णुमाह च गच्छ त्वं समानय च तान्द्विजान् ३७४। आनीतास्तेन हरिणा देवाय प्रणतास्तु ते । तानाह शंकरो वाक्यं किमर्थं यूयमागताः ३७५। मुनय ऊचुः - देव द्वादशलोकानां दृश्यंते भस्मराशयः । स्थितमेकं वनमिदं पश्य त्वं लोकसंक्षयम् ३७६। सदाशिव उवाच- ऊर्द्ध्वस्थपंचलोकानां दाहे संदेह एव नः । कथमंगारवृष्टिश्च कथं नो वा महाध्वनिः ३७७। मुनय ऊचुः - भीतिरस्माकमधुना वर्तते वीरभद्रतः । स एवांगारवृष्टिं च पिपासुरिव तामपात् ३७८। देवोथ वीरमाहूय किं वीरेत्यब्रवीद्भवः । वीरो हनूमतो लिंगपीठाभावादिदं कृतम् ३७९। कपेश्चित्तं परिज्ञातुं मया कृतमिदं बृहत् । कृपानिधिरथो देवो यथापूर्वमकल्पयत् ३८०। दग्धानप्यखिलाँल्लोकान्पूर्वतः शोभनान्विभुः । कल्पयामास विश्वात्मा वीरभद्रमथाब्रवीत् ३८१। आलिंग्याघ्राय शिरसि तांबूलं दत्तवान्हरः । अथासौ हनुमानीश पूजनं कृतवानथ ३८२। एकं वनचरं तत्र गंधर्वं सविपंचिकम् । इदमाह महावीणा मम वै दीयतामिति ३८३। गंधर्वो न मया त्याज्या वीणा प्राणसमा मम । ममापि प्राणसदृशी वीणेत्याह कपीश्वरः ३८४। अथ मुष्टिनिपातेन गंधर्वे पतिते कपिः । आदाय वीणां महतीं स्वरतंतुसमन्विताम् ३८५। अलाबुसंयुतां कृत्वा राजवृक्षफलाकृतिम् । तस्योरसि विनिक्षिप्य गायन्नागाच्छिवांतिकम् ३८६। बृहतीकुसुमैः शुद्धैर्देवपादावपूजयत् । तस्मै वरमथ प्रादादाकल्पं जीवितं पुनः ३८७। समुद्रलंघने शक्तिं वरं प्रादादथापरम् ३८८। समस्तभूषासुविभूषितांगः स्वदीप्तिमंदीकृतदेवदीप्तिः । प्रसन्नमूर्तिस्तरुणः शिवाङ्गकः संभावयामास समस्तदेवान् ३८९। पीतमुद्गमनीयं च समादाय महेश्वरः । पीतवस्त्रमिदं देव त्वं गृहाण हरे शुभम् ३९०। ब्रह्मणे रक्तवसनं सर्वेषां वसुदस्तथा । देवर्षिदानवादीनां दत्तवान्वसुयुग्मकम् ३९१। रामोपि चैतदाकर्ण्य शंभवे युग्ममर्पयत् । सुसूक्ष्मं बहुमूल्यं च स्वर्णभूषणमेव च ३९२। अथ भुक्त्वा सुखासीनः सामात्यः सपुरोहितः । नानामुनिगणैर्भूपैर्वानरैर्गौतमी तटे ३९३। शंभुं पुराणतत्त्वज्ञं राघवो वाक्यमब्रवीत् । त्वमेव सर्वं जानीषे सर्वधर्मगुहाशयम् ३९४। कस्मिन्कस्मिन्युगे ब्रह्मन्किंविशिष्टं वदस्व मे । शंभुरुवाच- ध्यानमेव कृते श्रेष्ठं त्रेतायां यज्ञ एव च ३९५। द्वापरे चार्चनं तिष्ये दानं च हरिकीर्तनम् । सर्वं च शस्तं सर्वत्र ध्यानं न च कलौ युगे ३९६। नराणां मुग्धचित्तत्वात्कृच्छ्रस्थानां विशांपते । न धर्मे नियताबुद्धिर्न वेदे नैव च स्मृतौ ३९७। न क्रतौ न स्वधाकारे पुराणानां च न श्रुतौ । न यज्ञेन च तीर्थेषु न च शुश्रूषणे सताम् ३९८। नेज्यायां देवतानां च न स्वजातीयकर्म्मणि । न देवस्मरणेनापि न च क्वापि वृषे नृप ३९९। अतश्च दीर्घकालानां पुण्यानामक्षमा नराः । दानं तु स्वल्पकालत्वात्कर्तुं शक्नोति मानवः ४००। अतश्च कलिदुष्टानां प्रायश्चितं न विद्यते । केषांचित्पापनाशः स्यात्प्रायश्चित्तैस्तु नान्यथा ४०१। ब्रह्मज्ञानी गयाश्राद्धी काशीगंता श्रुतौ रतः । पुराणज्ञावमाश्चैते श्रोता तस्य च राघव ४०२। युगानामनुसारेण तथार्थस्य विवेचनात् । स्व पर प्रत्ययोत्पादात्परब्रह्मप्रकाशनात् ४०३। पुराणवक्ता सर्वस्माद्ब्राह्मणस्तु विशिष्यते । तेनापि च कृतं पापं न सज्येत्किमुतान्यतः ४०४। अन्येषामपि केषांचित्पुराणं पापनाशनम् । यः पुराणेषु विश्वासी वक्तारं मन्यते गुरुम् ४०५। ब्रह्मविद्याप्रदातारं विशेषं ज्ञातिबंधुतः । तस्य पापानि सर्वाणि विलयं यान्त्यसंशयम् ४०६। अथ श्रीशैलगमनं पूजकस्य महेशितुः । अतः कलौ मनुष्याणां पुराणं पापनाशनम् ४०७। पुरा कलियुगे राम वृत्तं संकीर्तये शृणु । आसीत्तु गौतमो नाम ब्राह्मणो वेदवर्जितः ४०८। तस्य पुष्टिः पशुश्चास्तां भ्रातरौ वेदवर्जितौ । ताभ्यां सह कृषिं चक्रे तत्र वृद्धिमवाप च ४०९। धनधान्यादिकं किंचिद्राजानं दत्तवानथ । उवाच वचनं किंचिदधिकारं निरूपय ४१०। अर्थं न गमयिष्यामि तौ शक्तौ भ्रातरौ मम । राजोवाच- ब्राह्मणस्याधिकारो हि वैदिके धर्मकर्मणि ४११। तदन्यत्र नियुक्तस्य ब्राह्मण्यं विप्रणश्यति । गौतम उवाच- युगेष्वन्येषु धर्मोयं कलिधर्मो न तादृशः ४१२। भूपति त्वं हि भूपाल नृपाणां धर्म उच्यते । ब्राह्मणश्च परिक्षीणस्तं कुर्वन्नैव दुष्यति ४१३। शूद्राणां तु कृषिर्द्धर्मो नापद्यप्यग्रजन्मनः । तस्मात्क्षत्त्रेण वर्तिष्ये ग्रामान्मम समादिश ४१४। अन्यत्र चात्र क्षत्त्रेण वर्तनं मम रोचते । अन्यन्न तु तथेत्युक्तो ददौ ग्रामान्द्विजन्मनः ४१५। ग्रामाधिकारदुष्टस्य वर्तनं त्वन्यथाभवत् । अभक्षि मांसं चापायि सुरा चाभाषि दुर्वचः ४१६। परयोषा तथा गामि परस्वं प्रत्यहारि च । अक्रीडि द्यूतमसकृत्कलंजं चादि दुर्भुजा ४१७। नापूजि जगतामीशः शिवो वा विष्णुरेव वा । एवं कालेन दुर्वृत्तं राजा वाक्यमभाषत ४१८। विप्र विप्रत्वमुत्सृज्य शूद्रत्वं प्राप्तवानसि । तस्मान्नियोगधर्मेण भवंतं भ्रंशयामि च ४१९। मास्तु विप्रत्वमद्यैव शूद्रतैव वरं मम । तदृते यदि विप्रास्ते न भोक्ष्यंति वरं मम ४२०। न हि सर्वमिदं त्यक्तुं शक्तोहं पृथिवीपते । शंभुरुवाच- एवं वदति दुर्विप्रे राजा तूष्णीमतिष्ठत ४२१। स तु वै शूद्रतुल्यश्च बुभुजेन्नं सहामिषम् । कदाचिदथ दुर्वृत्तः प्रतोलीमंडपस्थितः ४२२। द्विजेन पठ्यमानं तु पद्यं तु श्रुतवानिदम् । हृदये पद्यमेतत्तु द्विजेरितमतिष्ठत ४२३। परात्परतरं यांति नारायणपरायणाः । न ते तत्र गमिष्यंति ये द्विषंति महेश्वरम् ४२४। व्याख्यानमपि च श्रुत्वा पौराणिकमभाषत । कीदृङ्नारायणः प्रोक्तः कीदृशोपि महेश्वरः ४२५। किं परं त्वयनं प्रोक्तं द्वेषः कीदृगुदाहृतः । किं तत्परमिति ख्यातं ततः परतरं च किम् ४२६। पौराणिक उवाच- परं तद्ब्रह्मणः स्थानं सुखव्यक्तैकलक्षणम् । ततः परतरं विष्णोर्द्धाम तद्ब्रह्मणोधिकम् ४२७। अविनाशितया तत्तु कीर्तितं परमं पदम् । तन्मध्ये पुरुषो विष्णुस्तदंग परमं विभुः ४२८। आपो हि नरजन्मत्वान्नाराः प्रोक्ता मनीषिभिः । नाराश्चास्यायनं यस्मात्तेन नारायणः स्मृतः ४२९। तत्परं वर्तनं येषां ते प्रोक्तास्तत्परायणाः । महदादीनि तत्वानि यानि तेषां य ईश्वरः ४३०। सूर्याग्निशशिनेत्रोऽसौ महेशः स्यादुमापतिः । द्वेषो हि वैरं विज्ञेयमीश्वरे परमात्मनि ४३१। शंभुरुवाच- एवं पुराणभट्टेन समीरितमिदं वचः । चिंतयन्पुनरप्याह मादृशस्य कथं गतिः ४३२। पौराणिकोऽथ तं प्राह शृणु वक्ष्यामि ते गतिम् । कुरु सर्वेण यत्नेन प्रायश्चित्तं यथाविधि ४३३। धर्मं चर यथाशक्ति यथाकालं यथाविधि । विमुक्तपापः पश्चात्त्वमुत्तमां गतिमेष्यसि ४३४। पुराणमथवा नित्यं शृणुष्वावहितश्च सन् । निराशो वा महेशानं पूजयस्व पिनाकिनम् ४३५। देवं वा पुंडरीकाक्षं केशवं क्लेशनाशनम् । संन्यासमथवा नित्यं ब्रह्मज्ञानपरो भव ४३६। अथवा गच्छ काशीशं मुक्तौ वा मृतिमाप्नुहि । गयां वा गच्छ तत्र त्वं श्राद्धं कर्तुं प्रयत्नतः ४३७। अथवा सर्ववेदानां सारं पातकनाशनम् । रुद्रं रुद्रप्रियकरं जप प्रत्यहमादरात् ४३८। श्रीशैलमथवा गच्छ केदारमथवेच्छया । अथवा प्रतिवर्षे तु माघस्नानं प्रवर्तय ४३९। किमत्र बहुनोक्तेन धर्मभक्तः सदा भव । नैवं नरकवासस्ते भविता तु द्विजाधम ४४०। गौतम उवाच- श्रुत्वा सर्वं करिष्यामि पुराणं भवतो मुखात् । शास्त्रं विश्वासहेतुं च वर्जं चापि वदस्व मे ४४१। पौराणिक उवाच- वर्ज्यं मांसं सुराऽन्यस्त्री भोगो द्यूतं विकत्थनम् । पारुष्यमनृतं माया देवदेवविनिंदनम् ४४२। गुरूणां सुरवृद्धानां पुराणस्मृतिभाषिणाम् । निंदनं श्वेतवृंताकं कृतकालाबुवर्तनम् ४४३। बीजपूरं कुसुंभं च लोहितं शृंगमेव च । अररुं नालिकेरं च कूष्मांडकं तथैव च ४४४। कोविदारफलं तैलपक्वं मानवजं पयः । वार्ध्रीणस खरी दुग्धं सूतिका क्षीरमाविकम् ४४५। औष्ट्रमेकशफक्षीरं मार्गमाजं नृसंभवम् । विवत्सासंधिनीक्षीरं लवणं चैव योगि यत् ४४६। नालिकेररसं कांस्ये ताम्रे मधु च सीसके । काचे तक्रं करंभांश्च घृताक्तान्नैव कारयेत् ४४७। होमं तु मृण्मये पात्रे पुरोडाशं तु राजते । न सेवेत परं लोके शुभार्थी तु विचक्षणः ४४८। पात्रांतश्चूर्णलेपोऽपि तत्र भक्षणमेव च । क्रमुकस्य तथा भक्षश्चूर्णपत्रस्य चैव हि ४४९। क्रमुकस्यापि पक्वस्य भक्षणं क्रमियोगिनः । पायसे लवणं चैव केवलं च करार्पितम् ४५०। सिंधुसौराष्ट्रकांबोजमागधेषु च सिंहले । न दोषाय भवेत्तत्र क्षीरं च लवणान्वितम् ४५१। क्षीराणि च समस्तानि लवणानि च योगतः । देशेष्वन्येषु दोषाय पाने चैवेह संशयः ४५२। किमत्र बहुनोक्तेन सद्भिर्निंद्यं विवर्जयेत् । शंभुरुवाच- एवं तस्य वचः श्रुत्वा ब्राह्मणस्य महात्मनः ४५३। स्वमेव भवनं गत्वा चिंतयामास दुःखितः । रात्रौ मृत्युर्दिवा चेति न जानाति महानपि ४५४। परलोके सुखं दुःखमिह भोगविनोदनम् । क्रिमिकीटमनुष्याद्यैः सुख दुःखैः पृथक्पृथक् ४५५। प्रतिजीवंतु हेतूनां भेदोऽपि सुविनिश्चयः । एकस्यापि हि जीवस्य नास्ति चैकविधा स्थितिः ४५६। जन्मकाले महाऽज्ञानं शैशवेत्यल्पबोधनम् । स्खलत्पदेल्पविज्ञानं बाल्ये चाल्पं तथैव च ४५७। कौमारे क्रीडनरतिर्यौवने विषयोषितम् । यौवने विनिवृत्ते तु द्रव्यसंपादनेषणा ४५८। वार्द्धके भोगलिप्सा च न भोक्तुं क्षमतेपि च । दूषिका श्लेष्मलालाभिर्वलीपलितकंपनैः ४५९। श्वासकासानिलाक्षिप्तैर्हृषीकैर्विकलैर्युतः । किंचिद्धर्तुं न शक्नोति न च जानाति किंचन ४६०। तिष्ठंतीषु परस्त्रीषु गुह्यस्थानं प्रदर्शयेत् । कोशकंडूयनपरः क्रूरो जीवितलक्षणैः ४६१। कंडूयते स्फिचौ वस्त्रमुद्धृत्य च विचालयन् । भुंजानः श्लेष्मणा ग्रासं ग्रसितुं न च शक्नुयात् ४६२। यदा कासस्तदा जज्ञे पायुवायुश्च शब्दवान् । निःसृतिश्च मलस्यापि श्लेष्मनिर्गम एव च ४६३। स्नुषादिभर्त्सनं बाल तालहास्यनिदर्शनम् । गुरुनिर्गमनादीनि संचिंत्य च पुनः पुनः ४६४। आहूतो भोजनाद्यर्थं भोज्यान्नादि विनिंदयन् । चिरमुष्णं च निर्भर्त्स्य पुनश्चिंतामवाप सः ४६५। अतिदुष्कृतिकर्म्माहं कथं भोक्ष्ये कथं स्वपे । कथं तिष्ठे कथं गच्छे परलोकः कथं भवेत् ४६६। इति चिंताकुलो नित्यं न नमत्यपरान्वितः । द्विजस्य सदनं गत्वा पुराणज्ञस्य राघव ४६७। लज्जावाक्कृतवक्त्रश्च किंकरोमीत्यभाषत । न किंचिदप्युवाचासौ द्विजः पौराणिकस्तदा ४६८। पापोयमिति विज्ञाय शिष्येण निरगामयत् । गौतमोपि विनिर्गम्य द्वार्येव च बहिः स्थितः ४६९। भुव्यासीनं तु विज्ञाय पुराणार्थविचारकम् । कथं कथमपि प्राप्य पीठं दत्तं च नाभजत् ४७०। निषण्णो भूतले राम पुराणज्ञमभाषत । प्रायश्चित्तं करिष्यामि तदत्रैव विधीयताम् ४७१। ब्राह्मण उवाच- पापानि कीर्तयस्व त्वं सर्वथैव कृतानि तु । स चापि नाऽकृतं किंचिन्मया पापमितीरयन् ४७२। रुदन्पपात भूम्यां च कथं तातेति पीडितः । ब्राह्मणस्तमथ प्राह प्रायश्चित्तं न विद्यते ४७३। महापापं त्रिरावृत्ते पुनश्च यदि चेत्कृतम् । गौतम उवाच- पौराणिक महाभाग प्राप्यापि त्वामहं कथम् ४७४। पापयुक्तो द्विजश्रेष्ठ संगतिर्विफला भवेत् । पौराणिक उवाच- शास्त्रं प्रमाणं सर्वेषां प्रायश्चित्तविनिर्णये ४७५। तद्विना यो हि तं ब्रूयात्प्रायाश्चित्तं न तद्भवेत् । सकृत्कृते सकृत्प्रोक्तं द्वितीये द्विगुणं भवेत् ४७६। तृतीये त्रिगुणं प्रोक्तं चतुर्थे नास्ति निष्कृतिः । त्वया कृतं तु बहुधा चतुर्विधमपीच्छया ४७७। कथं वक्तुमहं शक्तः प्रायश्चित्तं भवादृशे । गौतमोऽपि पुनः प्राह क्व गंतव्यं मयेति च । उपवासत्रयं कृत्वा शिवरात्रिमविंदत ४८०। चतुर्थमुपवासं च चकारातीव दुःखितः । पारणं चाप्यमायां स कृतवान्फलवल्कलैः ४८१। अथ प्रदक्षिणं चक्रे श्रीशैलस्य च स द्विजः । गतवान्मंदिरं पश्चाच्चिंतयातिकृशः श्वसन् ४८२। कथं पापनिवृत्तिर्मे तूष्णींभूतस्य सेत्स्यति । अनंतमविचार्यं किं पापं च सुमहत्तरम् ४८३। श्रुत्वा न कोपि मे ब्रूयात्प्रायश्चित्तं विधीयताम् । किंतु कस्मिन्पुराणे तु श्रुते ज्ञातं भविष्यति ४८४। इति कृत्वा मतिं सोथ पुराणज्ञमभाषत । पुराणमेकं मे तात व्याख्यातु भगवानिति ४८५। जातकर्मादिसंस्कारान्कारयस्व ममाशु वै । द्विजो भूत्वा शृणोम्यद्य प्रायश्चित्तं करोम्यतः ४८६। विधायकं पुराणं मे भविष्यति च कीर्तितम् । अतः शक्यं करिष्यामि पुराणार्थं विनिश्चयन् ४८७। पौराणिक उवाच- यथावत्कीर्तयिष्यामि पुराणं पापनाशनम् । यथाज्ञानं यथाशक्ति यथाशुद्धं यथाविधि ४८८। किं वांच्छसि पुराणं तु कीर्तयिष्ये तदेव तु । गौतम उवाच- सर्वं रुचि पुराणं मे वक्तव्यं किं हितं वद ४८९। श्रुते यस्मिन्भिदा नैव जायते तु हरीशयोः । पौराणिक उवाच- कौर्मोक्तं यत्पुराणं तद्देवयोरभिदाभिधम् ४९०। शृणोति यस्तत्प्रथमं तस्य पापं विनश्यति । तस्य वक्ता तु यो विप्रस्तस्य विघ्नांतरं भवेत् ४९१। श्रोतव्यं मन्यते पापो यदि भार्या विनश्यति । किंचैकं दुष्करं वक्ष्ये श्रोतुर्वक्तुरनिंदकम् ४९२। व्याख्यातरि यदि प्रीतिर्द्धर्मादेव प्रकाशिनी । आचारदर्शने पुण्ये कर्ममोक्षादिदर्शके ४९३। तदा तुष्टो महेशः स्याद्विष्णुरिष्टफलप्रदः । पितरस्तारितास्तेन यांति ते परमां गतिम् ४९४। इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शिवराघवसंवादे चतुर्दशोत्तरशततमोऽध्यायः ११४।

rāma uvāca- ka eṣa dṛśyate vyomni sarvābharaṇabhūṣitaḥ | vimānastho mahādīpta madhyāhnārka ivāparaḥ 1| duṣprekṣyaḥ sarvamartyānāṃ tasyāṃke cāruhāsinī | aparā śrīriva brahmaṃstathā paṃcasuyoṣitaḥ 2| gāyaṃti madhurāṃ gītiṃ subhrūbhaṃganirīkṣaṇaiḥ | maṃdasmitaiḥ karatalaśabdāsphoṭikayā tathā 3| kvacidgalakṛtairgītairanyonya karatāḍanaiḥ | anyonya mukhamālokya pralobhairgītapūrvakaiḥ 4| krīḍannāste mahāyogī padmakiṃjalkasannibhaḥ | evaṃ caritapuṇyena kena vā tadvadasva me 5| śaṃbhuruvāca- eṣa vipraḥ purā rāma sarvasaṃpatsamanvitaḥ | nānāvidhasukhopeto bhāryyāpoṣaṇatatparaḥ 6| aputro dānahīnaśca devatārcanavarjitaḥ | paṃcayajñavihīnaśca svādhyāyaparivarjitaḥ 7| prātarmmadhyāhnasāyāhnabhojanapravaṇo'śuciḥ | kadācidagamadgehaṃ gautamasya mahātmanaḥ 8| tryaṃbakasya girau puṇye nānāmunigaṇāśrite | tatrāpi śobhitagṛhaṃ sphaṭikastaṃbhakalpitam 9| agurudravakastūrīcaṃdra kuṃkumacarcitā | bhittiryasya ca saṃtānakusumāmodasauṣṭhavam 10| kastūrikā puṣparasa samutsecitabhūtalam | sūkṣma suśvetavividhavitānapariśobhitam 11| aṃgaṇaṃ śobhita mahākadalīpūgaśobhitam | samīpasarasījāta maṃjukūjanmadhuvratam 12| pāṭīratarusaṃbhūta gaṃdhapūritadiṅmukham | śikṣāgītakṛtālhāda gītapūritadiṅmukham 13| nidāghajanitātāpa nāśayaṃtravinirmitam | kadalīdalasaṃcchādi pāvakākalpitacchadam 14| pāṭīratarususnigdha sāṃdra dvārakapāṭakam | saugaṃdhikamahāmodi kalpitāṃtara bhittikam 15| īśānabhāgasubhaga ratikalpita vedikam | hāṭikākalpitapadaṃ vicitravedikāyutam 16| susnigdhani biḍacchāyaṃ vaṭamūlopakalpitam | prasūnakadalīkhaṃḍa sarobhiḥ prāṃtaśobhitam 17| mahāvaṭāgrasaṃlagna tuṣāritapayodharam | nākopavanasaṃpanna vicitrārāma śobhitam 18| vāpīkūpataḍāgādyamanekavanaśobhitam | maṃdaṃ maṃdaṃ vavau vāyuryatra gehe sukhapradaḥ 19| vādinyaścārusarvāṃgyo vādyāni smarasaṃpadaḥ | vīṇāṃ veṇuṃ triveṇuṃ ca vādayaṃti varāṃganāḥ 20| tauryyatrikakṛto nāryyaścaturdikṣu tathorddhvataḥ | suvarṇādikapātreṣu vaṭakā bhasmanaḥ śubhāḥ 21| vāsitāḥ sarvagaṃdhaiśca sudhūpairapi dhūpitāḥ | kuśagrathitasaṃghāśca akṣamālāśca koṭiśaḥ 22| kṛṣṇājinasahasrāṇi bahiḥ prāṃte sthitāni ca | etādṛśe gṛhavare devavaṃdyo munīśvaraḥ 23| karpūrādīṃśca saṃsthāpya caturdikṣu munīśvaraḥ | pāṭīrapīṭhe karpūrasiṃhāsanamakalpayat 24| sūkṣmaṃ śvetaṃ ca susrigdhamāvṛttaṃ ghanasārakaiḥ | sugaṃdhavāsitajalaiḥ snāpya kṣīreṇa śaṃkaram 25| anyaiśca vaidikairmaṃtraiḥ snāpayitvā sadāśivam | dārucaṃdropapīṭhe tu vastrapīṭhaṃ nidhāya ca | pātrikāmagrataḥ sthāpya sthāpayitvā daleṣvamūn 26| ekasminnakṣatāḥ pātre anyasminsatilākṣatāḥ | paṃcagaṃdhakamekasminnanyasminnaṣṭagaṃdhakam 27| kāśmīraṃ mṛganābhiṃ tu karpūraṃ caṃdanaṃ tathā | pātreṣvanyeṣu vinyasya pūjāsthāne prakalpya ca 28| nānāvaraṇamārgeṇa pūjā tatra vidhīyate | liṃgamadhye sthito devaḥ paṃcavaktraḥ sadāśivaḥ 29| tasya prāvaraṇaṃ liṃgaṃ śaktistasya vidhīyate | śakterāvaraṇaṃ viṣṇurviṣṇorāvaraṇaṃ vidhiḥ 30| brahmaprāvaraṇaṃ caṃdrastasya sūryastataḥ śrutiḥ | digdevatāsu tadguptistāsāmāvaraṇaṃ diśaḥ 31| diśāmāvaraṇaṃ śaṃbhustasya cāvaraṇaṃ guṇāḥ | daśaprāvaraṇaṃ hyetacchivaliṃgārcanaṃ śubham 32| keṣāṃcinmatametatsyādatha prāvaraṇāṃtaram | vidyāvaraṇamākhyātaṃ tadumāvaraṇaṃ smṛtam 33| viṣṇurāvaraṇaṃ tasyā viṣṇoścāvaraṇaṃ vidhiḥ | brahmaprāvaraṇaṃcaṃdrastasya bhānurathāvṛtiḥ 34| bhānorāvaraṇaṃ ceśa iti ṣoḍhāvṛtiḥ smṛtā | vidhiṃ vinā samākhyātaṃ paṃcāvaraṇamuttamam 35| śaśāṃkaviṣṇuśaktīnāmetadāvaraṇatrayam | aṃbikāvaraṇaṃ proktamekāvaraṇamuttamam 36| athavā lokapālāḥ syurāvṛtiḥ somapūjane | anāvaraṇamathavā pūjanaṃ śasyate śive 37| patrikāṣṭadaleṣveva sthitadravyairyajecchivam | patrikālakṣaṇaṃ vakṣye sarvakarmopayogitam 38| svarṇena rājatenātha tāmreṇātha prakalpitam | muktāśuktinibhaṃ kuryātpatrikāṣṭadalaṃ śubham 39| padmapatrasamānāṣṭakoṇākāraṃ prakalpayet | palamātraṃ tataḥ śastaṃ nirvṛtaṃ vistṛtaṃ padam 40| asthūlamadhyamupari padmākṛtidalāṣṭakam | athavā śaktimārgeṇa paṃcapatraṃ prakalpayet 41| tripatramathavā kuryācchaktibhāve matena ca | yathā syācchobhanaṃ pātraṃ tathā kuryyādvicakṣaṇaḥ 42| śaktyāṃtaritarudrākṣaiḥ kalpitāṣṭaśataiḥ śubhā | mālopavītaṃ triṃśatyā aṣṭakena prakalpitam 43| pragaṃḍayorathaikaikaṃ baddhā tu dve prakoṣṭhayoḥ | śirasyekā dhṛtā tena kaṃṭhe ca paramarṣiṇā 44| rudrākṣaiḥ sphaṭikai ratnaiḥ kalpitā hyakṣamālikā | vyāghracarmāsanaṃ kṛtvā padmāsanagato muniḥ 45| āvāhanāsanaṃ cārghyaṃ pādyaṃ vācamanīyakam | nirvartya gaṃgāsalilaiḥ snāpayāmāsa śaṃkaram 46| aṣṭagaṃdhakasaṃyuktaiḥ puṣpairbakulapāṭalaiḥ | svarṇabhāṃḍasthitairvastraśodhitairvāsitairdṛḍham 47| dvāre tāmrakaṭāhaśca prabaṃdhadroṇinā śubham | gośṛṃgeṇa viṣāṇena gavayasya tathā kvacit 48| dakṣiṇāvartaśaṃkhena ratnapātrairathāpi vā | svarṇairvā rājatairvāpi tāmraiḥ kāṃsyairathāpi vā 49| svarṇaiśca sūkṣmakalaśaiḥ snāpayāmāsa cecchayā | athavā mṛṇmayaiḥ kuryyātpadmapatrairathāpi vā 50| pālāśaiścūtajaṃbvādyaiḥ pātraiḥ saṃsnāpayedvibhum | snānānāmatha sarveṣāṃ dhārāsnānaṃ viśiṣyate 51| namastetyādimaṃtreṇa śatarudriyasaṃjñinā | śaṃ cetyādyanuvākena śāṃtirūpeṇa ceśvaram 52| āvṛtya ca yathāśakti paścādgaṃdhādi vinyaset | tataśca śobhanaiḥ puṣpaiḥ patrairbilvaiḥ samarcayet 53| tulasīmāruvadalaiḥ kalhāraiśca mahotpalaiḥ | nīlotpalairutpalaiśca śeṣaiśca karavīrakaiḥ 54| karṇikāraiḥ sitāṃbhojairaparājitayā tathā | tilākṣatairakṣataiśca śrīpatraistilamiśrakaiḥ 55| evaṃ maheśamīśānaṃ pūjayāmāsa gautamaḥ | karpūrāgarukastūrī sarjjāgarukacaṃdanaiḥ 56| anyaiśca dhūpayāmāsa ṣoḍaśātha pradīpikāḥ | karpūravarttisaṃyuktā dīpayaṃtroparisthitāḥ 57| niveditaṃ maheśāya atha naivedyamuttamam | supakvaśālipiṣṭānnaṃ bhakṣyaṃ lehyaṃ ca coṣyakam 58| madhurādisamopetaṃ paṃcabhakṣyasamanvitam | anekapakvaśākāḍhyamaneka pakvamiśritam 59| pānaṃ viṃśatisaṃyuktaṃ drākṣāraṃbhāphalānvitam | sūpāṣṭakādisaṃyuktaṃ yuktaṃ mūlaphalādinā 60| yathāsaṃbhavasaṃyuktairanyairapyupakalpitam | agrapuṣpasamopetaṃ naivedyaṃ pradadau muniḥ 61| sauvarṇapātrikā nyastanīrājanasahasrakam | sopahārāya devāya datvā caiva namasya ca 62| pūgakhaṃḍānatho ghṛṣṭānpatrāṇi kṣālitāni ca | apṛṣṭhāgrāṇi suśvetacchadayāvṛtikāni ca 63| ghanasārakacūrṇaṃ ca nyastapatratrayaṃ śubham | sauvarṇapātravinyastamidaṃ tāṃbūlamīśvare 64| atha pradakṣiṇaṃ kṛtvā namaskārānanaṃtaram | aṣṭayoṣāstataḥ prāptāstaṃtrīveṇvādidhārikāḥ 65| vicitravādyavādinyaḥ saṃprāptā munisannidhim | kṣudratālayugaṃ gṛhya svayaṃ gātuṃ pracakrame 66| gautame gātumudyukte tānaṃ kuryurathāṃganāḥ | maṃdaṃ maṃdaṃ ca vādyāni vādayaṃti tathāparāḥ 67| madhuraṃ gāyati munau svarāmūrtibhṛtastathā | prānṛtyaṃta maheśāgre tadadbhutamivābhavat 68| etasminnaṃtare prāpto bhagavānnārado muniḥ | tamāgataṃ gautamopi saṃpūjya praṇipatya ca 69| āhacainaṃkṛtārthosminacakaścinmayāsamaḥ | tavāgamanakṛtyaṃ kiṃ kuta āgamanaṃ tathā 70| śrīnārada uvāca- pātālādāgatosmīha bhuktvā vai bāṇamaṃdire | āyāsyaṃti mahātmāno bāṇaśukrādayo gṛham 71| atha kṣaṇādabhyagācca bāṇaḥ parapuraṃjayaḥ | viṃśatyakṣauhiṇīyukto gajamāruhya sosuraḥ 72| aparaṃ hi gajaṃ śukraḥ prahlādo rathamuttamam | vṛṣaparvā rathavaraṃ balisturagamuttamam 73| āgatānatha tānsarvānājñāya sa tu gautamaḥ | saśiṣyo nirjagāmātha hyādāyārghyādikaṃ tvarā 74| gautamaṃ cāpi te vīkṣyāvaruhya ca gajādikāt | namaścakruratho daityāstaṃ namaskṛtya bhārgavam 75| āliṃgya rākṣasānsarvānpūjayitvā yathāvidhi | senāyāḥ sanniveśaṃ ca cakāra munipuṃgavaḥ 76| pādau prakṣālya śukrasya jalaṃ mūrdhni dhṛtaṃ tathā | vicitraphalasaṃyuktaṃ dattavānarhaṇaṃ muniḥ 77| vāpītaḍāgasarasī snānapūrvakṛta kriyāḥ | saṃgame vartamāne tu gautamasyāśrame śubhe 78| tadgehaṃ tu praviśyātha rākṣasāssapurohitāḥ | devapūjāprapattiṃ ca cakruḥ sarve dvijālaye 79| sadyaḥ prakalpitāyāṃ ca vedyāṃ śukro'yajacchivam | tasyaiva vāmabhāge tu prahlādoyajadacyutam 80| somaṃ ca balirapyevamanye cāsurapuṃgavāḥ | atha bāṇo'yajaddevamekameva triyaṃbakam 81| śukropi bhagavantantamumānāthamapūjayat | gautamopyatha madhyāhne pūjayāmāsa śaṃkaram 82| sarve śuklāṃbaradharā bhasmoddhūlitavigrahāḥ | sitena bhasmanā kṛtvā sarvasthāne tripuṃḍrakam 83| natvā tu bhārgavaṃ sarve bhūtaśuddhiṃ pracakramuḥ | hṛtpadmamadhye suṣiraṃ tatraiva bhūtapaṃcakam 84| teṣāṃ madhye mahākāśamākāśe nirmalānalam | tanmadhye ca maheśānaṃ dhyāyeddīptimayaṃ śubham 85| ajñānasaṃyutaṃ bhūtaṃ śamalaṃ sarvasaṃgatam | taddehamākāśadīpe pradahejjñānavahninā 86| ākāśasyāvṛtaṃ cāhaṃ dagdhvā''kāśamatho dahet | dagdhvākāśamayo vāyumagnibhūtaṃ tadā dahet 87| abbhūtaṃ ca tato dagdhvā pṛthivībhūtameva ca | tadāśritānguṇāndagdhvā tato dehaṃ pradāhayet 88| evaṃ dahitvā bhūtāni dehī tajjñānavahninā | śikhāmadhyasthitaṃ viṣṇumānaṃdarasanirbharam 89| niṣpannacaṃdrakiraṇasaṃkāśakiraṇaṃ śivam | śivāṃgotpannakiraṇairamṛtadravasaṃyutaiḥ 90| suśītalā tato jvālā praśāṃtā candraraśmivat | prasāritasudhārugbhiḥ sāṃdrībhūtaśca saṃplavaḥ 91| krameṇa plāvitaṃ bhūtagrāmaṃ saṃciṃtayetparam 92| itthaṃ kṛtvā bhūtaśuddhiṃ kriyārho martyaḥ śuddho jāyate eva śuddhaḥ | pūjāṃ kartuṃ jāpyakarmmāpi paścāddevadhyāne brahmahatyādi hāniḥ 93| evaṃ dhyātvā caṃdradīptiprakāśaṃ dhyānenāropyāśu liṃge śivasya | sadāśivaṃ dīpamadhye viciṃtya paṃcākṣareṇārcanamavyayaṃ tu 94| āvāhanādīnupacārāṃstathāpi kṛtvā snānaṃ pūrvavacchaṃkarasya | uduṃbaraṃ rājataṃ svarṇapīṭhaṃ vastrādichannaṃ sarvameveha pīṭham 95| aṃte kṛtvā budbudānāṃ ca vṛṣṭiṃ pīṭhe pīṭhe nāgamekaṃ purastāt | kuryātpīṭhe cordhvake nāgayugmaṃ devābhyāśe dakṣiṇe vāmataśca 96| japāpuṣpaṃ nāgamadhye nidhāya madhye vastraṃ dvādaśa prātiguṇye | suśvetena tasya madhye maheśaṃ liṃgākāraṃ pīṭhayuktaṃ prapūjyam 97| evaṃ kṛtvā bāṇamukhyā ditīśā dattvā dattvā paṃcagaṃdhāṣṭagaṃdham | puṣpaiḥ patraiḥ śrī tilairakṣataiśca tilonmiśraiḥ kevalaiśca prapūjya 98| dhūpaṃ dattvā vidhivatsaṃprayuktaṃ dīpaṃ dattvā coktamevopahāram | pūjāśeṣaṃ te samāpyātha sarve gītaṃ nṛtyaṃ tatratatrāpi cakruḥ 99| athāsminnaṃtare gautamasyaprāptaḥ śiṣyaḥ śaṃkarātmeti nāmnā 100| unmattaveśo digvāsā anekāvṛtimāśritaḥ | kvaciddvijātipravaraḥ kvaciccaṃḍālasannibhaḥ 101| kvacicchūdra samo yogī tāpasaḥ kvacidapyuta | garjatyutpatate caiva nṛtyati stauti gāyati 102| roditi śṛṇute vyaktaṃ patatyuttiṣṭhati kvacit | śivajñānaikasaṃpannaḥ paramānaṃdanirbharaḥ 103| saṃprāpto bhojyavelāyāṃ gautamasyāṃtikaṃ yayau | bubhuje guruṇā sākaṃ kvaciducchiṣṭameva ca 104| kvacillehati tatpātraṃ tūṣṇīmevābhyagātkvacit | hastaṃ gṛhītvaiva guroḥ svayamevābhunakkvacit 105| kvacidgṛhāṃtare mūtraṃ kvacitkardamalepanam | sarvadā taṃ gururdṛṣṭvā karamālaṃbya maṃdiram 106| praveśya svīyapīṭhe tamupaveśyābhyabhojayat | svayaṃ tadasya pātreṇa bubhuje gautamo muniḥ 107| tasya cittaṃ parijñātuṃ kadācidatha suṃdarī | ahalyā śiṣyamāhūya bhuṃkṣvetyuktvātha sā śubhā 108| sauvarṇe bhājane cānnaṃ nidhāya caṣakāṃtare | pānādikamatho datvā ekasminpāvakaṃ punaḥ 109| nidhāyāṃgāranicayaṃ kaṃṭakānāṃ cayaṃ pare | nidhāya bhuṃkṣva bhuṃkṣveti sa cāpi bubhuje muniḥ 110| yathā papau hi pānīyaṃ tathā vahnimapi dvijaḥ | kaṃṭakānapi bhuktvā sa yathāpūrvamatiṣṭhata 111| purā hi munikanyābhirāhūto bhojanāya ca | dinedine tatpradattaṃ loṣṭhamaṃbu ca gomayam 112| kardamaṃ kāṣṭhadaṃḍaṃ ca bhuktvā prītyātha harṣitaḥ | etādṛśo munirasau caṃḍālasadṛśākṛtiḥ 113| sujīrṇopānahau haste gṛhītvā tu tathā kare | aṃtyajocitabhāṣābhirvṛṣaparvāṇamabhyagāt 114| vṛṣaparveśayormadhye digvāsāḥ samatiṣṭhata | vṛṣaparvā tamajñātvā pīḍayitvā śiro'cchinat 115| hate tasmindvijaśreṣṭhe jagadetaccarācaram | atīva kaluṣamabhavattatrasthā munayastathā 116| gautamasya mahāśokaḥ saṃjātaḥ sumahātmanaḥ | niryayau cakṣuṣorvāri śokaṃ saṃdarśayanniva 117| gautamaḥ sarvadaityānāṃ saṃnidhau vākyamuktavān | kimanena kṛtaṃ pāpaṃ yena cchinnamidaṃ śiraḥ 118| mama prāṇādhikasyeha sarvadā śivayoginaḥ | mamāpi maraṇaṃ satyaṃ śiṣyarūpī yato guruḥ 119| śaivānāṃ dharmayuktānāṃ sarvadā śivavartinām | maraṇaṃ yatra dṛṣṭaṃ syāttatra no maraṇaṃ dhruvam 120| śukra uvāca- enaṃ saṃjīvayiṣyāmi mama gotraṃ śivapriyam | kimasau mriyate brahmanpaśya me tapaso balam 121| iti vādini vipreṃdre gautamo'pi mamāra ha | tasminmṛte'tha śukro'pi prāṇāṃstatyāja yogataḥ 122| tasyāpi hatamājñāya prahlādā ddānaveśvarāḥ | sarve mṛtāḥ kṣaṇenaiva tadadbhutamivābhavat 123| mṛtamāsīdatha balaṃ tasya bāṇasya dhīmataḥ | ahalyā śokasaṃtaptā rurodoccaiḥ punaḥ punaḥ 124| gautamena maheśasya pūjayā pūjito vibhuḥ | vīrabhadro mahāyogī sarvaṃ dṛṣṭvā cukopa ha 125| aho kaṣṭamahokaṣṭaṃ māheśā bahavo mṛtāḥ | śivaṃ vijñāpayiṣyāmi tenoktaṃ karavāṇyaham 126| iti niścitya gatavānmaṃdarācalamavyayam | namaskṛtvā virūpākṣamidaṃ sarvamathoktavān 127| brahma harī sthitau tatra dṛṣṭvā prāha śivo vacaḥ | madbhaktaiḥ sāhasaṃ karma kṛtaṃ dṛṣṭvā varapradaḥ 128| gatvā paśyāmahe viṣṇo yuvāmapyāgamiṣyatha | atheśo vṛṣamāruhya vāyunā dhūtacāmaraḥ 129| naṃdikena suveṣeṇa dhṛte chatreti śobhane | suśvetahemadaṃḍe ca nānyayoge dhṛte vibhoḥ 130| maheśānumatiṃ labdhvā harirnāgāṃtake sthitaḥ | āraktanīlachatrābhyāṃ śuśubhe lakṣyakaustubhaḥ 131| śivānumatyā brahmāpi haṃsārūḍho'bhavattadā | iṃdragopaprabhākāracchatrābhyāṃ śuśubhe vidhiḥ 132| iṃdrādisarvadevāśca svasvavāhanasaṃyutāḥ | atha te niryayuḥ sarve nānāvādyānumoditāḥ 133| koṭikoṭigaṇākīrṇā gautamasyāśramaṃ gatāḥ | brahmaviṣṇumaheśānā dṛṣṭvā tatparamādbhutam 134| svabhaktaṃ jīvayāmāsa vāmakoṇanirīkṣaṇāt | śaṃkaro gautamaṃ prāha tuṣṭo'haṃ te varaṃ vṛṇu 135| gautama uvāca- yadi prasanno deveśa yadi deyo varo mama | tvalliṃgārcanasāmarthyaṃ nityamastu maheśvara 136| vṛtametanmayā deva śṛṇuṣvaitattrilocana | mama śiṣyo mahābhāgo heyāheyādivarjitaḥ 137| prekṣaṇīyaṃ mamatvena na ca paśyati cakṣuṣā | na ca ghrāṇena ghrātavyaṃ na dātavyaṃ na cetarat 138| iti budghvā tathā kurvansa hi yogī mahāyaśāḥ | unmattavikṛtākāraḥ śaṃkarātmeti kīrtitaḥ 139| na kaścittaṃ pratidviṣyānna ca taṃ hiṃsayediti | etanme dīyatāṃ deva eteṣāmamṛtistathā 140| śrībhagavānuvāca-| ākalpamete jīvaṃtu tato muktiṃ bhajaṃtu ca | tvayā kṛtamidaṃ veśma vistṛtaṃ vikṛtaṃ śubham 141| tiṣṭhāmaḥ kṣaṇamātraṃ tu tato yāsyāma maṃdiram | gautama uvāca- ayogyaṃ prārthayāmīśa hyarthī doṣaṃ na paśyati 142| brahmādyalabhyaṃ deveśa dīyatāṃ yadi rocate | atheśo viṣṇumālokya gṛhītvā tu karaṃ hareḥ 143| prahasannaṃbujābhākṣamityuvāca sadāśivaḥ | mlānodarosi goviṃda deyaṃ te bhojanaṃ kimu 144| svayaṃ praviśya yadi vā svayaṃ bhuṃkṣva svagehavat | gaccha vā pārvatīgehaṃ yā kukṣiṃ pūrayiṣyati 145| ityuktvā tatkarālaṃbī ekāṃtamagamadvibhuḥ | ādiśya naṃdinaṃ devo dvārādhyakṣaṃ yathoktavat 146| gautamaṃ samuvācāyamuttaraṃ viṣṇubhāṣaṇam | sadāśiva uvāca- saṃpādayānnaṃ sarveṣāṃ bhoktukāmā vayaṃ mune 147| ityuktvaikāṃtamagamadvāsudevena śaṃkaraḥ | mṛduśayyāṃ samāruhya śayitau devatottamau 148| anyonyaṃ bhāṣaṇaṃ kṛttvā prottasthaturubhāvapi | gatvā taṭākaṃ gaṃbhīraṃ snāsyaṃtau devasattamau 149| karāṃbupānamanyonyaṃ pṛthakkṛtvobhayatra ca | munayo rākṣasāścaiva jalakrīḍāṃ pracakrire 150| atha viṣṇurmaheśaśca jalapātāni śīghrataḥ | cakratuḥ śaṃkaraḥ padmakiṃjalkāṃjalinā hareḥ 151| avākiranmukhe tasya padmotphullavilocane | netre keśarasaṃpātānnyamīlayata keśavaḥ 152| atrāṃtare hareḥ skaṃdhamāruroha maheśvaraḥ | haryuttamāṃgaṃ bāhubhyāṃ gṛhītvā saṃnyamajjayat 153| unmajjayitvā ca punaḥ punaścāpi punaḥ punaḥ | pīḍitaḥ sa hariḥ sūkṣmaṃ pātayāmāsa śaṃkaram 154| atha pādau gṛhītvā tu ācakarṣa ca bhrāmayat | atāḍayaddharervakṣaḥ pātayāmāsa cācyutam 155| athotthito haristoyamādāyaṃjalinā tataḥ | avākiradatho śaṃbhumatha viṣṇumatho haraḥ 156| jalakrīḍaivamabhavadatha carṣigaṇāṃtare | jalakrīḍāsaṃbhrameṇa visrastajaṭabaṃdhanāḥ 157| atha saṃbhramatasteṣāmanyonyajaṭabaṃdhanam | itaretarabaddhāsu jaṭāsu ca munīśvarāḥ 158| śaktimaṃto'śaktimataḥ ākarṣaṃti ca savyatham | pātayaṃtonyataścāpi krośato rudatastathā 159| evaṃ pravṛtte tumule saṃbhūte toyakarmmaṇi | ākāśe nārado hṛṣṭo nanarta ca nanāda ca 160| vipaṃcīṃ nādayanvādyaṃ lalitāṃ gītimujjagau | sugītyā lalitāyāstu agāyata vidhā daśa 161| śuśrāva gītaṃ madhuraṃ śaṃkaro lokabhāvanaḥ | svayaṃ gātuṃ hi lalitaṃ maṃdaṃ maṃdaṃ pracakrame 162| svayaṃ gāyati deveśe miśrā maṃgalakaiśikī | nārade nṛtyamāne tu gāyati svarabhedini 163| svaraṃ dhruvaṃ samādāya sarvalakṣaṇasaṃyutam | svadhārāmṛtasaṃyuktaṃ gānenaivamatho jayat 164| vāsudevo mardalaṃ ca karābhyāmidamāhanat | avagāhaṃścaturvaktrastuṃbururmukharo babhau 165| tānakā gautamādyāstu tūṣṇīṃ gātuṃ ca vāyutaḥ | gāyake madhuraṃ gītaṃ hanūmati kapīśvare 166| mlānamamlānamabhavatkṛśāḥ puṣṭāstadā'bhavan | svāṃ svāṃ gītimataḥ sarve tiraskṛtyaiva mūrcchitāḥ 167| tūṣṇīṃ sarve samabhavandevarṣigaṇadānavāḥ | ekaḥ sa hanumāngātā śrotāraḥ sarva eva te 168| madhyāhnakālavitate bhojanāvasare sati | dukūlayugamādhatta śṛṇvangītiṃ maheśvaraḥ 169| pītavastradvayaṃ viṣṇurāraktaṃ caturānanaḥ | svasvārhāṇyatha sarve'pi kṛtyaṃ kṛtvāpi kālikam 170| svaṃ svaṃ vāhanamāruhya nirgatāḥ sarvadevatāḥ | gānapriyo maheśastu jagāda plavageśvaram 171| plavagatvaṃ mayājñapto niḥśaṃkaṃ vṛṣamāruha | mama cābhimukho bhūtvā gāyasvāśeṣagāyanam 172| athāha kapiśārdūlo bhagavaṃtaṃ maheśvaram | vṛṣabhārohasāmarthyaṃ tava nānyasya vidyate 173| tava vāhanamāruhya pātakī syāmahaṃ vibho | māmevāruha deveśa vihaṃgaḥ śivavāhanaḥ 174| tava cābhimukhaṃ gānaṃ kariṣyāmi vilokaya | atheśvaro hanūmaṃtamāruroha vṛṣaṃ yathā 175| ārūḍhe śaṃkare deve hanūmānkaṃdharāśiraḥ | chittvā tvacaṃ parāvṛtya mukhaṃ gāyati pūrvavat 176| śṛṇvangītisudhāṃ śaṃbhurgautamasya gṛhaṃ gataḥ | sarve cāpyāgatāstatra devarṣigaṇadānavāḥ 177| pūjitā gautamenātha bhojanāvasare sati | yacchuṣkadārusaṃbhūtaṃ gṛhopakaraṇādikam 178| prarūḍhamabhavatsarvaṃ gāyamāne hanūmati | tasmingāne samastānāṃ citradṛṣṭiratiṣṭhata 179| dvibāhurīśasya padābhivaṃdanaḥ samastagātrābharaṇopapannaḥ | prasannamūrtistaruṇaḥ sumadhye vinyastamūrddhāṃjalibhiḥ suraiḥ stutaḥ 180| śiraḥ karābhyāṃ parigṛhya śaṃkaro hanūmataḥ pūrvamukhaṃ cakāra | padmāsanāsīna hanūmatāṃjalau nidhāya pādaṃ tvaparaṃ mukhe ca 181| pādāṃgulībhyāmatha nāsikāṃ vibhuḥ snehena jagrāha ca maṃdamaṃdam | skaṃdhe mukhe tvaṃsatale ca kaṃṭhe vakṣaḥsthale ca stanamadhyame hṛdi 182| tataśca kukṣāvatha nābhimaṃḍale tato dvitīyaṃ nidadhāti cāṃjalau | śiro gṛhītvāvanamayya śaṃkaraḥ pasparśa pṛṣṭhaṃ cibukena sadhvani 183| hāraṃ ca muktāparikalpitaṃ śivo hanūmataḥ kaṃṭhagataṃ cakāra ha | atha viṣṇurmaheśānamidaṃ vacanamuktavān 184| hanūmatā samo nāsti kṛtsnabrahmāṃḍamaṃḍale | śruti devādyagamyaṃ hi padaṃ tava kilasthitam 185| sarvopaniṣadavyaktaṃ tvatpadaṃ kapi sarvayuk | yamādisādhanairyogairna kṣaṇaṃ te padaṃ sthitam 186| mahāyogihṛdaṃbhoje balaṃ svacchaṃ hanūmati | varṣakoṭisahasreṣu tapaḥ kṛtvā tu duṣkaram 187| tvadrūpaṃ nābhijānāti kutaḥ pādaṃ munīśvarāḥ | aho bhāgyaṃ vicitraṃ hi capalo vā naro mṛgaḥ 188| dhatte pādayugaṃ cāṃge yogihṛdyapi na kṣamam | mayā varṣasahasraṃ tu sahasrābdaṃ tathānvaham 189| bhaktyā saṃpūjito'pīśa pādo no darśitastvayā | loke vādo hi sumahāñchuṃbhurnārāyaṇapriyaḥ 190| hariḥ priyastathā śaṃbhorna tādṛgbhāgyamasti me | sadāśiva uvāca- na tvayā sadṛśo mahyaṃ priyosti bhagavanhare 191| pārvatī vā tvayā tulyā na cānyo vidyate mama | atha devāya mahate gautamaḥ praṇipatya ca 192| vyajñāpayadameyātmandevaihi karuṇānidhe | madhyāhno'yaṃ vyatikrāṃto bhuktivelā'khilasya ca 193| athācamya mahādevo viṣṇunā sahito vibhuḥ | praviśya gautamagṛhaṃ bhojanāyopacakrame 194| ratnāṃgulīyairatha nūpurābhyāṃ dukūlabaṃdhena taḍitsu kāṃcyā | hārairanekairatha kaṃṭhaniṣka yajñopavītottaravāsasī ca 195| vilaṃbicaṃcanmaṇikuṃḍalena supuṣpidhammillavareṇa devaḥ | paṃcāṃgagaṃdhasya vilepanena bāhvaṃgadaiḥ kaṃkaṇakāṃgulīyakaiḥ 196| itthaṃ vibhūṣitaḥ śivo niviṣṭauttamāsane svasaṃmukhaṃ hariṃ tathā nyaveśayadvarāsane | anyonyasaṃmukhau sthitau harīśau devasattamau suvarṇabhājanānyatho dadau sa cāpi gautamaḥ 197| triṃśatprabhedabhakṣyakaṃ supāyasaṃ caturvidhaṃ supakvapākajātakaṃ śatadvayaṃ prakalpitam | apakvapakvamiśrakaṃ śatatrayaṃ prakalpitaṃ śataṃśataṃ tathā sukaṃdaśākakaṃ tathā muniḥ 198| śākādi sarpiṣānvitaṃ dadau ca paṃcaviṃśatiṃ suśarkarādikaṃ tathā sucūnadāḍimādikam | mocāphalaṃ tu gostanīṃ sukharjunāgaraṃgakaṃ jaṃbūphalaṃ priyālukaṃ vikaṃkataṃ phalaṃ tathā 199| evamādīni cānyāni dravyāṇyarpya yathāvidhi | datvā cāpośanaṃ vipro bhuṃjadhvamiti cābravīt 200| bhuṃjāneṣu ca sarveṣu vyajanaṃ sūkṣmavastrajam | gautamaḥ svayamādāya śivaviṣṇū avījayat 201| parihāsamathokartumiyeṣa parameśvaraḥ | paśya viṣṇo hanūmaṃtaṃ kathaṃ bhuṃkte sa vānaraḥ 202| vānaraṃ paśyati harau maṃḍakaṃ viṣṇubhājane | cikṣepa munisaṃgheṣu paśyatsvapi maheśvaraḥ 203| hanūmate dattavāṃśca svocchiṣṭaṃ pāyasādikam | tvaducchiṣṭamabhojyaṃ tu tavaiva vacanādvibho 204| anarhaṃ mama naivedyaṃ patraṃ puṣpaṃ phalaṃ tathā | mahyaṃ nivedya sakalaṃ kūpa eva vinikṣipet 205| abhukte tvadvaco nūnaṃ bhukte cāpi kṛpā tava | sadāśiva uvāca- bāṇaliṃge svayaṃbhūte caṃdrakāṃte hyavasthite 206| cāṃdrāyaṇasamaṃ jñeyaṃ śaṃbhornaivedyabhakṣaṇam | bhuktiveleyamadhunā tadvairasyaṃ kathāṃtarāt 207| bhuktvā tu kathayiṣyāmi nirviśaṃkaṃ vibhuṃkṣva tat | athāsau jalasaṃskāraṃ kṛtavāngautamo muniḥ 208| āraktasusnigdhasusūkṣma gātrānanekadhā dhauta suśoṣitāṃgān | taḍāgatoyaiḥ kṛtavījagharṣitairviśodhitaistaiḥ karakānapūrayat 209| nadyāḥ saikatavedikāṃ navatarāṃ saṃcchādya sūkṣmāṃbaraiḥ śuddhaiḥ śvetatarairathoparighaṭāṃstoyena pūrṇānkṣipet | kṣiptvā nālakajātimāstapuṭakaṃ kaṃkolakastūrikācūrṇaṃ candanacaṃdraraśmiviśadāṃ mālāṃ puṭāṃ taṃ kṣipet 210| yāmasyāpi punaśca vārivasanenāśodhya kuṃbhe kṣipeccaṃdra graṃthimatho nidhāya bakulaṃ kṣiptvā tathā pāṭalām 211| śephālīstabakamatho jalaṃ ca tatra vinyasya prathamata eva toyaśuddhim | kṛtvātho mṛdutarasūkṣmavastrakhaṃḍenāveṣṭetsṛṇikamukhaṃ ca sūkṣmacaṃdram 212| anātapapradeśe tu nidhāya karakānatha | maṃdavātasamopete sūkṣmavyajanavījite 213| atha urvīśasalilaiḥ siṃcayetsṛṇikāmapi | saṃskṛtvā svāyatāstatra narā nāryotha vā nṛpa 214| tatkanyā vā kṣālitāṃgā dhautavastrāśca vā saha | madhupiṃgalaniryyāsamasāṃdramagurudravam 215| bāhumūle ca kaṃṭhe ca vilipya sāṃdrameva ca | mastake jāpyakaṃ nyasya paṃcagaṃdhavilepanam 216| puṣpanaddhasukeśāstu tāḥ śubhāsyāḥ sunirmalāḥ | evamevocitānārya āttakuṃkumavigrahāḥ 217| yuvatyaścārusarvāṃgyo nitarāṃ bhūṣaṇairapi | etādṛgvanitābhirvānarairvādāpayejjalam 218| te'pi pradānasamaye sūkṣmavastrālpaveṣṭanam | athavā makare nyasya karakaṃ tatra paśya hi 219| dorikānyastamunmucya tatastoyaṃ pradāpayet | evaṃ satkārayāmāsa gautamo bhagavānmuniḥ 220| maheśādiṣu sarveṣu bhuktavatsu mahātmasu | prakṣālitāṃghrihasteṣu gaṃdhodvartitapāṇiṣu 221| tadāsanasamāsīne devadeve maheśvare | atha nīcasamāsīnā devāḥ sarṣigaṇāstathā 222| maṇipātreṣu saṃveṣṭya pūgakhaṃḍānsudhūpitān | akoṇavartulānsthūlānasūkṣmānakṛśānapi 223| śvetapatrāṇi saṃśodhya kṣiptvā karpūrakhaṃḍakam | cūrṇaṃ ca śaṃkarāyātha nivedayati gautame 224| gṛhāṇa deva tāṃbūlamityuktavacane munau | kape gṛhāṇa tāṃbūlaṃ prayaccha mama khaṃḍakān 225| uvāca vānaro nāsti mama śuddhirmaheśvara | anekaphalabhuktatvādvānarastu śuciḥ katham 226| sadāśiva uvāca-| madvākyādakhilaṃ śuddhyenmadvākyādamṛtaṃ viṣam | madvākyādakhilā vedā madvākyāddevatādayaḥ 227| madvākyāddharmavijñānaṃ madvākyānmokṣa ucyate | purāṇānyāgamāścaiva smṛtayo mama vākyataḥ 228| ato gṛhāṇa tāṃbūlaṃ mama dadyāḥ sukhaṃḍakān | harirvāmakareṇādāttāṃbūlaṃ pūgakhaṃḍakam 229| tataḥ patrāṇi saṃgṛhya tataḥ khaṃḍānsamarpayat | karpūramagrato dattaṃ gṛhītvā'bhakṣayacchivaḥ 230| deve tu kṛtatāṃbūle pārvatī maṃdarācalāt | jayā vijayayorhastaṃ gṛhītvā''yānmunergṛham 231| devapādau tato natvā vinamravadanā''bhavat | unnamayya mukhaṃ tasyā idamāha trilocanaḥ 232| tvadarthaṃ devadeveśi aparādhaḥ kṛto mayā | yattvāṃ vihāya bhuktaṃ hi tathānyacchṛṇu suṃdari 233| atha svamaṃdire sthāpya devadevavivarjite | sarvabaṃdhavimukte ca mahadeno mayā kṛtam 234| kṣaṃtumarhasi deveśi tyaktakopā vilokaya | na babhāṣaivamuktvā sā aruṃdhatyā hi niryayau 235| nirgacchaṃtīṃ munirjñātvā daṃḍavatpraṇanāma ca | tadārabhya maheśāya daṃḍapraṇati saṃstutim 236| kuryāduvāca ca śivā gautama tvaṃ kimicchasi | gautama uvāca- kṛtakṛtyosmi deveśi yadi deyo varo mama 237| manmaṃdire mahābhāge bhoktumarhasi sāṃpratam | devyuvāca- bhokṣyāmi tava gehehaṃ śaṃkarānumatā mune 238| gatveśaṃ gautamo vipro labdhānujñaḥ punargataḥ | bhojayāmāsa girijāṃ devīṃ cāruṃdhatīṃ tathā 239| bhuktvātha pārvatī sarvaṃ gaṃdhapuṣpasabhūṣaṇā | sahānucarakanyābhiḥ sahasrābhirharaṃ yayau 240| athāha śaṃkaro devīṃ gaccha gautamamaṃdiram | saṃdhyopāstimahaṃ kṛtvā āgacchāmi punargṛham 241| ityuktā prayayau devī gautamasyaiva maṃdiram | saṃdhyāvaṃdanakāmāśca sarvaeva vinirgatāḥ 242| kṛtasaṃdhyāstaṭāke tu maheśādyāstu kṛtsnaśaḥ | athottaramukhaḥ śaṃbhurnyāsaṃ kṛtvā jajāpa ha 243| athaviṣṇurmahātejā maheśamidamabravīt | sarvairnamasyate yastu sarvaireva samarcyate 244| hūyate sarvayajñeṣu sa bhavānkiṃ japiṣyati | racitāṃjalayaḥ sarve tvāmevaikamupāsate 245| sa bhavāndevadeveśa kasmai vā racitāṃjali | namaskārādi puṇyānāṃ phaladastvaṃ maheśvara 246| tava kaḥ phalado vaṃdyaḥ ko vā tvattodhiko vada | śaṃkara uvāca- dhyāye na kiṃcidgoviṃda na namasyeha kiṃcana 247| nopāsye kaṃcana hare na japiṣyeha kiṃcana | kiṃtu nāstikajaṃtūnāṃ pravṛttyarthamidaṃ mayā 248| darśanīyaṃ hare te syuranyathā pāpakāriṇaḥ | tasmāllokopakārārthamidaṃ sarvaṃ kṛtaṃ mayā 249| omityuktvā hariratha taṃ natvā samatiṣṭhata | atha te gautamagṛhaṃ prāptā devagaṇarṣayaḥ 250| sarve pūjāmatho cakrurdevadeve pinākine | devo hanūmatā sārddhaṃ gāyannāste raghūttama 251| pañcākṣarīṃ mahāvidyāṃ sarva eva tadā japan | hanūmatkaramālaṃbya devyabhyāśaṃ gato haraḥ 252| ekaśayyāsamāsīnau tāvubhau devadaṃpatī | gāyannāste sa hanumāṃstuṃbururnāradastathā 253| nānāvidhivilāsāṃśca cakāra parameśvaraḥ | āhūya pārvatīmīśa idaṃ vākyamuvāca ha 254| śrīsadāśiva uvāca- racayiṣyāmi dhammillamehi matpurataḥ śubhe | devyāha na ca yuktaṃ tadbhartrāśuśrūṣaṇaṃ striyaḥ 255| keśaprasādhanakṛtāvanarthāṃtaramāpatet | keśaprasādhane deva tatvaṃ sarvaṃ na cepsitam 256| atha baṃdhe kṛte paścādaṃsaprāṃtapramārjanam | tanoścaramasaṃlagna keśapuṣpādimārjanam 257| etasminvartamāne tu mahātmāno yadāgaman | tadā kimuttaraṃ vācyaṃ tava devādivaṃdinaḥ 258| nāyāṃti cedatha vibho bhītirnāśamupeṣyati | evaṃ hi bhāṣamāṇāṃ tāṃ kareṇākṛṣya śaṃkaraḥ 259| svorvostāṃ sthāpayitvaiva visrasya kacabaṃdhanam | vibhajya ca karābhyāṃ sa prasasāra nakhairapi 260| viṣṇudattāṃ pārijātasrajaṃ kacagatāmapi | kṛtvā dhammillamakarodatha mālāṃ karāgatām 261| mallikāsrajamādāya babaṃdha kacabaṃdhane | kalpaprasūnamālāṃ ca brahmadattāṃ maheśvaraḥ 262| pārvatīvasane gūḍhagaṃdhāḍhye ca samādadhāt | athāṃsapṛṣṭhasaṃlagnamārjanaṃ kṛtavānvibhuḥ 263| ślathanīveradho devyā vastraveṣṭeradhogataḥ | devaḥ kimidamityuktvā nīvībaṃdhaṃ cakāra ha 264| nāsābhūṣaṇametatte paśyāmi sa madāttataḥ | ityuktvā svayamādāya vicchāyaṃ mauktikaṃ satī 265| haridrāyāḥ samāyoge muktāphalamadīptimat | idaṃ hi dhriyatāṃ muktāphalaṃ mama tava priyam 266| pārvatyuvāca- aho tvanmaṃdiraṃ śaṃbho sarvavastusamṛddhimat | pūrvameva mayā sarvaṃ vastujñātaṃ vibhūṣaṇaiḥ 267| aho draviṇasaṃpattirbhūṣaṇairavagamyate | śirovibhūṣitaṃ deva brahmaśīrṣasya mālayā 268| narakasya tathā mālā vakṣaḥsthalavibhūṣaṇam | śeṣaśca vāsukiścaiva saviṣau tava kaṃkaṇe 269| diśoṃ'bare jaṭā keśā bhasitaṃ cāṃgarāgakam | mahokṣo vāhanaṃ gotraṃ kulaṃ cājñātameva ca 270| jñāyete pitarau naiva virūpākṣaṃ tathā vapuḥ | evaṃ vadaṃtīṃ girijāṃ viṣṇuḥ prāhāti kopanaḥ 271| kimarthaṃ niṃdase devi devadevaṃ jagatpatim | tyakṣye prāṇānpriyānbhadre tava nūnamasaṃyamam 272| yatreśaniṃdanaṃ bhadre tatra no maraṇaṃ vratam | ityuktvātha nakhābhyāṃ hi hariśchettuṃ śirogataḥ 273| maheśastu karaṃ gṛhya prāha mā sāhasaṃ kṛthāḥ | pārvatīvacanaṃ sarvaṃ priyaṃ mama tavāpriyam 274| mamāpriyaṃ hṛṣīkeśa kartuṃ yatkiṃcidiṣyate | omityuktvātha bhagavāṃstūṣṇīṃbhūto'bhavaddhariḥ 275| hanumānatha devāya vyajñāpayadidaṃ vacaḥ | arthayāmi viniṣkāmaṃ mama pūjāvrataṃ tathā 276| pūjārthamapyahaṃ gacche mamānujñātumarhasi | śaṃkara uvāca- kasya pūjā kva vā pūjā kiṃ puṣpaṃ kiṃ dalaṃ vada 277| ko guruḥ kaśca maṃtraste kīdṛśaṃ pūjanaṃ tathā | evaṃ vadati deveśe hanūmānatikaṃpitaḥ 278| vepamānasamastāṃgaḥ stotumeva pracakrame | hanūmānuvāca- namo devāya mahate śaṃkarāyāmitātmane 279| yogine yogadhātre ca yogināṃ gurave namaḥ | yogigamyāya devāya jñānināṃ pataye namaḥ 280| vedānāṃ pataye tubhyaṃ devānāṃ pataye namaḥ | dhyānāyadhyanagamyāya dhātṝṇāṃ gurave namaḥ 281| śiṣṭāyaśiṣṭagamyāya bhūmyādi pataye namaḥ | namastetyādinā vedavākyānāṃ nidhaye namaḥ 282| ātanuṣvetivākyaiśca pratipādyāya te namaḥ | aṣṭamūrte namastubhyaṃ paśūnāṃpataye namaḥ 283| tryaṃbakāya trinetrāya somasūryāgnilocana | subhṛṃgarājadhattūradroṇapuṣpapriyāya te 284| bṛhatīpūgapuṃnāga caṃpakādipriyāya ca | namastestu namastestu bhūya eva namonamaḥ 285| śivo harimatha prāha mā bhaiṣīrvada me'khilam | hanumānuvāca- śivaligārcanaṃ kāryaṃ bhasmoddhūlitadehinā 286| divāsaṃpāditaistoyaiḥ puṣpādyairapi tādṛśaiḥ | deva vijñāpayiṣyāmi śivapūjāvidhiṃ śubham 287| sāyaṃkāle tu saṃprāpte aśiraḥ snānamācaret | kṣālitaṃ vasanaṃ śuṣkaṃ dhṛtvācamya dviragradhīḥ 288| atha bhasma samādāya āgneyaṃ snānamācaret | praṇavena samāmaṃtryāpyaṣṭavāramathāpi vā 289| paṃcākṣareṇa maṃtreṇa nāmnā vā yenakenacit | saptābhimaṃtritaṃ bhasma darbhapāṇiḥ samāharet 290| īśānaḥ sarvavidyānāmuktvā śirasi pātayet | tatpuruṣāya vidmahe mukhe bhasma prasecayet 291| aghorebhyo'tha ghorebhyo bhasma vakṣasi nikṣipet | vāmadevāya nama iti guhyasthāne vinikṣipet 292| sadyojātaṃ prapadyāmi nikṣipedatha pādayoḥ | uddhūlayetsamastāṃge praṇavena vicakṣaṇaḥ 293| traivarṇikānāmuditaḥ snānādividhiruttamaḥ | śūdrādīnāṃ pravakṣyāmi yaduktaṃ guruṇā tathā 294| śiveti padamuccārya bhasmasaṃmaṃtrayetsudhīḥ | saptavāramathādāya śivāyeti śiraḥ kṣipet 295| śaṃkarāya mukhe proktaṃ sarvajñāya hṛdi kṣipet | sthāṇave nama ityuktvā guhye cāpi svayaṃbhuve 298| uccārya pādayoḥ kṣiptvā bhasmaśuddhamataḥ param | namaḥ śivāyetyuccārya sarvāṃgoddhūlanaṃ smṛtam 297| prakṣālya hastāvācamya darbhapāṇiḥ samāhitaḥ | darbhābhāve suvarṇaṃ syāttadabhāve gavālakaḥ 298| tadabhāve tu dūrvāḥ syustadabhāve tu rājatam | saṃdhyopāstiṃ japaṃ devyāḥ kṛtvā devagṛhaṃ vrajet 299| devavedimatho vāpi kalpitaṃ sthaṃḍilaṃ tu vā | mṛṇmayaṃ kalpitaṃ śuddhaṃ padmādiracanāyutam 300| cāturvarṇaka raṃgaiśca śvetenaikena vā punaḥ | vicitrāṇi ca padmāni svastikādi tathaiva ca 301| utpalādi gadā śaṃkha triśūlaṃ ḍamaruṃ tathā | saroktapaṃcaprāsādaṃ śivaliṃgamathaiva ca 302| sarvakāmaphalaṃ vṛkṣaṃ kulakaṃ kolakaṃ tathā | ṣaṭkoṇaṃcatrikoṇaṃcanavakoṇamathāpivā 303| koṇadvādaśakāṃdolāṃ pādukāvyajanāni ca | cāmaracchatrayugalaṃ viṣṇubrahmādikaṃ tathā 304| cūrṇairviracayedvedyāṃ dhīmāndevālaye'pi vā | yatrāpi devapūjā syāttatraivaṃ kalpayedbudhaḥ 305| svahastaracitaṃ mukhyaṃ krītaṃ caiva tu madhyamam | yācitaṃ tu kaniṣṭhaṃ syādbalātkāramathādhamam 306| arheṣu yattvanarheṣu balātkārāttu niṣphalam | raktaśāli japā sthāṇa kalamāsita raktakaiḥ 307| taṃdulairvrīhimātrotthaiḥ karṇaiścaiva yathākramam | uttamairmadhyamaiścaiva kathitairadhamaistathā 308| padmādisthāpanaireva tatsamyagyāgamācaret | prāguttaramukho vāpi yadi vā prāṅmukho bhavet 309| āsanaṃ ca pravakṣyāmi yathādṛṣṭaṃ yathāśrutam | kauśaṃ cārmmaṃ cailatulyaṃ dāravaṃ tāḍapatrakam 310| kāṃbalaṃ kāṃcanaṃ caiva rājataṃ tāmrameva ca | gokarīṣārkajairvāpi āsanaṃ parikalpayet 311| vaiyāghraṃ rauravaṃ caiva hāriṇaṃ mārgameva ca | cārmaṃ caturvidhaṃ jñeyamatha baṃdhukameva ca 312| yathāsaṃbhavameteṣu hyāsanaṃ parikalpayet | kṛtapadmāsano vāpi svāstikāsana eva ca 313| darbhabhasmasamāsīnaḥ prāṇānāyamya vāgyataḥ | tāvatsa devatārūpo dhyānaṃ cāntaḥ samācaret 314| śikhāṃte dvādaśāṃgulye sthitaṃ sūkṣmatanuṃ śivam | aṃtaścaraṃtaṃ bhūteṣu guhāyāṃ viśvamūrtiṣu 315| sarvābharaṇasaṃyuktamaṇimādi guṇānvitam | dhyātvā taṃ dhārayeccitte tadvyāptyā pūrayettanūm 316| tayā dīptyā śarīrasthaṃ pāpaṃ nāśamupāgatam | svarṇaṃ pāradasaṃparkādraktaṃ śvetaṃ yathā bhavet 317| taddvādaśadalāvṛttamaṣṭapaṃcatrireva vā | parikalpyāsanaṃ śuddhaṃ tatra liṃgaṃ nidhāya ca 318| guhāsthitaṃ maheśānaṃ liṃge saṃciṃtayettathā | śodhite kalaśe toyaṃ śodhitaṃ gaṃdhavāsitam 319| sugaṃdhapuṣpaṃ nikṣipya praṇavenābhimaṃtritam | prāṇāyāmaśca praṇavaḥ śūdreṣu na vidhīyate 320| prāṇāyāmapade dhyānaṃ śivetyoṅkāramaṃtraṇam | gaṃdhapuṣpākṣatādīni pūjādravyāṇi yāni ca 321| tāni sthāpya samīpe tu tataḥ saṃkalpayiṣyate | śivapūjāṃ kariṣyāmi śivatuṣṭyarthameva ca 322| iti saṃkalpayitvā tu tata āvāhanādikam | kṛtvā tu snānaparyaṃtaṃ tataḥ snānaṃ prakalpayet 323| namastetyādimaṃtreṇa śatarudriyavidhānataḥ | avicchinnā tu yā dhārā muktidhāreti kīrtitā 324| tayā yaḥ snāpayenmāsaṃ japanrudramupāṃśu vā | ekavāraṃ trivāraṃ ca paṃca sapta navāpi vā 325| ekādaśamatho vāramathaikādaśacānvitam | muktisnānamidaṃ jñeyaṃ māsaṃ mokṣapradāyakam 326| śaivayā vidyayā snānaṃ kevalaṃ praṇavena ca | mṛṇmayairnālikerasya śakalaiścormibhistathā 327| kāṃsyena muktā bhuktyā ca puṣpādika sareṇavā | snāpayeddevadeveśaṃ yathāsaṃbhavamīritaiḥ 328| śṛṃgasya ca vidhiṃ vakṣye snānayogyaṃ yathā bhavet | pūrvamaṃtastu saṃśodhya bahiraṃtastu śodhayet 329| susnigdhaṃ laghukṛtvātha nāgaṃ chiṃdyātkathaṃcana | nīcaikadeśavinyastadvāradroṇyā suvṛttayoḥ 330| kuśānuyutayā snānaṃ devāya parikalpayet | evaṃ gavayaśṛṃgasya jalamūrtirathocyate 331| dvāre niṣiddhalohārddhaṃ saṃdhidvārā samanvite | yogavaktraṃ nāgadaṃḍaṃ nāgākāraṃ prakalpayet 332| phalasthāne tu caṣakaṃ daṃḍena samaraṃdhrakam | tatraiva pātayettoyamūrddhvayaṃtraghaṭe sthitam 333| pātayedatha cānyena vāmenaiva kareṇa vā | muktidhārākṛtā tena pavitraṃ pāpanāśanam 334| evaṃ saṃsthāpya deveśaṃ paṃcagavyaistathaiva ca | paṃcāmṛtairatha snāpya madhuratritayena ca 335| vibhūṣya bhūṣakairdevaṃ punaḥ snāpya maheśvaram | śītopacāraṃ kṛtvātha tata ācamanādikam 336| vastraṃ tathopavītaṃ ca paṃcagaṃdhakameva ca | karpūramaruvaṃ cāpi pāṭīramatha vā bhavet 337| ubhayaṃ miśritaṃ vāpi śivaliṃgaṃ prapūjayet | kṛtsnapīṭhaṃ gaṃdhapūrṇaṃ yadvā vibhavasārataḥ 338| tūṣṇīmathopacāraṃ vā kāliyaṃ puṣpamarpayet | śrīpatramarucityājaṃ yathāśaktyākhilaṃ yathā 339| anekadravyadhūpaṃ ca guggulaṃ kevalaṃ tathā | kapilāghṛtasaṃyuktaṃ sarvadhūpāya śasyate 340| dhūpaṃ datvā yathāśakti kapilāghṛtadīpakān | athavāpyājyamātreṇa dīpāndatvopahārakam 341| yathāśaktyupapannaṃ ca datvā puṣpasamanvitam | mukhaśuddhiṃ tato datvā datvā tāṃbūlamādarāt 342| pradakṣiṇanamaskārau pūjaivaṃ hi samāpyate | gītāṃgapaṃcakaṃ paścāttāni vijñāpayāmi te 343| gītaṃ vādyaṃ purāṇaṃ ca nṛtyaṃ hāsoktireva ca | nīrājanaṃ ca puṣpāṇāmaṃjaliścākhilārpaṇam 344| kṣamā codvāsanaṃ caiva kīrtitaṃ copacārakam | bhūṣaṇaṃ ca tathā chatraṃ cāmaraṃ vyajanaṃ tathā 345| śivopavītaṃ kaiṅkaryaṃ ṣaḍīśānopacārakam | dvātriṃśadupacāraistu yaḥ samārādhayecchivam 346| ekenāhnā samastānāṃ pāpānāṃ nāśanaṃ dhruvam | dvātriṃśadupacāraṃ syātpūjanaṃ tūttamottamam 347| sadāśiva uvāca- evametatkapiśreṣṭha tava pūjāṃ vadāmyaham | matpādayugalaṃ pūjya sarvapūjākaro bhava 348| ārādhyetthaṃ yathāliṃge tanmamārādhanaṃ kuru | hanūmānuvāca- guruṇā liṃgapūjaiva niyatā kalpitā mama 349| tāṃ karomi purā deva paścāttvatpādapūjanam | ityuktvaiva namasyeśaṃ śivaligārcane'bhavat 350| sarastīramatho gatvā kṛtvā saikatavedikām | tālapatrairviracitamāsanaṃ parikalpayet 351| prakṣālya pādahastau tu samācamya samāhitaḥ | bhasmasnānamatho cakre punarācamya vāgyataḥ 352| devavedyāmatho cakre padmāni sumanoharam | anaṃtaraṃ tālapatraṃ padmāsanagataḥ kapiḥ 353| prāṇānāyamya sanyāsaṃ śukladhyānasamanvitaḥ | praṇamya gurumīśānaṃ japannāsīdataḥ param 354| atha devārcanaṃ kartuṃ yatnamāsthitavānapi | palāśapatrapuṭakadvayānīta jalaṃ śuci 355| śiraḥkamaṃḍalugataṃ nidhāyāgniṃ trimaṃtritam | āvāhanādi kṛtvātha snānaparyantameva ca 356| atha snāpayituṃ devamādāya karasaṃpuṭe | kṛtvā nirīkṣaṇaṃ devaṃ pīṭhaṃ no dṛṣṭavānkapiḥ 357| liṃgamātraṃ karagataṃ dṛṣṭvā bhītisamanvitaḥ | idamāha mahāyogī kiṃ vā pāpaṃ mayā kṛtam 358| yadetatpīṭharahitaṃ śivaliṃgaṃ karasthitam | mamādya maraṇaṃ siddhaṃ pīṭhaṃ cennāgamiṣyati 359| atha rudraṃ japiṣyāmi tadāyāti maheśvaraḥ | iti niścitya manasā jajāpa śatarudriyam 360| athāpi na samāyāto maheśo'tha kapīśvaraḥ | rudraṃ nyapātayadbhūmyāṃ vīrabhadraḥ samāgataḥ 361| kimarthaṃ rudyate bhakta rudihetuṃ vadasva me | hanūmānuvāca- pīṭhahīnamidaṃ liṃgaṃ paśya me pāpasaṃcayam 362| vīrabhadra uvāca- yadi nāyāti pīṭhaṃ te liṃge mā sāhasaṃ kṛthāḥ | dāhayiṣyāmyahaṃ lokaṃ yadi nāyāti pīṭhakam 363| paśya darśaya me liṃgaṃ pīṭhaṃ yadyāgataṃ na vā | atha dṛṣṭvā vīrabhadro liṃgaṃ pīṭhamanāgatam 364| dagdhukāmo'khilā~llokānvīrabhadraḥ pratāpavān | analaṃ bhuvi cikṣepa kṣaṇāddagdhā mahī tadā 365| atha saptatalāndagdhvā punarūrddhvamavartata | paṃcorddhvalokānadahajjanalokanivāsinaḥ 366| lalāṭanetrasaṃbhūtaṃ nakhenādāya cānalam | jaṃbīraphalasaṃkāśaṃ kṛtvā karatale vibhuḥ 367| yadi nāyāti pīṭhaṃ te dagdhā lokā na saṃśayaḥ | anāyātamatho dṛṣṭvā vīrabhadraḥ pratāpavān 368| sanakādayo mahātmāno jñātvā yogena cāgaman | gautamasyāśramavaraṃ samāgamya maheśvaram 369| na dṛṣṭavaṃto devādiṃ vidyamānamapi dvijāḥ | astuvannatha ca stotraiḥ sarvavedasamudbhavaiḥ 370| oṃnamo devadevāya tasmai śuddhaprabhāciṃtyarūpāya tasmai | namaḥ surāṇāmadhīśāya tasmai namo vedaguhyāya śuddhāya tasmai 371| namaḥ śivāyādidevāya tasmai namo vyālayajñopavītāya tasmai | namaḥ surānaṃdasaṃdoha varṣatrayī biṃduviśvaṃbharāya tasmai 372| pṛthivyatho vāyurākāśamāpaḥ punaḥ śaśī vahnisūryyau tathātmā | yasyāṣṭaitā mūrtayaḥ śaṃkarasya tasmai namo jñānagamyāya śaśvat 373| etāṃ stutimathākarṇya bhaganetrapradaḥ śivaḥ | viṣṇumāha ca gaccha tvaṃ samānaya ca tāndvijān 374| ānītāstena hariṇā devāya praṇatāstu te | tānāha śaṃkaro vākyaṃ kimarthaṃ yūyamāgatāḥ 375| munaya ūcuḥ - deva dvādaśalokānāṃ dṛśyaṃte bhasmarāśayaḥ | sthitamekaṃ vanamidaṃ paśya tvaṃ lokasaṃkṣayam 376| sadāśiva uvāca- ūrddhvasthapaṃcalokānāṃ dāhe saṃdeha eva naḥ | kathamaṃgāravṛṣṭiśca kathaṃ no vā mahādhvaniḥ 377| munaya ūcuḥ - bhītirasmākamadhunā vartate vīrabhadrataḥ | sa evāṃgāravṛṣṭiṃ ca pipāsuriva tāmapāt 378| devotha vīramāhūya kiṃ vīretyabravīdbhavaḥ | vīro hanūmato liṃgapīṭhābhāvādidaṃ kṛtam 379| kapeścittaṃ parijñātuṃ mayā kṛtamidaṃ bṛhat | kṛpānidhiratho devo yathāpūrvamakalpayat 380| dagdhānapyakhilā~llokānpūrvataḥ śobhanānvibhuḥ | kalpayāmāsa viśvātmā vīrabhadramathābravīt 381| āliṃgyāghrāya śirasi tāṃbūlaṃ dattavānharaḥ | athāsau hanumānīśa pūjanaṃ kṛtavānatha 382| ekaṃ vanacaraṃ tatra gaṃdharvaṃ savipaṃcikam | idamāha mahāvīṇā mama vai dīyatāmiti 383| gaṃdharvo na mayā tyājyā vīṇā prāṇasamā mama | mamāpi prāṇasadṛśī vīṇetyāha kapīśvaraḥ 384| atha muṣṭinipātena gaṃdharve patite kapiḥ | ādāya vīṇāṃ mahatīṃ svarataṃtusamanvitām 385| alābusaṃyutāṃ kṛtvā rājavṛkṣaphalākṛtim | tasyorasi vinikṣipya gāyannāgācchivāṃtikam 386| bṛhatīkusumaiḥ śuddhairdevapādāvapūjayat | tasmai varamatha prādādākalpaṃ jīvitaṃ punaḥ 387| samudralaṃghane śaktiṃ varaṃ prādādathāparam 388| samastabhūṣāsuvibhūṣitāṃgaḥ svadīptimaṃdīkṛtadevadīptiḥ | prasannamūrtistaruṇaḥ śivāṅgakaḥ saṃbhāvayāmāsa samastadevān 389| pītamudgamanīyaṃ ca samādāya maheśvaraḥ | pītavastramidaṃ deva tvaṃ gṛhāṇa hare śubham 390| brahmaṇe raktavasanaṃ sarveṣāṃ vasudastathā | devarṣidānavādīnāṃ dattavānvasuyugmakam 391| rāmopi caitadākarṇya śaṃbhave yugmamarpayat | susūkṣmaṃ bahumūlyaṃ ca svarṇabhūṣaṇameva ca 392| atha bhuktvā sukhāsīnaḥ sāmātyaḥ sapurohitaḥ | nānāmunigaṇairbhūpairvānarairgautamī taṭe 393| śaṃbhuṃ purāṇatattvajñaṃ rāghavo vākyamabravīt | tvameva sarvaṃ jānīṣe sarvadharmaguhāśayam 394| kasminkasminyuge brahmankiṃviśiṣṭaṃ vadasva me | śaṃbhuruvāca- dhyānameva kṛte śreṣṭhaṃ tretāyāṃ yajña eva ca 395| dvāpare cārcanaṃ tiṣye dānaṃ ca harikīrtanam | sarvaṃ ca śastaṃ sarvatra dhyānaṃ na ca kalau yuge 396| narāṇāṃ mugdhacittatvātkṛcchrasthānāṃ viśāṃpate | na dharme niyatābuddhirna vede naiva ca smṛtau 397| na kratau na svadhākāre purāṇānāṃ ca na śrutau | na yajñena ca tīrtheṣu na ca śuśrūṣaṇe satām 398| nejyāyāṃ devatānāṃ ca na svajātīyakarmmaṇi | na devasmaraṇenāpi na ca kvāpi vṛṣe nṛpa 399| ataśca dīrghakālānāṃ puṇyānāmakṣamā narāḥ | dānaṃ tu svalpakālatvātkartuṃ śaknoti mānavaḥ 400| ataśca kaliduṣṭānāṃ prāyaścitaṃ na vidyate | keṣāṃcitpāpanāśaḥ syātprāyaścittaistu nānyathā 401| brahmajñānī gayāśrāddhī kāśīgaṃtā śrutau rataḥ | purāṇajñāvamāścaite śrotā tasya ca rāghava 402| yugānāmanusāreṇa tathārthasya vivecanāt | sva para pratyayotpādātparabrahmaprakāśanāt 403| purāṇavaktā sarvasmādbrāhmaṇastu viśiṣyate | tenāpi ca kṛtaṃ pāpaṃ na sajyetkimutānyataḥ 404| anyeṣāmapi keṣāṃcitpurāṇaṃ pāpanāśanam | yaḥ purāṇeṣu viśvāsī vaktāraṃ manyate gurum 405| brahmavidyāpradātāraṃ viśeṣaṃ jñātibaṃdhutaḥ | tasya pāpāni sarvāṇi vilayaṃ yāntyasaṃśayam 406| atha śrīśailagamanaṃ pūjakasya maheśituḥ | ataḥ kalau manuṣyāṇāṃ purāṇaṃ pāpanāśanam 407| purā kaliyuge rāma vṛttaṃ saṃkīrtaye śṛṇu | āsīttu gautamo nāma brāhmaṇo vedavarjitaḥ 408| tasya puṣṭiḥ paśuścāstāṃ bhrātarau vedavarjitau | tābhyāṃ saha kṛṣiṃ cakre tatra vṛddhimavāpa ca 409| dhanadhānyādikaṃ kiṃcidrājānaṃ dattavānatha | uvāca vacanaṃ kiṃcidadhikāraṃ nirūpaya 410| arthaṃ na gamayiṣyāmi tau śaktau bhrātarau mama | rājovāca- brāhmaṇasyādhikāro hi vaidike dharmakarmaṇi 411| tadanyatra niyuktasya brāhmaṇyaṃ vipraṇaśyati | gautama uvāca- yugeṣvanyeṣu dharmoyaṃ kalidharmo na tādṛśaḥ 412| bhūpati tvaṃ hi bhūpāla nṛpāṇāṃ dharma ucyate | brāhmaṇaśca parikṣīṇastaṃ kurvannaiva duṣyati 413| śūdrāṇāṃ tu kṛṣirddharmo nāpadyapyagrajanmanaḥ | tasmātkṣattreṇa vartiṣye grāmānmama samādiśa 414| anyatra cātra kṣattreṇa vartanaṃ mama rocate | anyanna tu tathetyukto dadau grāmāndvijanmanaḥ 415| grāmādhikāraduṣṭasya vartanaṃ tvanyathābhavat | abhakṣi māṃsaṃ cāpāyi surā cābhāṣi durvacaḥ 416| parayoṣā tathā gāmi parasvaṃ pratyahāri ca | akrīḍi dyūtamasakṛtkalaṃjaṃ cādi durbhujā 417| nāpūji jagatāmīśaḥ śivo vā viṣṇureva vā | evaṃ kālena durvṛttaṃ rājā vākyamabhāṣata 418| vipra vipratvamutsṛjya śūdratvaṃ prāptavānasi | tasmānniyogadharmeṇa bhavaṃtaṃ bhraṃśayāmi ca 419| māstu vipratvamadyaiva śūdrataiva varaṃ mama | tadṛte yadi viprāste na bhokṣyaṃti varaṃ mama 420| na hi sarvamidaṃ tyaktuṃ śaktohaṃ pṛthivīpate | śaṃbhuruvāca- evaṃ vadati durvipre rājā tūṣṇīmatiṣṭhata 421| sa tu vai śūdratulyaśca bubhujennaṃ sahāmiṣam | kadācidatha durvṛttaḥ pratolīmaṃḍapasthitaḥ 422| dvijena paṭhyamānaṃ tu padyaṃ tu śrutavānidam | hṛdaye padyametattu dvijeritamatiṣṭhata 423| parātparataraṃ yāṃti nārāyaṇaparāyaṇāḥ | na te tatra gamiṣyaṃti ye dviṣaṃti maheśvaram 424| vyākhyānamapi ca śrutvā paurāṇikamabhāṣata | kīdṛṅnārāyaṇaḥ proktaḥ kīdṛśopi maheśvaraḥ 425| kiṃ paraṃ tvayanaṃ proktaṃ dveṣaḥ kīdṛgudāhṛtaḥ | kiṃ tatparamiti khyātaṃ tataḥ parataraṃ ca kim 426| paurāṇika uvāca- paraṃ tadbrahmaṇaḥ sthānaṃ sukhavyaktaikalakṣaṇam | tataḥ parataraṃ viṣṇorddhāma tadbrahmaṇodhikam 427| avināśitayā tattu kīrtitaṃ paramaṃ padam | tanmadhye puruṣo viṣṇustadaṃga paramaṃ vibhuḥ 428| āpo hi narajanmatvānnārāḥ proktā manīṣibhiḥ | nārāścāsyāyanaṃ yasmāttena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ 429| tatparaṃ vartanaṃ yeṣāṃ te proktāstatparāyaṇāḥ | mahadādīni tatvāni yāni teṣāṃ ya īśvaraḥ 430| sūryāgniśaśinetro'sau maheśaḥ syādumāpatiḥ | dveṣo hi vairaṃ vijñeyamīśvare paramātmani 431| śaṃbhuruvāca- evaṃ purāṇabhaṭṭena samīritamidaṃ vacaḥ | ciṃtayanpunarapyāha mādṛśasya kathaṃ gatiḥ 432| paurāṇiko'tha taṃ prāha śṛṇu vakṣyāmi te gatim | kuru sarveṇa yatnena prāyaścittaṃ yathāvidhi 433| dharmaṃ cara yathāśakti yathākālaṃ yathāvidhi | vimuktapāpaḥ paścāttvamuttamāṃ gatimeṣyasi 434| purāṇamathavā nityaṃ śṛṇuṣvāvahitaśca san | nirāśo vā maheśānaṃ pūjayasva pinākinam 435| devaṃ vā puṃḍarīkākṣaṃ keśavaṃ kleśanāśanam | saṃnyāsamathavā nityaṃ brahmajñānaparo bhava 436| athavā gaccha kāśīśaṃ muktau vā mṛtimāpnuhi | gayāṃ vā gaccha tatra tvaṃ śrāddhaṃ kartuṃ prayatnataḥ 437| athavā sarvavedānāṃ sāraṃ pātakanāśanam | rudraṃ rudrapriyakaraṃ japa pratyahamādarāt 438| śrīśailamathavā gaccha kedāramathavecchayā | athavā prativarṣe tu māghasnānaṃ pravartaya 439| kimatra bahunoktena dharmabhaktaḥ sadā bhava | naivaṃ narakavāsaste bhavitā tu dvijādhama 440| gautama uvāca- śrutvā sarvaṃ kariṣyāmi purāṇaṃ bhavato mukhāt | śāstraṃ viśvāsahetuṃ ca varjaṃ cāpi vadasva me 441| paurāṇika uvāca- varjyaṃ māṃsaṃ surā'nyastrī bhogo dyūtaṃ vikatthanam | pāruṣyamanṛtaṃ māyā devadevaviniṃdanam 442| gurūṇāṃ suravṛddhānāṃ purāṇasmṛtibhāṣiṇām | niṃdanaṃ śvetavṛṃtākaṃ kṛtakālābuvartanam 443| bījapūraṃ kusuṃbhaṃ ca lohitaṃ śṛṃgameva ca | araruṃ nālikeraṃ ca kūṣmāṃḍakaṃ tathaiva ca 444| kovidāraphalaṃ tailapakvaṃ mānavajaṃ payaḥ | vārdhrīṇasa kharī dugdhaṃ sūtikā kṣīramāvikam 445| auṣṭramekaśaphakṣīraṃ mārgamājaṃ nṛsaṃbhavam | vivatsāsaṃdhinīkṣīraṃ lavaṇaṃ caiva yogi yat 446| nālikerarasaṃ kāṃsye tāmre madhu ca sīsake | kāce takraṃ karaṃbhāṃśca ghṛtāktānnaiva kārayet 447| homaṃ tu mṛṇmaye pātre puroḍāśaṃ tu rājate | na seveta paraṃ loke śubhārthī tu vicakṣaṇaḥ 448| pātrāṃtaścūrṇalepo'pi tatra bhakṣaṇameva ca | kramukasya tathā bhakṣaścūrṇapatrasya caiva hi 449| kramukasyāpi pakvasya bhakṣaṇaṃ kramiyoginaḥ | pāyase lavaṇaṃ caiva kevalaṃ ca karārpitam 450| siṃdhusaurāṣṭrakāṃbojamāgadheṣu ca siṃhale | na doṣāya bhavettatra kṣīraṃ ca lavaṇānvitam 451| kṣīrāṇi ca samastāni lavaṇāni ca yogataḥ | deśeṣvanyeṣu doṣāya pāne caiveha saṃśayaḥ 452| kimatra bahunoktena sadbhirniṃdyaṃ vivarjayet | śaṃbhuruvāca- evaṃ tasya vacaḥ śrutvā brāhmaṇasya mahātmanaḥ 453| svameva bhavanaṃ gatvā ciṃtayāmāsa duḥkhitaḥ | rātrau mṛtyurdivā ceti na jānāti mahānapi 454| paraloke sukhaṃ duḥkhamiha bhogavinodanam | krimikīṭamanuṣyādyaiḥ sukha duḥkhaiḥ pṛthakpṛthak 455| pratijīvaṃtu hetūnāṃ bhedo'pi suviniścayaḥ | ekasyāpi hi jīvasya nāsti caikavidhā sthitiḥ 456| janmakāle mahā'jñānaṃ śaiśavetyalpabodhanam | skhalatpadelpavijñānaṃ bālye cālpaṃ tathaiva ca 457| kaumāre krīḍanaratiryauvane viṣayoṣitam | yauvane vinivṛtte tu dravyasaṃpādaneṣaṇā 458| vārddhake bhogalipsā ca na bhoktuṃ kṣamatepi ca | dūṣikā śleṣmalālābhirvalīpalitakaṃpanaiḥ 459| śvāsakāsānilākṣiptairhṛṣīkairvikalairyutaḥ | kiṃciddhartuṃ na śaknoti na ca jānāti kiṃcana 460| tiṣṭhaṃtīṣu parastrīṣu guhyasthānaṃ pradarśayet | kośakaṃḍūyanaparaḥ krūro jīvitalakṣaṇaiḥ 461| kaṃḍūyate sphicau vastramuddhṛtya ca vicālayan | bhuṃjānaḥ śleṣmaṇā grāsaṃ grasituṃ na ca śaknuyāt 462| yadā kāsastadā jajñe pāyuvāyuśca śabdavān | niḥsṛtiśca malasyāpi śleṣmanirgama eva ca 463| snuṣādibhartsanaṃ bāla tālahāsyanidarśanam | gurunirgamanādīni saṃciṃtya ca punaḥ punaḥ 464| āhūto bhojanādyarthaṃ bhojyānnādi viniṃdayan | ciramuṣṇaṃ ca nirbhartsya punaściṃtāmavāpa saḥ 465| atiduṣkṛtikarmmāhaṃ kathaṃ bhokṣye kathaṃ svape | kathaṃ tiṣṭhe kathaṃ gacche paralokaḥ kathaṃ bhavet 466| iti ciṃtākulo nityaṃ na namatyaparānvitaḥ | dvijasya sadanaṃ gatvā purāṇajñasya rāghava 467| lajjāvākkṛtavaktraśca kiṃkaromītyabhāṣata | na kiṃcidapyuvācāsau dvijaḥ paurāṇikastadā 468| pāpoyamiti vijñāya śiṣyeṇa niragāmayat | gautamopi vinirgamya dvāryeva ca bahiḥ sthitaḥ 469| bhuvyāsīnaṃ tu vijñāya purāṇārthavicārakam | kathaṃ kathamapi prāpya pīṭhaṃ dattaṃ ca nābhajat 470| niṣaṇṇo bhūtale rāma purāṇajñamabhāṣata | prāyaścittaṃ kariṣyāmi tadatraiva vidhīyatām 471| brāhmaṇa uvāca- pāpāni kīrtayasva tvaṃ sarvathaiva kṛtāni tu | sa cāpi nā'kṛtaṃ kiṃcinmayā pāpamitīrayan 472| rudanpapāta bhūmyāṃ ca kathaṃ tāteti pīḍitaḥ | brāhmaṇastamatha prāha prāyaścittaṃ na vidyate 473| mahāpāpaṃ trirāvṛtte punaśca yadi cetkṛtam | gautama uvāca- paurāṇika mahābhāga prāpyāpi tvāmahaṃ katham 474| pāpayukto dvijaśreṣṭha saṃgatirviphalā bhavet | paurāṇika uvāca- śāstraṃ pramāṇaṃ sarveṣāṃ prāyaścittavinirṇaye 475| tadvinā yo hi taṃ brūyātprāyāścittaṃ na tadbhavet | sakṛtkṛte sakṛtproktaṃ dvitīye dviguṇaṃ bhavet 476| tṛtīye triguṇaṃ proktaṃ caturthe nāsti niṣkṛtiḥ | tvayā kṛtaṃ tu bahudhā caturvidhamapīcchayā 477| kathaṃ vaktumahaṃ śaktaḥ prāyaścittaṃ bhavādṛśe | gautamo'pi punaḥ prāha kva gaṃtavyaṃ mayeti ca | upavāsatrayaṃ kṛtvā śivarātrimaviṃdata 480| caturthamupavāsaṃ ca cakārātīva duḥkhitaḥ | pāraṇaṃ cāpyamāyāṃ sa kṛtavānphalavalkalaiḥ 481| atha pradakṣiṇaṃ cakre śrīśailasya ca sa dvijaḥ | gatavānmaṃdiraṃ paścācciṃtayātikṛśaḥ śvasan 482| kathaṃ pāpanivṛttirme tūṣṇīṃbhūtasya setsyati | anaṃtamavicāryaṃ kiṃ pāpaṃ ca sumahattaram 483| śrutvā na kopi me brūyātprāyaścittaṃ vidhīyatām | kiṃtu kasminpurāṇe tu śrute jñātaṃ bhaviṣyati 484| iti kṛtvā matiṃ sotha purāṇajñamabhāṣata | purāṇamekaṃ me tāta vyākhyātu bhagavāniti 485| jātakarmādisaṃskārānkārayasva mamāśu vai | dvijo bhūtvā śṛṇomyadya prāyaścittaṃ karomyataḥ 486| vidhāyakaṃ purāṇaṃ me bhaviṣyati ca kīrtitam | ataḥ śakyaṃ kariṣyāmi purāṇārthaṃ viniścayan 487| paurāṇika uvāca- yathāvatkīrtayiṣyāmi purāṇaṃ pāpanāśanam | yathājñānaṃ yathāśakti yathāśuddhaṃ yathāvidhi 488| kiṃ vāṃcchasi purāṇaṃ tu kīrtayiṣye tadeva tu | gautama uvāca- sarvaṃ ruci purāṇaṃ me vaktavyaṃ kiṃ hitaṃ vada 489| śrute yasminbhidā naiva jāyate tu harīśayoḥ | paurāṇika uvāca- kaurmoktaṃ yatpurāṇaṃ taddevayorabhidābhidham 490| śṛṇoti yastatprathamaṃ tasya pāpaṃ vinaśyati | tasya vaktā tu yo viprastasya vighnāṃtaraṃ bhavet 491| śrotavyaṃ manyate pāpo yadi bhāryā vinaśyati | kiṃcaikaṃ duṣkaraṃ vakṣye śroturvakturaniṃdakam 492| vyākhyātari yadi prītirddharmādeva prakāśinī | ācāradarśane puṇye karmamokṣādidarśake 493| tadā tuṣṭo maheśaḥ syādviṣṇuriṣṭaphalapradaḥ | pitarastāritāstena yāṃti te paramāṃ gatim 494| iti śrīpadmapurāṇe pātālakhaṃḍe śivarāghavasaṃvāde caturdaśottaraśatatamo'dhyāyaḥ 114|