Chapter 29

शेष उवाच। ते तु तातवचः श्रुत्वा हर्षिताः संप्रहारिणः । तथेत्यूचुर्महाराजं रामदर्शनलालसम् १। पुत्रा ऊचुः। राजन्भवत्पदांभोजान्नान्यं जानीमहे वयम् । यत्तव स्वांततो जातं तद्भवत्वद्य वेगतः २। अश्वोऽयं नीयतां तत्र सितचामरभूषितः । रत्नमालातिशोभाढ्यश्चंदनादिकचर्चितः ३। राज्यमाज्ञाफलं स्वामिन्कोशा बहुसमृद्धयः । वासांसि सुमहार्हाणि सूक्ष्माणि सुगुणानि च ४। चंदनं चंद्रकं चैव वाजिनः सुमनोहराः । हस्तिनस्तु मदोद्धूता रथाः कांचनकूबराः ५। विचित्रतरवर्णादि नानाभूषणभूषिताः । दास्यः शतसहस्रं च दासाश्च सुमनोरमाः ६। मणयः सूर्यसंकाशा रत्नानि विविधानि च । मुक्ताफलानि शुभ्राणि गजकुंभभवानि च ७। विद्रुमाः शतसाहस्रा यद्यद्वस्तुमहोदयम् । तत्सर्वं रामचंद्राय देहि राजन्महामते ८। सुतानस्मान्किंकरान्नः सर्वानर्पय भूपते । कथं न कुरुषेराजंस्तदधीनं नृपासनम् ९। शेष उवाच। इति पुत्रवचः श्रुत्वा हर्षितोऽभून्महीपतिः । उवाच च सुतान्वीरान्स्ववाक्यकरणोद्यतान् १०। राजोवाच। आनयंतु हयं सर्वे सन्नद्धाः शस्त्रपाणयः । नानारथपरीवारास्ततो यास्ये नृपं प्रति ११। शेष उवाच। इति राज्ञोवचः श्रुत्वा विचित्रो दमनस्तथा । सुकेतुः समरे शूरा जग्मुस्तस्याज्ञयोद्यताः १२। ते गत्वाथ पुरीं शूरा वाजिनं सुमनोरमम् । सितचामरसंयुक्तं स्वर्णपत्राद्यलंकृतम् १३। रत्नमालाविभूषाढ्यं चित्रपत्रेणशोभितम् । विचित्रमणिभूषाढ्यं मुक्ताजालस्वलंकृतम् १४। रज्ज्वा धृतं महावीरैः पूर्वतः पृष्ठतो भटैः । महाशस्त्रास्त्रसंयुक्तैः सर्वशोभासमन्वितैः १५। सितातपत्रमस्योच्चैर्भाति मूर्धनि वाजिनः । सुचामरद्वयं यस्य ध्रियते पुरतो मुहुः १६। कृष्णागर्वादिधूपैश्च धूपितं वायुवेगिनम् । राज्ञः पुरो निनायाश्वं हयमेधस्य सत्क्रतोः १७। तमानीतं हयं दृष्ट्वा रत्नमालाविभूषितम् । मनोजवं कामरूपं जहर्ष मतिमान्नृपः १८। जगाम पद्भ्यां शत्रुघ्नं राजचिह्नाद्यलंकृतः । स्वपुत्रपौत्रैः संयुक्तो राजा परमधार्मिकः १९। ययौ कर्तुं धनानां स सद्व्ययं चलगामिनाम् । एतद्विनश्वरं मत्वा दुःखदं सक्तचेतसाम् २०। शत्रुघ्नं स ददर्शाथ सितच्छत्रेण शोभितम् । चामरैर्वीज्यमानञ्च सेवकैः पुरतः स्थितैः २१। सुमतिं परिपृच्छंतं रामचंद्रकथानकम् । भयवार्ताविनिर्मुक्तं वीरशोभास्वलंकृतम् २२। वीरैः कोटिभिराकीर्णं वाजिपालनकांक्षिभिः । वानराणां सहस्रैश्च समंतात्परिवारितम् २३। दृष्ट्वा शत्रुघ्नचरणौ प्रणनाम सपुत्रकः । धन्योऽहमिति संहृष्टो वदन्रामैकमानसः २४। शत्रुघ्नस्तं प्रणयिनं दृष्ट्वा राजानमुद्भटम् । उत्थायासनतः सर्वैर्भटैर्दोर्भ्यां स सस्वजे २५। दृढं संपूज्य राजा तं शत्रुघ्नं परवीरहा । उवाच हर्षमापन्नो गद्गदस्वरया गिरा २६। सुबाहुरुवाच। अद्य धन्योस्मि ससुतः सकुटुंबः सवाहनः । यद्युष्मच्चरणौ द्रक्ष्ये नृपकोटिभिरीडितौ २७। अज्ञानिना सुतेनायं गृहीतो वाजिनां वरः । दमनेनानयं त्वस्य क्षमस्व करुणानिधे २८। न जानाति रघूत्तंसं सर्वदेवाधिदैवतम् । लीलया विश्वस्रष्टारं हंतारमपि पालकम् २९। इदं राज्यं समृद्धांगं समृद्धबलवाहनम् । इमे कोशा धनैः पूर्णा इमे पुत्रा इमे वयम् ३०। सर्वे वयं रामनाथास्त्वदाज्ञा प्रतिपालकाः । गृहाण सर्वं सफलं न मेऽस्ति क्वचिदुन्मतम् ३१। क्वासौ हनूमान्रामस्य चरणांभोजषट्पदः । यत्प्रसादादहं प्राप्स्ये राजराजस्य दर्शनम् ३२। साधूनां संगमे किं किं प्राप्यते न महीतले । यत्प्रसादादहं मूढो ब्रह्मशापमतीतरम् ३३। दृष्ट्वा त्वद्य महाराजं पद्मपत्रनिभेक्षणम् । प्राप्स्यामि जन्मनः सर्वं फलं दुर्लभमत्र च ३४। मम तावद्गतं चायुर्बहुरामवियोगिनः । स्वल्पमुर्वरितं तत्र कथं द्रक्ष्ये रघूत्तमम् ३५। मह्यं दर्शयतं रामं यज्ञकर्मविचक्षणम् । यदंघ्रिरजसापूता शिलाभूता मुनिप्रिया ३६। काकः परं पदं प्राप्तो यद्बाणस्पर्शनात्खगः । अनेके यस्य वक्त्राब्जं वीक्ष्य संख्ये पदं गताः ३७। ये त्वस्य रघुनाथस्य नाम गृह्णंति सादराः । ते यांति परमं स्थानं योगिभिर्यद्विचिंत्यते ३८। धन्यायोध्याभवा लोका ये राममुखपंजम् । स्वलोचनपुटैः पीत्वा सुखं यांति महोदयम् ३९। इति संभाष्य नृपतिं वाहं राज्यं धनानि च । सर्वं समर्प्य चावोचत्किंकरोस्मि महीपते ४०। इति वाक्यं समाकर्ण्य राज्ञः परपुरंजयः । प्रत्युवाचेति तं भूपं वाग्मी वाक्यविशारदः ४१। शत्रुघ्न उवाच। कथं राजन्निदं ब्रूषे त्वं वृद्धो मम पूजितः । सर्वं त्वदीयं त्वद्राज्यं दमनो विदधात्वयम् ४२। क्षत्त्रियाणामिदं कृत्यं यत्संग्रामविधायकम् । सर्वं राज्यं धनं चेदं प्रतियातु ममाज्ञया ४३। यथा मे रघुनाथस्तु पूज्यो वाङ्मनसा सदा । तथा त्वमपि मत्पूज्यो भविष्यसि महीपते ४४। भवान्सज्जो भवत्वद्य हयस्यानुगमं प्रति । सन्नद्धः कवची खड्गी गजाश्वरथसंयुतः ४५। इति वाक्यं समाकर्ण्य शत्रुघ्नस्य महीपतिः । पुत्रं राज्येऽभिषेच्यैव शत्रुघ्नेन सुपूजितः ४६। महारथैः परिवृतो निजं पुत्रं रणांगणे । पुष्कलेन हतं भूपः संस्कृत्य विधिपूर्वकम् ४७। क्षणं शुशोच तत्त्वज्ञो लोकदृष्ट्या महारथः । ज्ञानेनानाशयच्छोकं रघुनाथमनुस्मरन् ४८। सज्जीभूतो रथे तिष्ठन्महासैन्यसमावृतः । आजगाम स शत्रुघ्नं महारथिपुरस्कृतः ४९। राजा तमागतं दृष्ट्वा सर्वसैन्यसमन्वितम् । गंतुं चकार धिषणां हयवर्यस्य पालने ५०। सोऽश्वो विमोचितस्तेन भाले पत्रेण चिह्नितः । वामावर्तं भ्रमन्प्रायात्पौर्वाञ्जनपदान्बहून् ५१। तत्रतत्रत्य भूपालैर्महाशूराभिपूजितैः । प्रणतिः क्रियते तस्य न कोपि तमगृह्णत ५२। केचिद्वासांसि चित्राणि केचिद्राज्यं स्वकं महत् । केचिद्धनं जनं केचिदानीय प्रणमंति तम् ५३। इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे शत्रुघ्नस्य सुबाहुना सह निर्याणंनाम एकोनत्रिंशत्तमोऽध्यायः २९ ।

śeṣa uvāca| te tu tātavacaḥ śrutvā harṣitāḥ saṃprahāriṇaḥ | tathetyūcurmahārājaṃ rāmadarśanalālasam 1| putrā ūcuḥ| rājanbhavatpadāṃbhojānnānyaṃ jānīmahe vayam | yattava svāṃtato jātaṃ tadbhavatvadya vegataḥ 2| aśvo'yaṃ nīyatāṃ tatra sitacāmarabhūṣitaḥ | ratnamālātiśobhāḍhyaścaṃdanādikacarcitaḥ 3| rājyamājñāphalaṃ svāminkośā bahusamṛddhayaḥ | vāsāṃsi sumahārhāṇi sūkṣmāṇi suguṇāni ca 4| caṃdanaṃ caṃdrakaṃ caiva vājinaḥ sumanoharāḥ | hastinastu madoddhūtā rathāḥ kāṃcanakūbarāḥ 5| vicitrataravarṇādi nānābhūṣaṇabhūṣitāḥ | dāsyaḥ śatasahasraṃ ca dāsāśca sumanoramāḥ 6| maṇayaḥ sūryasaṃkāśā ratnāni vividhāni ca | muktāphalāni śubhrāṇi gajakuṃbhabhavāni ca 7| vidrumāḥ śatasāhasrā yadyadvastumahodayam | tatsarvaṃ rāmacaṃdrāya dehi rājanmahāmate 8| sutānasmānkiṃkarānnaḥ sarvānarpaya bhūpate | kathaṃ na kuruṣerājaṃstadadhīnaṃ nṛpāsanam 9| śeṣa uvāca| iti putravacaḥ śrutvā harṣito'bhūnmahīpatiḥ | uvāca ca sutānvīrānsvavākyakaraṇodyatān 10| rājovāca| ānayaṃtu hayaṃ sarve sannaddhāḥ śastrapāṇayaḥ | nānārathaparīvārāstato yāsye nṛpaṃ prati 11| śeṣa uvāca| iti rājñovacaḥ śrutvā vicitro damanastathā | suketuḥ samare śūrā jagmustasyājñayodyatāḥ 12| te gatvātha purīṃ śūrā vājinaṃ sumanoramam | sitacāmarasaṃyuktaṃ svarṇapatrādyalaṃkṛtam 13| ratnamālāvibhūṣāḍhyaṃ citrapatreṇaśobhitam | vicitramaṇibhūṣāḍhyaṃ muktājālasvalaṃkṛtam 14| rajjvā dhṛtaṃ mahāvīraiḥ pūrvataḥ pṛṣṭhato bhaṭaiḥ | mahāśastrāstrasaṃyuktaiḥ sarvaśobhāsamanvitaiḥ 15| sitātapatramasyoccairbhāti mūrdhani vājinaḥ | sucāmaradvayaṃ yasya dhriyate purato muhuḥ 16| kṛṣṇāgarvādidhūpaiśca dhūpitaṃ vāyuveginam | rājñaḥ puro nināyāśvaṃ hayamedhasya satkratoḥ 17| tamānītaṃ hayaṃ dṛṣṭvā ratnamālāvibhūṣitam | manojavaṃ kāmarūpaṃ jaharṣa matimānnṛpaḥ 18| jagāma padbhyāṃ śatrughnaṃ rājacihnādyalaṃkṛtaḥ | svaputrapautraiḥ saṃyukto rājā paramadhārmikaḥ 19| yayau kartuṃ dhanānāṃ sa sadvyayaṃ calagāminām | etadvinaśvaraṃ matvā duḥkhadaṃ saktacetasām 20| śatrughnaṃ sa dadarśātha sitacchatreṇa śobhitam | cāmarairvījyamānañca sevakaiḥ purataḥ sthitaiḥ 21| sumatiṃ paripṛcchaṃtaṃ rāmacaṃdrakathānakam | bhayavārtāvinirmuktaṃ vīraśobhāsvalaṃkṛtam 22| vīraiḥ koṭibhirākīrṇaṃ vājipālanakāṃkṣibhiḥ | vānarāṇāṃ sahasraiśca samaṃtātparivāritam 23| dṛṣṭvā śatrughnacaraṇau praṇanāma saputrakaḥ | dhanyo'hamiti saṃhṛṣṭo vadanrāmaikamānasaḥ 24| śatrughnastaṃ praṇayinaṃ dṛṣṭvā rājānamudbhaṭam | utthāyāsanataḥ sarvairbhaṭairdorbhyāṃ sa sasvaje 25| dṛḍhaṃ saṃpūjya rājā taṃ śatrughnaṃ paravīrahā | uvāca harṣamāpanno gadgadasvarayā girā 26| subāhuruvāca| adya dhanyosmi sasutaḥ sakuṭuṃbaḥ savāhanaḥ | yadyuṣmaccaraṇau drakṣye nṛpakoṭibhirīḍitau 27| ajñāninā sutenāyaṃ gṛhīto vājināṃ varaḥ | damanenānayaṃ tvasya kṣamasva karuṇānidhe 28| na jānāti raghūttaṃsaṃ sarvadevādhidaivatam | līlayā viśvasraṣṭāraṃ haṃtāramapi pālakam 29| idaṃ rājyaṃ samṛddhāṃgaṃ samṛddhabalavāhanam | ime kośā dhanaiḥ pūrṇā ime putrā ime vayam 30| sarve vayaṃ rāmanāthāstvadājñā pratipālakāḥ | gṛhāṇa sarvaṃ saphalaṃ na me'sti kvacidunmatam 31| kvāsau hanūmānrāmasya caraṇāṃbhojaṣaṭpadaḥ | yatprasādādahaṃ prāpsye rājarājasya darśanam 32| sādhūnāṃ saṃgame kiṃ kiṃ prāpyate na mahītale | yatprasādādahaṃ mūḍho brahmaśāpamatītaram 33| dṛṣṭvā tvadya mahārājaṃ padmapatranibhekṣaṇam | prāpsyāmi janmanaḥ sarvaṃ phalaṃ durlabhamatra ca 34| mama tāvadgataṃ cāyurbahurāmaviyoginaḥ | svalpamurvaritaṃ tatra kathaṃ drakṣye raghūttamam 35| mahyaṃ darśayataṃ rāmaṃ yajñakarmavicakṣaṇam | yadaṃghrirajasāpūtā śilābhūtā munipriyā 36| kākaḥ paraṃ padaṃ prāpto yadbāṇasparśanātkhagaḥ | aneke yasya vaktrābjaṃ vīkṣya saṃkhye padaṃ gatāḥ 37| ye tvasya raghunāthasya nāma gṛhṇaṃti sādarāḥ | te yāṃti paramaṃ sthānaṃ yogibhiryadviciṃtyate 38| dhanyāyodhyābhavā lokā ye rāmamukhapaṃjam | svalocanapuṭaiḥ pītvā sukhaṃ yāṃti mahodayam 39| iti saṃbhāṣya nṛpatiṃ vāhaṃ rājyaṃ dhanāni ca | sarvaṃ samarpya cāvocatkiṃkarosmi mahīpate 40| iti vākyaṃ samākarṇya rājñaḥ parapuraṃjayaḥ | pratyuvāceti taṃ bhūpaṃ vāgmī vākyaviśāradaḥ 41| śatrughna uvāca| kathaṃ rājannidaṃ brūṣe tvaṃ vṛddho mama pūjitaḥ | sarvaṃ tvadīyaṃ tvadrājyaṃ damano vidadhātvayam 42| kṣattriyāṇāmidaṃ kṛtyaṃ yatsaṃgrāmavidhāyakam | sarvaṃ rājyaṃ dhanaṃ cedaṃ pratiyātu mamājñayā 43| yathā me raghunāthastu pūjyo vāṅmanasā sadā | tathā tvamapi matpūjyo bhaviṣyasi mahīpate 44| bhavānsajjo bhavatvadya hayasyānugamaṃ prati | sannaddhaḥ kavacī khaḍgī gajāśvarathasaṃyutaḥ 45| iti vākyaṃ samākarṇya śatrughnasya mahīpatiḥ | putraṃ rājye'bhiṣecyaiva śatrughnena supūjitaḥ 46| mahārathaiḥ parivṛto nijaṃ putraṃ raṇāṃgaṇe | puṣkalena hataṃ bhūpaḥ saṃskṛtya vidhipūrvakam 47| kṣaṇaṃ śuśoca tattvajño lokadṛṣṭyā mahārathaḥ | jñānenānāśayacchokaṃ raghunāthamanusmaran 48| sajjībhūto rathe tiṣṭhanmahāsainyasamāvṛtaḥ | ājagāma sa śatrughnaṃ mahārathipuraskṛtaḥ 49| rājā tamāgataṃ dṛṣṭvā sarvasainyasamanvitam | gaṃtuṃ cakāra dhiṣaṇāṃ hayavaryasya pālane 50| so'śvo vimocitastena bhāle patreṇa cihnitaḥ | vāmāvartaṃ bhramanprāyātpaurvāñjanapadānbahūn 51| tatratatratya bhūpālairmahāśūrābhipūjitaiḥ | praṇatiḥ kriyate tasya na kopi tamagṛhṇata 52| kecidvāsāṃsi citrāṇi kecidrājyaṃ svakaṃ mahat | keciddhanaṃ janaṃ kecidānīya praṇamaṃti tam 53| iti śrīpadmapurāṇe pātālakhaṃḍe śeṣavātsyāyanasaṃvāde rāmāśvamedhe śatrughnasya subāhunā saha niryāṇaṃnāma ekonatriṃśattamo'dhyāyaḥ 29 |