Chapter 77

पार्वत्युवाच- विस्तरेण समाचक्ष्व नामार्थपदगौरवम् । ईश्वरस्य स्वरूपं च तत्स्थानानां विभूतयः १। तद्विष्णोः परमं धाम व्यूहभेदास्तथा हरेः । निर्वाणाख्याहि तत्त्वेन मम सर्वं सुरेश्वर २। ईश्वर उवाच- सारे वृंदावने कृष्णं गोपीकोटिभिरावृतम् । तत्र गंगा पराशक्तिस्तत्स्थमानंदकाननम् ३। नाना सुकुसुमामोदसमीरसुरभीकृतम् । कलिंदतनया दिव्यतरंगरागशीतलम् ४। सनकाद्यैर्भागवतैः संसृष्टं मुनिपुंगवैः । आह्लादिमधुरारावैर्गोवृंदैरभिमंडितम् ५। रम्यस्रग्भूषणोपेतैर्नृत्यद्भिर्बालकैर्वृतम् । तत्र श्रीमान्कल्पतरुर्जांबूनदपरिच्छदः ६। नानारत्नप्रवालाढ्यो नानामणिफलोज्ज्वलः । तस्य मूले रत्नवेदी रत्नदीधितिदीपिता ७। तत्र त्रयीमयं रत्नसिंहासनमनुत्तमम् । तत्रासीनं जगन्नाथं त्रिगुणातीतमव्ययम् ८। कोटिचंद्रप्रतीकाशं कोटिभास्करभास्वरम् । कोटिकंदर्पलावण्यं भासयन्तं दिशोदश ९। त्रिनेत्रं द्विभुजं गौरं तप्तजांबूनदप्रभम् । श्लिष्यमाणमंगनाभिः सदामानं च सर्वशः १०। ब्रह्माद्यैः सनकाद्यैश्च ध्येयं भक्तवशीकृतम् । सदाघूर्णितनेत्राभिर्नृत्यंतीभिर्महोत्सवैः ११। चुंबंतीभिर्हसंतीभिः श्लिष्यंतीभिर्मुहुर्मुहुः । अवाप्तगोपीदेहाभिः श्रुतिभिः कोटिकोटिभिः १२। तत्पादांबुजमाध्वीकचित्ताभिः परितो वृतम् । तासां तु मध्ये या देवी तप्तचामीकरप्रभा १३। द्योतमाना दिशः सर्वाः कुर्वती विद्युदुज्ज्वलाः । प्रधानं या भगवती यया सर्वमिदं ततम् १४। सृष्टिस्थित्यंतरूपा या विद्या विद्यात्रयीपरा । स्वरूपा शक्तिरुपा च मायारूपा च चिन्मयी १५। ब्रह्मविष्णुशिवादीनां देहकारणकारणम् । चराचरं जगत्सर्वं यन्मायापरिरंभितम् १६। वृंदावनेश्वरी नाम्ना राधा धात्रानुकारणात् । तामालिंग्य वसंतं तं मुदा वृंदावनेश्वरम् १७। अन्योन्यचुंबनाश्लेष मदावेशविघूर्णितम् । ध्यायेदेवं कृष्णदेवं स च सिद्धिमवाप्नुयात् १८। मंत्रराजमिमं गुह्यं तस्य मंत्रं च मंत्रवित् । यो जपेच्छृणुयाद्वापि स महात्मा सुदुर्ल्लभः १९। राधिंका चित्ररेखा च चंद्रा मदनसुंदरी । श्रीप्रिया श्रीमधुमती शशिरेखा हरिप्रिया २०। सुवर्णशोभा संमोहा प्रेमरोमांचराजिता । वैवर्ण्यस्वेदसंयुक्ता भावासक्ता प्रियंवदा २१। सुवर्णमालिनी शांता सुरासरसिका तथा । सर्वस्त्री जीवना दीनवत्सला विमलाशया २२। निपीतनामपीयूषा सा राधा परिकीर्तिता । सुदीर्घस्मितसंयुक्ता तप्तचामीकरप्रभा २३। मूर्च्छत्प्रेमनदी राधा वरणा लोचनांजना । मायामात्सर्यसंयुक्ता दानसाम्राज्य जीवना २४। सुरतोत्सव संग्रामा चित्ररेखा प्रकीर्तिता । गौरांगी नातिदीर्घा च सदा वादनतत्परा २५। दैन्यानुरागनटना मूर्च्छारोमांचविह्वला । हरिदक्षिणपार्श्वस्था सर्वमंत्रप्रिया तथा २६। अनंगलोभमाधुर्या चंद्रा सा परिकीर्तिता । सलीलमंथरगतिर्मंजुमुद्रित लोचना २७। प्रेमधारोज्ज्वलाकीर्णा दलितांजन शोभना । कृष्णानुरागरसिका रासध्वनिसमुत्सुका २८। अहंकारसमायुक्ता मुखनिंदितचंद्रमाः । मधुरालापचतुरा जितेंद्रियशिरोमणिः २९। सुंदरस्मितसंयुक्ता सा वै मदनसुंदरी । विविक्तरासरसिका श्यामा श्याममनोहरा ३०। प्रेम्णा प्रेमकटाक्षेण हरेश्चित्तविमोहनी । जितेंद्रिया जितक्रोधा सा प्रिया परिकीर्तिता ३१। सुतप्तस्वर्णगौरांगी लीलागमनसुंदरी । स्मरोत्थ प्रेमरोमांच वैचित्रमधुराकृतिः ३२। सुंदरस्मितसंयुक्त मुखनिंदितचंद्रमाः । मधुरालापचतुरा जितेंद्रियशिरोमणिः ३३। कीर्तिता सा मधुमती प्रेमसाधनतत्परा । संमोहज्वररोमांच प्रेमधारा समन्विता ३४। दानधूलिविनोदा च रासध्वनि महानटी । शशिरेखा च विज्ञेया गोपालप्रेयसी सदा ३५। कृष्णात्मा सोत्तमा श्यामा मधुपिंगललोचना । तत्पादप्रेमसंमोहात्क्वचित्पुलकचुंबिता ३६। शिवकुंडे शिवानंदा नंदिनी देहिकातटे । रुक्मिणी द्वारवत्यां तु राधा वृंदावने वने ३७। देवकी मथुरायां तु जाता मे परमेश्वरी । चंद्रकूटे तथा सीता विंध्ये विंध्यनिवासिनी ३८। वाराणस्यां विशालाक्षी विमला पुरुषोत्तमे । वृंदावनाधिपत्यं च दत्तं तस्यै प्रसीदता ३९। कृष्णेनान्यत्र देवी तु राधा वृंदावने वने । नित्यानंदतनुः शौरिर्योऽशरीरीति भाष्यते ४०। वाय्वग्निनाकभूमीनामंगाधिष्ठितदेवता । निरूप्यते ब्रह्मणोऽपि तथा गोविंदविग्रहः ४१। सेंद्रियोऽपि यथा सूर्यस्तेजसा नोपलक्ष्यते । तथा कांतियुतः कृष्णः कालं मोहयति ध्रुवम् ४२। न तस्य प्राकृती मूर्तिर्मेदोमांसास्थिसंभवा । योगी चैवेश्वरश्चान्यः सर्वात्मा नित्यविग्रहः ४३। काठिन्यं देवयोगेन करकाघृतयोरिव । कृष्णस्यामिततत्त्वस्य पादपृष्ठं न देवता ४४। वृंदावनरजोवृंदे तत्र स्युर्विष्णुकोटयः । आनंदकिरणे वृंदव्याप्तविश्वकलानिधिः ४५। गुणात्मतात्मनि यथा जीवास्तत्किरणांगकाः । भुजद्वयवृतः कृष्णो न कदाचिच्चतुर्भुजः ४६। गोप्यैकया वृतस्तत्र परिक्रीडति सर्वदा । गोविंद एव पुरुषो ब्रह्माद्याः स्त्रिय एव च ४७। तत एव स्वभावोयंऽप्रकृतेर्भाव ईश्वरः । पुरुषः प्रकृतिश्चाद्यौ राधावृंदावनेश्वरौ ४८। प्रकृतेर्विकृतं सर्वं विना वृंदावनेश्वरम् ४९। समुद्भवेनैव समुद्भवेदिदं भेदं गतं तस्य विनाशतो हि । स्वर्णस्य नाशो न हि विद्यते तथा मत्स्यादिनाशेऽपि न कृष्णविच्युतिः ५०। त्रिगुणादिप्रपंचोऽयं वृंदावनविहारिणः । ऊर्म्मीवाब्धेस्तरंगस्य यथाब्धिर्नैव जायते ५१। न राधिका समा नारी न कृष्णसदृशः पुमान् । वयः परं न कैशोरात्स्वभावः प्रकृतेः परः ५२। ध्येयं कैशोरकं ध्येयं वनं वृंदावनं वनम् । श्याममेव परं रूपमादिदेवं परो रसः ५३। बाल्यं पंचमवर्षांतं पौगंडं दशमावधि । अष्टपंचककैशोरं सीमा पंचदशावधि ५४। यौवनोद्भिन्नकैशोरं नवयौवनमुच्यते । तद्वयस्तस्य सर्वस्वं प्रपंचमितरद्वयः ५५। बाल्यपौगंडकैशोरं वयो वंदे मनोहरम् । बालगोपालगोपालं स्मरगोपालरूपिणम् ५६। वंदे मदनगोपालं कैशोराकारमद्भुतम् । यमाहुर्यौवनोद्भिन्न श्रीमन्मदनमोहनम् ५७। अखंडातुलपीयूष रसानंदमहार्णवम् । जयति श्रीपतेर्गूढं वपुः कैशोररूपिणः ५८। एकमप्यव्ययं पूर्वं बल्लवीवृंदमध्यगम् । ध्यानगम्यं प्रपश्यंति रुचिभेदात्पृथग्धियः ५९। यन्नखेंदुरुचिर्ब्रह्म ध्येयं ब्रह्मादिभिः सुरैः । गुणत्रयमतीतं तं वंदे वृंदावनेश्वरम् ६०। वृंदावनपरित्यागो गोविंदस्य न विद्यते । अन्यत्र यद्वपुस्तत्तु कृत्रिमं तन्न संशयः ६१। सुलभं व्रजनारीणां दुर्ल्लभं तन्मुमुक्षुणाम् । तं भजे नंदसूनुं यन्नखतेजः परं मनुः ६२। पार्वत्युवाच। भुक्तिमुक्तिस्पृहा यावत्पिशाची हृदि वर्त्तते । तावत्प्रेमसुखस्यात्र कथमभ्युदयो भवेत् ६३। ईश्वर उवाच- साधुपृष्टं त्वया भद्रे यन्मे मनसि वर्त्तते । तत्सर्वं कथयिष्यामि सावधाना निशामय ६४। स्मृत्वा गुणान्स्मरन्नाम गानं वा मनरंजनम् । बोधयत्यात्मनात्मानं सततं प्रेम्णि लीयते ६५। इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे वृंदावनमाहात्म्ये पार्वतीशिवसंवादे श्रीकृष्णरूपवर्णनंनाम सप्तसप्ततितमोऽध्यायः ७७।

pārvatyuvāca- vistareṇa samācakṣva nāmārthapadagauravam | īśvarasya svarūpaṃ ca tatsthānānāṃ vibhūtayaḥ 1| tadviṣṇoḥ paramaṃ dhāma vyūhabhedāstathā hareḥ | nirvāṇākhyāhi tattvena mama sarvaṃ sureśvara 2| īśvara uvāca- sāre vṛṃdāvane kṛṣṇaṃ gopīkoṭibhirāvṛtam | tatra gaṃgā parāśaktistatsthamānaṃdakānanam 3| nānā sukusumāmodasamīrasurabhīkṛtam | kaliṃdatanayā divyataraṃgarāgaśītalam 4| sanakādyairbhāgavataiḥ saṃsṛṣṭaṃ munipuṃgavaiḥ | āhlādimadhurārāvairgovṛṃdairabhimaṃḍitam 5| ramyasragbhūṣaṇopetairnṛtyadbhirbālakairvṛtam | tatra śrīmānkalpatarurjāṃbūnadaparicchadaḥ 6| nānāratnapravālāḍhyo nānāmaṇiphalojjvalaḥ | tasya mūle ratnavedī ratnadīdhitidīpitā 7| tatra trayīmayaṃ ratnasiṃhāsanamanuttamam | tatrāsīnaṃ jagannāthaṃ triguṇātītamavyayam 8| koṭicaṃdrapratīkāśaṃ koṭibhāskarabhāsvaram | koṭikaṃdarpalāvaṇyaṃ bhāsayantaṃ diśodaśa 9| trinetraṃ dvibhujaṃ gauraṃ taptajāṃbūnadaprabham | śliṣyamāṇamaṃganābhiḥ sadāmānaṃ ca sarvaśaḥ 10| brahmādyaiḥ sanakādyaiśca dhyeyaṃ bhaktavaśīkṛtam | sadāghūrṇitanetrābhirnṛtyaṃtībhirmahotsavaiḥ 11| cuṃbaṃtībhirhasaṃtībhiḥ śliṣyaṃtībhirmuhurmuhuḥ | avāptagopīdehābhiḥ śrutibhiḥ koṭikoṭibhiḥ 12| tatpādāṃbujamādhvīkacittābhiḥ parito vṛtam | tāsāṃ tu madhye yā devī taptacāmīkaraprabhā 13| dyotamānā diśaḥ sarvāḥ kurvatī vidyudujjvalāḥ | pradhānaṃ yā bhagavatī yayā sarvamidaṃ tatam 14| sṛṣṭisthityaṃtarūpā yā vidyā vidyātrayīparā | svarūpā śaktirupā ca māyārūpā ca cinmayī 15| brahmaviṣṇuśivādīnāṃ dehakāraṇakāraṇam | carācaraṃ jagatsarvaṃ yanmāyāpariraṃbhitam 16| vṛṃdāvaneśvarī nāmnā rādhā dhātrānukāraṇāt | tāmāliṃgya vasaṃtaṃ taṃ mudā vṛṃdāvaneśvaram 17| anyonyacuṃbanāśleṣa madāveśavighūrṇitam | dhyāyedevaṃ kṛṣṇadevaṃ sa ca siddhimavāpnuyāt 18| maṃtrarājamimaṃ guhyaṃ tasya maṃtraṃ ca maṃtravit | yo japecchṛṇuyādvāpi sa mahātmā sudurllabhaḥ 19| rādhiṃkā citrarekhā ca caṃdrā madanasuṃdarī | śrīpriyā śrīmadhumatī śaśirekhā haripriyā 20| suvarṇaśobhā saṃmohā premaromāṃcarājitā | vaivarṇyasvedasaṃyuktā bhāvāsaktā priyaṃvadā 21| suvarṇamālinī śāṃtā surāsarasikā tathā | sarvastrī jīvanā dīnavatsalā vimalāśayā 22| nipītanāmapīyūṣā sā rādhā parikīrtitā | sudīrghasmitasaṃyuktā taptacāmīkaraprabhā 23| mūrcchatpremanadī rādhā varaṇā locanāṃjanā | māyāmātsaryasaṃyuktā dānasāmrājya jīvanā 24| suratotsava saṃgrāmā citrarekhā prakīrtitā | gaurāṃgī nātidīrghā ca sadā vādanatatparā 25| dainyānurāganaṭanā mūrcchāromāṃcavihvalā | haridakṣiṇapārśvasthā sarvamaṃtrapriyā tathā 26| anaṃgalobhamādhuryā caṃdrā sā parikīrtitā | salīlamaṃtharagatirmaṃjumudrita locanā 27| premadhārojjvalākīrṇā dalitāṃjana śobhanā | kṛṣṇānurāgarasikā rāsadhvanisamutsukā 28| ahaṃkārasamāyuktā mukhaniṃditacaṃdramāḥ | madhurālāpacaturā jiteṃdriyaśiromaṇiḥ 29| suṃdarasmitasaṃyuktā sā vai madanasuṃdarī | viviktarāsarasikā śyāmā śyāmamanoharā 30| premṇā premakaṭākṣeṇa hareścittavimohanī | jiteṃdriyā jitakrodhā sā priyā parikīrtitā 31| sutaptasvarṇagaurāṃgī līlāgamanasuṃdarī | smarottha premaromāṃca vaicitramadhurākṛtiḥ 32| suṃdarasmitasaṃyukta mukhaniṃditacaṃdramāḥ | madhurālāpacaturā jiteṃdriyaśiromaṇiḥ 33| kīrtitā sā madhumatī premasādhanatatparā | saṃmohajvararomāṃca premadhārā samanvitā 34| dānadhūlivinodā ca rāsadhvani mahānaṭī | śaśirekhā ca vijñeyā gopālapreyasī sadā 35| kṛṣṇātmā sottamā śyāmā madhupiṃgalalocanā | tatpādapremasaṃmohātkvacitpulakacuṃbitā 36| śivakuṃḍe śivānaṃdā naṃdinī dehikātaṭe | rukmiṇī dvāravatyāṃ tu rādhā vṛṃdāvane vane 37| devakī mathurāyāṃ tu jātā me parameśvarī | caṃdrakūṭe tathā sītā viṃdhye viṃdhyanivāsinī 38| vārāṇasyāṃ viśālākṣī vimalā puruṣottame | vṛṃdāvanādhipatyaṃ ca dattaṃ tasyai prasīdatā 39| kṛṣṇenānyatra devī tu rādhā vṛṃdāvane vane | nityānaṃdatanuḥ śauriryo'śarīrīti bhāṣyate 40| vāyvagninākabhūmīnāmaṃgādhiṣṭhitadevatā | nirūpyate brahmaṇo'pi tathā goviṃdavigrahaḥ 41| seṃdriyo'pi yathā sūryastejasā nopalakṣyate | tathā kāṃtiyutaḥ kṛṣṇaḥ kālaṃ mohayati dhruvam 42| na tasya prākṛtī mūrtirmedomāṃsāsthisaṃbhavā | yogī caiveśvaraścānyaḥ sarvātmā nityavigrahaḥ 43| kāṭhinyaṃ devayogena karakāghṛtayoriva | kṛṣṇasyāmitatattvasya pādapṛṣṭhaṃ na devatā 44| vṛṃdāvanarajovṛṃde tatra syurviṣṇukoṭayaḥ | ānaṃdakiraṇe vṛṃdavyāptaviśvakalānidhiḥ 45| guṇātmatātmani yathā jīvāstatkiraṇāṃgakāḥ | bhujadvayavṛtaḥ kṛṣṇo na kadāciccaturbhujaḥ 46| gopyaikayā vṛtastatra parikrīḍati sarvadā | goviṃda eva puruṣo brahmādyāḥ striya eva ca 47| tata eva svabhāvoyaṃ'prakṛterbhāva īśvaraḥ | puruṣaḥ prakṛtiścādyau rādhāvṛṃdāvaneśvarau 48| prakṛtervikṛtaṃ sarvaṃ vinā vṛṃdāvaneśvaram 49| samudbhavenaiva samudbhavedidaṃ bhedaṃ gataṃ tasya vināśato hi | svarṇasya nāśo na hi vidyate tathā matsyādināśe'pi na kṛṣṇavicyutiḥ 50| triguṇādiprapaṃco'yaṃ vṛṃdāvanavihāriṇaḥ | ūrmmīvābdhestaraṃgasya yathābdhirnaiva jāyate 51| na rādhikā samā nārī na kṛṣṇasadṛśaḥ pumān | vayaḥ paraṃ na kaiśorātsvabhāvaḥ prakṛteḥ paraḥ 52| dhyeyaṃ kaiśorakaṃ dhyeyaṃ vanaṃ vṛṃdāvanaṃ vanam | śyāmameva paraṃ rūpamādidevaṃ paro rasaḥ 53| bālyaṃ paṃcamavarṣāṃtaṃ paugaṃḍaṃ daśamāvadhi | aṣṭapaṃcakakaiśoraṃ sīmā paṃcadaśāvadhi 54| yauvanodbhinnakaiśoraṃ navayauvanamucyate | tadvayastasya sarvasvaṃ prapaṃcamitaradvayaḥ 55| bālyapaugaṃḍakaiśoraṃ vayo vaṃde manoharam | bālagopālagopālaṃ smaragopālarūpiṇam 56| vaṃde madanagopālaṃ kaiśorākāramadbhutam | yamāhuryauvanodbhinna śrīmanmadanamohanam 57| akhaṃḍātulapīyūṣa rasānaṃdamahārṇavam | jayati śrīpatergūḍhaṃ vapuḥ kaiśorarūpiṇaḥ 58| ekamapyavyayaṃ pūrvaṃ ballavīvṛṃdamadhyagam | dhyānagamyaṃ prapaśyaṃti rucibhedātpṛthagdhiyaḥ 59| yannakheṃdurucirbrahma dhyeyaṃ brahmādibhiḥ suraiḥ | guṇatrayamatītaṃ taṃ vaṃde vṛṃdāvaneśvaram 60| vṛṃdāvanaparityāgo goviṃdasya na vidyate | anyatra yadvapustattu kṛtrimaṃ tanna saṃśayaḥ 61| sulabhaṃ vrajanārīṇāṃ durllabhaṃ tanmumukṣuṇām | taṃ bhaje naṃdasūnuṃ yannakhatejaḥ paraṃ manuḥ 62| pārvatyuvāca| bhuktimuktispṛhā yāvatpiśācī hṛdi varttate | tāvatpremasukhasyātra kathamabhyudayo bhavet 63| īśvara uvāca- sādhupṛṣṭaṃ tvayā bhadre yanme manasi varttate | tatsarvaṃ kathayiṣyāmi sāvadhānā niśāmaya 64| smṛtvā guṇānsmarannāma gānaṃ vā manaraṃjanam | bodhayatyātmanātmānaṃ satataṃ premṇi līyate 65| iti śrīpadmapurāṇe pātālakhaṃḍe vṛṃdāvanamāhātmye pārvatīśivasaṃvāde śrīkṛṣṇarūpavarṇanaṃnāma saptasaptatitamo'dhyāyaḥ 77|