Chapter 27

शेष उवाच। चित्रांगः क्रौंचकंठस्थो रथस्थो वीरशोभितः । गाहयामास तत्सैन्यं वाराह इव वारिधिम् १। धनुर्विस्फार्य सुदृढं मेघनादनिनादितम् । मुमोच बाणान्निशितान्वैरिकोटिविदाहकान् २। तद्बाणभिन्नसर्वांगाः शेरते सुभटा भृशम् । सकिरीटतनुत्राणाः सन्दष्टदशनच्छदाः ३। एवं प्रवृत्ते संग्रामे ययौ योद्धुं स पुष्कलः । मणिचित्रितमादाय चापं वैरिप्रतापनम् ४। तयोः संगतयोरूपं दृश्यतेऽतिमनोहरम् । पुरा तारकसंग्रामे स्कंदतारकयोर्यथा ५। विस्फारयन्धनुः शीघ्रं सव्यसाची तु पुष्कलः । ताडयामास तं क्षिप्रं शरैः सन्नतपर्वभिः ६। चित्रांगोऽपि रुषाक्रांतः शरासन इषूञ्छितान् । दधद्व्यमुंचद्बहुशो रणमंडलमूर्धनि ७। नादानं न च संधानं न मोचनमथापि वा । दृष्टं तावेव संदृष्टौ कुंडलीकृतचापिनौ ८। तदासौ पुष्कलः क्रुद्धः शराणां शतकेन तम् । विव्याध वक्षःस्थलके महायोद्धारमुद्भटम् ९। चित्रांगस्ताञ्शरान्सर्वांश्चिच्छेद तिलशः क्षणात् । ताडयामास चांगेषु पुष्कलं शितसायकैः १०। पुष्कलस्तद्रथं दिव्यं भ्रामकास्त्रेण शोभिना । नभसि भ्रामयामास तदद्भुतमिवाभवत् ११। भ्रांत्वा मुहूर्तमात्रं तु सरथो हयसंयुतः । स्थितिर्लेभेतिकष्टेन संधृतो रणमंडले १२। स चास्य विक्रमं दृष्ट्वा चित्रांगः कुपितो भृशम् । उवाच पुष्कलं धीमान्सर्वास्त्रेषु विशारदः १३। चित्रांग उवाच। त्वया साधुकृतं कर्म सुभटैर्युधिसंमतम् । मद्रथो वाजिसंयुक्तो भ्रामितो नभसि क्षणम् १४। पराक्रमं समीक्षस्व ममापि सुभटेरितम् । आकाशचारी तु भवान्भवत्वमरपूजितः १५। इत्युक्त्वा स मुमोचास्त्रं रणे परमदारुणम् । धनुषा परमास्त्रज्ञः सर्वधर्मविदुत्तमः १६। तेन बाणेन संविद्धः खे बभ्राम पतंगवत् । सरथः सहयः संख्ये सध्वजश्च ससारथिः १७। भ्रांत्वा सरथवर्यस्तु नभसि त्वरयान्वितः । यावत्स्थितिं न लभते तावन्मुक्तोऽपरः शरः १८। पुनश्च परिबभ्राम रथः सूतसमन्वितः । तत्कर्मवीक्ष्य पुत्रस्य राज्ञो विस्मयमाप सः १९। कथंचित्स्थितिमप्याप पुष्कलः परवीरहा । रथं जघान बाणैश्च ससूतहयमस्य च २०। सभग्नस्यंदनो वीरः पुनरन्यं समाश्रितः । सोऽपि भग्नः शरैराशु पुष्कलेन रणांगणे २१। पुनरन्यं समास्थाय यावदायाति संमुखम् । तावद्बभंज निशितैः सायकैस्तद्रथं पुनः २२। एवं दश रथा भग्ना नृपतेरात्मजस्य हि । पुष्कलेन तु वीरेण महासंयुगशालिना २३। तदा चित्रांगकः संख्ये रथे स्थित्वा विचित्रिते । आजगाम ह वेगेन पुष्कलं प्रति योधितुम् २४। पुष्कलं पंचभिर्बाणैस्ताडयामास संयुगे । तैर्बाणैर्निहतोऽत्यतं विव्यथे भरतात्मजः २५। सक्रुद्धश्चापमुद्यम्य बाणान्दश शितान्महान् । मुमोच हृदये तस्य स्वर्णपुंखसुशोभितान् २६। ते बाणाः पपुरेतस्य रुधिरं बहुदारुणाः । पीत्वा पेतुः क्षितौ कूटसाक्षिणः पूर्वजा इव २७। तदा चित्रांगकः क्रुद्धो भल्लान्पंच समाददे । मुमोच भाले पुत्रस्य भरतस्य महौजसः २८। तैर्भल्लैराहतः क्रुद्धः शरासनवरे शरम् । दधत्प्रतिज्ञामकरोच्चित्रांगनिधनं प्रति २९। शृणु वीर मम क्षिप्रं प्रतिज्ञां त्वद्वधाश्रिताम् । तज्ज्ञात्वा सावधानेन योद्धव्यं च त्वयात्र हि ३०। बाणेनानेन चेत्त्वां वै न कुर्यां प्राणवर्जितम् । सतीं संदूष्य वनितां शीलाचारसुशोभिताम् ३१। यो लोकः प्राप्यते लोकैर्यमस्य वशवर्तिभिः । स लोको मम वै भूयात्सत्यं मम प्रतिश्रुतम् ३२। इति श्रेष्ठं वचः श्रुत्वा जहास परवीरहा । उवाच मतिमान्वीरः पुष्कलं वचनं शुभम् ३३। मृत्युर्वै प्राणिनां भाव्यः सर्वत्रैव च सर्वदा । तस्मान्मे निधने दुःखं नास्ति शूरशिरोमणे ३४। प्रतिज्ञा या कृता वीर त्वया वीरत्वशालिना । सा सत्यैव पुनर्मेऽद्य श्रूयतां व्याहृतं महत् ३५। त्वद्बाणं मद्वधोद्युक्तं न च्छिंद्यां यदि चेदहम् । तदा प्रतिज्ञां शृणु मे सर्ववीराभिमानिनः ३६। तीर्थं जिगमिषोर्यो वै कुर्यात्स्वांतविखंडनम् । एकादशीव्रतादन्यज्जानाति व्रतमुच्चकैः ३७। तस्य पापं ममैवास्तु प्रतिज्ञापरिघातिनः । इति वाक्यमुदीर्यैव तूष्णींभूतो धनुर्दधे ३८। तदानेन निषंगात्स्वादुद्धृत्य सायकं वरम् । कथयामास विशदं वाक्यं शत्रुवधावहम् ३९। पुष्कल उवाच। यदि रामांघ्रियुगुलं निष्कापट्येन चेतसा । उपासितं मया तर्हि मम वाक्यमृतं भवेत् ४०। यदि स्वमहिलां भुक्त्वा नान्यां जानामिचेतसा । तेन सत्येन मे वाक्यं सत्यं भवतु संगरे ४१। इति वाक्यमुदीर्याशु बाणं धनुषि संधितम् । कालानलोपमं वीरशिरश्छेदनमाक्षिपत् ४२। तं बाणं मुक्तमालोक्य स तु राजसुतो बली । बाणं शरासने धत्त तीक्ष्णं कालानलोपमम् ४३। तेन बाणेन संछिन्नो बाणः स्ववधउद्यतः । हाहाकारो महानासीच्छिन्ने तस्मिञ्छरे तदा ४४। परार्धं पतितं भूमौ पूर्वार्धं फलसंयुतम् । शिरोधरां चकर्ताशु पद्मनालमिव क्षणात् ४५। तदा भूमौ पतंतं तु दृष्ट्वा तत्तस्यसैनिकाः । हाहाकृत्वा भृशं सर्वे पलायनपरागताः ४६। पृथ्व्यां तन्मस्तकं श्रेष्ठं सकिरीटं सकुंडलम् । शुशुभेऽतीव पतितं चंद्रबिंबं दिवो यथा ४७। तं वीक्ष्य पतितं वीरः पुष्कलो भरतात्मजः । व्यगाहत व्यूहमिमं सर्ववीरैकशोभितम् ४८। इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे चित्रांगवधोनाम सप्तविंशतितमोऽध्यायः २७ ।

śeṣa uvāca| citrāṃgaḥ krauṃcakaṃṭhastho rathastho vīraśobhitaḥ | gāhayāmāsa tatsainyaṃ vārāha iva vāridhim 1| dhanurvisphārya sudṛḍhaṃ meghanādanināditam | mumoca bāṇānniśitānvairikoṭividāhakān 2| tadbāṇabhinnasarvāṃgāḥ śerate subhaṭā bhṛśam | sakirīṭatanutrāṇāḥ sandaṣṭadaśanacchadāḥ 3| evaṃ pravṛtte saṃgrāme yayau yoddhuṃ sa puṣkalaḥ | maṇicitritamādāya cāpaṃ vairipratāpanam 4| tayoḥ saṃgatayorūpaṃ dṛśyate'timanoharam | purā tārakasaṃgrāme skaṃdatārakayoryathā 5| visphārayandhanuḥ śīghraṃ savyasācī tu puṣkalaḥ | tāḍayāmāsa taṃ kṣipraṃ śaraiḥ sannataparvabhiḥ 6| citrāṃgo'pi ruṣākrāṃtaḥ śarāsana iṣūñchitān | dadhadvyamuṃcadbahuśo raṇamaṃḍalamūrdhani 7| nādānaṃ na ca saṃdhānaṃ na mocanamathāpi vā | dṛṣṭaṃ tāveva saṃdṛṣṭau kuṃḍalīkṛtacāpinau 8| tadāsau puṣkalaḥ kruddhaḥ śarāṇāṃ śatakena tam | vivyādha vakṣaḥsthalake mahāyoddhāramudbhaṭam 9| citrāṃgastāñśarānsarvāṃściccheda tilaśaḥ kṣaṇāt | tāḍayāmāsa cāṃgeṣu puṣkalaṃ śitasāyakaiḥ 10| puṣkalastadrathaṃ divyaṃ bhrāmakāstreṇa śobhinā | nabhasi bhrāmayāmāsa tadadbhutamivābhavat 11| bhrāṃtvā muhūrtamātraṃ tu saratho hayasaṃyutaḥ | sthitirlebhetikaṣṭena saṃdhṛto raṇamaṃḍale 12| sa cāsya vikramaṃ dṛṣṭvā citrāṃgaḥ kupito bhṛśam | uvāca puṣkalaṃ dhīmānsarvāstreṣu viśāradaḥ 13| citrāṃga uvāca| tvayā sādhukṛtaṃ karma subhaṭairyudhisaṃmatam | madratho vājisaṃyukto bhrāmito nabhasi kṣaṇam 14| parākramaṃ samīkṣasva mamāpi subhaṭeritam | ākāśacārī tu bhavānbhavatvamarapūjitaḥ 15| ityuktvā sa mumocāstraṃ raṇe paramadāruṇam | dhanuṣā paramāstrajñaḥ sarvadharmaviduttamaḥ 16| tena bāṇena saṃviddhaḥ khe babhrāma pataṃgavat | sarathaḥ sahayaḥ saṃkhye sadhvajaśca sasārathiḥ 17| bhrāṃtvā sarathavaryastu nabhasi tvarayānvitaḥ | yāvatsthitiṃ na labhate tāvanmukto'paraḥ śaraḥ 18| punaśca paribabhrāma rathaḥ sūtasamanvitaḥ | tatkarmavīkṣya putrasya rājño vismayamāpa saḥ 19| kathaṃcitsthitimapyāpa puṣkalaḥ paravīrahā | rathaṃ jaghāna bāṇaiśca sasūtahayamasya ca 20| sabhagnasyaṃdano vīraḥ punaranyaṃ samāśritaḥ | so'pi bhagnaḥ śarairāśu puṣkalena raṇāṃgaṇe 21| punaranyaṃ samāsthāya yāvadāyāti saṃmukham | tāvadbabhaṃja niśitaiḥ sāyakaistadrathaṃ punaḥ 22| evaṃ daśa rathā bhagnā nṛpaterātmajasya hi | puṣkalena tu vīreṇa mahāsaṃyugaśālinā 23| tadā citrāṃgakaḥ saṃkhye rathe sthitvā vicitrite | ājagāma ha vegena puṣkalaṃ prati yodhitum 24| puṣkalaṃ paṃcabhirbāṇaistāḍayāmāsa saṃyuge | tairbāṇairnihato'tyataṃ vivyathe bharatātmajaḥ 25| sakruddhaścāpamudyamya bāṇāndaśa śitānmahān | mumoca hṛdaye tasya svarṇapuṃkhasuśobhitān 26| te bāṇāḥ papuretasya rudhiraṃ bahudāruṇāḥ | pītvā petuḥ kṣitau kūṭasākṣiṇaḥ pūrvajā iva 27| tadā citrāṃgakaḥ kruddho bhallānpaṃca samādade | mumoca bhāle putrasya bharatasya mahaujasaḥ 28| tairbhallairāhataḥ kruddhaḥ śarāsanavare śaram | dadhatpratijñāmakaroccitrāṃganidhanaṃ prati 29| śṛṇu vīra mama kṣipraṃ pratijñāṃ tvadvadhāśritām | tajjñātvā sāvadhānena yoddhavyaṃ ca tvayātra hi 30| bāṇenānena cettvāṃ vai na kuryāṃ prāṇavarjitam | satīṃ saṃdūṣya vanitāṃ śīlācārasuśobhitām 31| yo lokaḥ prāpyate lokairyamasya vaśavartibhiḥ | sa loko mama vai bhūyātsatyaṃ mama pratiśrutam 32| iti śreṣṭhaṃ vacaḥ śrutvā jahāsa paravīrahā | uvāca matimānvīraḥ puṣkalaṃ vacanaṃ śubham 33| mṛtyurvai prāṇināṃ bhāvyaḥ sarvatraiva ca sarvadā | tasmānme nidhane duḥkhaṃ nāsti śūraśiromaṇe 34| pratijñā yā kṛtā vīra tvayā vīratvaśālinā | sā satyaiva punarme'dya śrūyatāṃ vyāhṛtaṃ mahat 35| tvadbāṇaṃ madvadhodyuktaṃ na cchiṃdyāṃ yadi cedaham | tadā pratijñāṃ śṛṇu me sarvavīrābhimāninaḥ 36| tīrthaṃ jigamiṣoryo vai kuryātsvāṃtavikhaṃḍanam | ekādaśīvratādanyajjānāti vratamuccakaiḥ 37| tasya pāpaṃ mamaivāstu pratijñāparighātinaḥ | iti vākyamudīryaiva tūṣṇīṃbhūto dhanurdadhe 38| tadānena niṣaṃgātsvāduddhṛtya sāyakaṃ varam | kathayāmāsa viśadaṃ vākyaṃ śatruvadhāvaham 39| puṣkala uvāca| yadi rāmāṃghriyugulaṃ niṣkāpaṭyena cetasā | upāsitaṃ mayā tarhi mama vākyamṛtaṃ bhavet 40| yadi svamahilāṃ bhuktvā nānyāṃ jānāmicetasā | tena satyena me vākyaṃ satyaṃ bhavatu saṃgare 41| iti vākyamudīryāśu bāṇaṃ dhanuṣi saṃdhitam | kālānalopamaṃ vīraśiraśchedanamākṣipat 42| taṃ bāṇaṃ muktamālokya sa tu rājasuto balī | bāṇaṃ śarāsane dhatta tīkṣṇaṃ kālānalopamam 43| tena bāṇena saṃchinno bāṇaḥ svavadhaudyataḥ | hāhākāro mahānāsīcchinne tasmiñchare tadā 44| parārdhaṃ patitaṃ bhūmau pūrvārdhaṃ phalasaṃyutam | śirodharāṃ cakartāśu padmanālamiva kṣaṇāt 45| tadā bhūmau pataṃtaṃ tu dṛṣṭvā tattasyasainikāḥ | hāhākṛtvā bhṛśaṃ sarve palāyanaparāgatāḥ 46| pṛthvyāṃ tanmastakaṃ śreṣṭhaṃ sakirīṭaṃ sakuṃḍalam | śuśubhe'tīva patitaṃ caṃdrabiṃbaṃ divo yathā 47| taṃ vīkṣya patitaṃ vīraḥ puṣkalo bharatātmajaḥ | vyagāhata vyūhamimaṃ sarvavīraikaśobhitam 48| iti śrīpadmapurāṇe pātālakhaṃḍe śeṣavātsyāyanasaṃvāde rāmāśvamedhe citrāṃgavadhonāma saptaviṃśatitamo'dhyāyaḥ 27 |