Chapter 39

नारद उवाच- अथ संध्यां समासाद्य स विद्यांतीर्थमुत्तमम् । उपस्पृश्य नरो विद्वान्भवेन्नास्त्यत्र संशयः १। रामस्य च प्रसादेन तीर्थराजं कृतं पुरा । तल्लौहित्यं समासाद्य विंद्याद्बहुसुवर्णकम् २। करतोयां समासाद्य त्रिरात्रोपोषितो नरः । अश्वमेधमवाप्नोति शक्रलोकं च गच्छति ३। गंगायास्त्वथ राजेंद्र सागरस्य च संगमे । अश्वमेधं दशगुणं प्रवदंति मनीषणः ४। गंगायास्तु परं द्वीपं प्राप्य यः स्नाति भारत । त्रिरात्रोपोषितो राजन्सर्वकाममवाप्नुयात् ५। ततो वैतरणीं गत्वा नदीं पापप्रमोचनीम् । विरजं तीर्थमासाद्य विराजति यथा शशी ६। प्रभावे च कुलं पूत्वा सर्वपापं व्यपोहति । गोसहस्रफलं लब्ध्वा पुनाति स्वकुलं नरः ७। शोणस्य ज्योतिरथ्याश्च संगमे निवसञ्छुचिः । तर्पयित्वा पितॄन्देवानग्निष्टोमफलं लभेत् ८। शोणस्य नर्मदायाश्च प्रभवे कुरुपुंगव । वंशगुल्ममुपस्पृश्य वाजिमेधफलं लभेत् ९। ऋषभं तीर्थमासाद्य कोशलायां नराधिप । वाजिमेधमवाप्नोति त्रिरात्रोपोषितो नरः १०। कोशलायां समासाद्य कालतीर्थमुपस्पृशेत् । वृषभैकादशगुणं लभते नात्र संशयः ११। पुष्पवत्यामुपस्पृश्य त्रिरात्रोपोषितो नरः । गोसहस्रफलं विंद्यात्कुलं चैव समुद्धरेत् १२। ततो बदारिकातीर्थे स्नात्वा प्रयतमानसः । दीर्घायुष्यमवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति १३। ततो महेंद्रमासाद्य जामदग्न्यनिषेवितम् । रामतीर्थे नरः स्नात्वा वाजिमेधफलं लभेत् १४। मतंगस्य तु केदारं तत्रैव भरतर्षभ । तत्र स्नात्वा नरो राजन्गोसहस्रफलं लभेत् १५। श्रीपर्वतं समासाद्य नदीतीरमुपस्पृशेत् । अश्वमेधमवाप्नोति परां सिद्धिं च गच्छति १६। श्रीपर्वते महादेवो देव्या सह महाद्युतिः । न्यवसत्परमप्रीतो ब्रह्मा च त्रिदशैर्वृतः १७। तत्र देवह्रदे स्नात्वा शुचिः प्रयतमानसः । अश्वमेधमवाप्नोति परां सिद्धिं च गच्छति १८। ऋषभं पर्वतं गत्वा भांडेषु सुरपूजितम् । वाजपेयमवाप्नोति नाकपृष्ठे च मोदते १९। ततो गच्छेत कावेरीं वृतामृप्सरसां गणैः । तत्र स्नात्वा नरो राजन्गोसहस्रफलं लभेत् २०। तत्र तीर्थे समुद्रस्य कन्यातीर्थमुपस्पृशेत् । तत्रोपस्पृश्य राजेंद्र सर्वपापैः प्रमुच्यते २१। अथ गोकमर्णमासाद्य त्रिषुलोकेषु विश्रुतम् । समुद्रमध्ये राजेंद्र सर्वलोकनमस्कृतम् २२। यत्र ब्रह्मादयो देवा मुनयश्च तपोधनाः । भूतयक्षाः पिशाचाश्च किन्नराः समहोरगाः २३। सिद्धचारणगंधर्वा मानुषाः पन्नगास्तथा । सरितः सागराः शैला उपासंते उमापतिम् २४। तत्रेशानं समभ्यर्च्य त्रिरात्रोपोषितो नरः । दशाश्वमेधमाप्नोति गाणपत्यं च विंदति २५। उपोष्य द्वादशरात्रं कृतार्थो जायते नरः । तस्मिन्नेव तु गायत्र्याः स्थानं त्रैलोक्यविश्रुतम् २६। त्रिरात्रमुषितस्तत्र गोसहस्रफलं लभेत् । निदर्शनं च प्रत्यक्षं ब्राह्मणानां नराधिप २७। गायत्रीं पठते यस्तु योनिसंकरजो द्विजः । गाथा वा गीतिका वाणी तस्य संपद्यते नृप २८। अब्राह्मणस्य पठतः सावित्री तूपनश्यति । संवर्तस्य तु विप्रर्षे वापीमासाद्य दुर्ल्लभाम् २९। रूपस्य भागी भवति सुभगश्चाभिजायते । ततो वेणां समासाद्य तर्पयेत्पितृदेवताः ३०। मयूरहंससंयुक्तं विमानं लभते नरः । ततो गोदावरीं प्राप्य नित्यसिद्धनिषेविताम् ३१। गवामयमवाप्नोति वायुलोकं च गच्छति । वेणायाः संगमे स्नात्वा वाजपेयफलं लभेत् ३२। वरदासंगमं स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् । ब्रह्मस्थूणां समासाद्य त्रिरात्रोपोषितो नरः ३३। गोसहस्रफलं विंद्यात्स्वर्गलोकं च गच्छति । कुब्जावनं समासाद्य ब्रह्मचारी समाहितः ३४। त्रिरात्रोपोषितः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् । ततो देवह्रदे स्नात्वा कृष्णवेणा जलोद्भवे ३५। ज्योतिर्मात्र ह्रदे चैव तथा कन्याश्रमे नृप । यत्र क्रतुशतैरिष्ट्वा देवराजो दिवं गतः ३६। अग्निष्टोमशतं विंद्याद्गमनादेव तत्र तु । सर्वदेवह्रदे स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ३७। जातिमात्र ह्रदे स्नात्वा भवेज्जातिस्मरो नरः । शरभंगाश्रमं गत्वा शुकस्य च महात्मनः ३८। पितृदेवार्चनरतो गोसहस्रफलं लभेत् । दंडकारण्यमासाद्य महाराज उपस्पृशेत् ३९। शरभंगाश्रमं गत्वा शुकस्य च महात्मनः । न दुर्गतिमवाप्नोति पुनाति स्वकुलं नरः ४०। ततः सूर्यारकं गच्छेज्जमदग्निनिषेवितम् । रामतीर्थं नरः स्नात्वा विंद्याद्बहुसुवर्णकम् ४१। सप्तगोदावरीं स्नात्वा नियतो नियताशनः । महापुण्यमवाप्नोति देवलोकं च गच्छति ४२। ततो देवपथं गच्छेन्नियतो नियताशनः । देवसत्रस्य यत्पुण्यं तदवाप्नोति मानवः ४३। तुंगकारण्यमासाद्य ब्रह्मचारी जितेंद्रियः । वेदानध्यापयत्तत्र मुनीन्सारस्वतः पुरा ४४। तत्र वेदान्प्रणष्टांस्तु मुनेरांगिरसः सुतः । उपविष्टो महर्षीणामुत्तरीयेषु भारत ४५। ॐकारेण यथान्यायं सम्यगुच्चारितेन ह । येन यत्पूर्वमभ्यस्तं तस्य तत्समुपस्थितम् ४६। ऋषयस्तत्र देवाश्च वरुणोऽग्निप्रजापतिः । हरिर्नारायणो देवो महादेवस्तथैव च ४७। पितामहश्च भगवान्देवैस्सह महाद्युतिः । भृगुं नियोजयामास याजनार्थे महाद्युतिम् ४८। ततः स चक्रे भगवानृषीणां विधिवत्तदा । सर्वेषां पुनराधानं देवदृष्टेन कर्मणा ४९। आज्यभागेन वै तत्र तर्पितास्तु यथाविधि । देवास्त्रिभुवनं याता ऋषयश्च यथासुखम् ५०। तदरण्यं प्रविष्टस्य तुंगकं राजसत्तम । पापं विनश्यते सद्यः स्त्रिया वै पुरुषस्य वा ५१। तत्र मासं वसेद्धीरो नियतो नियताशनः । ब्रह्मलोकं व्रजेद्राजन्पुनीते च कुलं पुनः ५२। मेधावनं समासाद्य पितृदेवांश्च तर्पयेत् । अग्निष्टोममवाप्नोति स्मृतिं मेधां च विंदति ५३। तत्र कालंजरं गत्वा गोसहस्रफलं लभेत् । आत्मानं साधयेत्तत्र गिरौ कालंजरे नृप ५४। स्वर्गलोके महीयेत नरो नास्त्यत्र संशयः । ततो गिरिवरश्रेष्ठे चित्रकूटे विशांपते ५५। मंदाकिनीं समासाद्य नदीं पापविमोचनीम् । अत्राभिषेकं कुर्वाणः पितृदेवार्चने रतः ५६। अश्वमेधमवाप्नोति गतिं च परमां व्रजेत् । ततो गच्छेत राजेंद्र गुहस्थानमनुत्तमम् ५७। यत्र देवो महासेनो नित्यं सन्निहितो नृप । पुमांस्तत्र नरःश्रेष्ठ गमनादेव सिध्यति ५८। कोटितीर्थे नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् । प्रदक्षिणमुपावृत्य यशःस्थानं व्रजेन्नरः ५९। अभिगम्य महादेवं विराजति यथा शशी । तत्र कूपो महाराज विश्रुतो भरतर्षभ ६०। समुद्रा यत्र चत्वारो निवसंति युधिष्ठिर । ततोपस्पृश्य राजेंद्र कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ६१। नियतात्मा नरः पूतो गच्छेत परमां गतिम् । ततो गच्छेत्कुरुश्रेष्ठ शृंगवेरपुरं महत् ६२। यत्र तीर्णो महाप्राज्ञो रामो दाशरथिः पुरा । गंगायां तु नरः स्नात्वा ब्रह्मचारी जितेंद्रियः ६३। विधूतपाप्मा भवति वाजपेयं च विंदति । ततो मुंजवटं गछेत्स्थानं देवस्य धीमतः ६४। अभिगम्य महादेवमभ्यर्च्य च नराधिप । प्रदक्षिणमुपावृत्य गाणपत्यमवाप्नुयात् ६५। ततो गच्छेत राजेंद्र प्रयागमृषिसंस्तुतम् । यत्र ब्रह्मादयो देवा दिशश्च सदिगीश्वराः ६६। लोकपालाश्च सिद्धाश्च निरताः पितरस्तथा । सनत्कुमारप्रमुखास्तथैव च महर्षयः ६७। तथा नागाः सुपर्णाश्च सिद्धाः शुक्रधरास्तथा । सरितः सागराश्चैव गंधर्वाप्सरसस्तथा ६८। हरिश्च भगवानास्ते प्रजापतिपुरस्कृतः । तत्र त्रीण्यपि कुंडानि तयोर्मध्येन जाह्नवी ६९। प्रयागात्समतिक्रांता सर्वतीर्थपुरस्कृता । तपनस्य सुता तत्र त्रिषु लोकेषु विश्रुता ७०। यमुनागंगया सार्द्धं संगता लोकभाविनी । गंगायमुनयोर्मध्ये पृथिव्या जघनं स्मृतम् ७१। प्रयागं जघनस्यांतमुपस्थमृषयो विदुः । प्रयागं सुप्रतिष्ठानं कंबलाश्वतरावुभौ ७२। तीर्थं भोगवती चैव वेदी प्रोक्ता प्रजापतेः । तत्र वेदाश्च यज्ञाश्च मूर्त्तिमंतो युधिष्ठिर ७३। प्रजापतिमुपासंत ऋषयश्च महानघाः । यजंते क्रतुभिर्देवांस्तथा चक्रधरा नृप ७४। ततः पुण्यतमं नास्ति त्रिषु लोकेषु भारत । प्रयागं सर्वतीर्थेभ्यः प्रभावेणाधिकं प्रभो ७५। श्रवणात्तस्य तीर्थस्य नामसंकीर्तनादपि । मूर्धका नमनाद्वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते ७६। तत्राभिषेकं यः कुर्यात्संगमे संशितव्रतः । पुण्यं सुमहदाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः ७७। एषा यजनभूमिर्हि देवानामपि तत्कथा । दत्तं तत्र स्वल्पमपि महद्भवति भारत ७८। न देववचनात्तात न लोकवचनादपि । मतिरुत्क्रमणीया ते प्रयागमरणं प्रति ७९। दशतीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यस्तथापराः । येषां सान्निध्यमत्रैव कीर्त्तितं कुरुनंदन ८०। चतुर्विद्ये च यत्पुण्यं सत्यवादिषु चैव यत् । स्नातएवतदाप्नोतिगंगायामुनसंगमे ८१। ततो भोगवती नाम वासुकेस्तीर्थमुत्तमम् । तत्राभिषेकं यः कुर्यात्सोऽश्वमेधमवाप्नुयात् ८२। तत्र हंसप्रपतनं तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । दशाश्वमेधिकं चैव गंगायां कुरुनंदन ८३। कुरुक्षेत्रसमा गंगा यत्र तत्रावगाहिता । विशेषो वै कनखले प्रयागं परमं महत् ८४। यद्यकार्यशतं कृत्वा कृतं गंगावसेवनम् । सर्वं तत्तस्य गंगापो दहत्यग्निरिवेंधनम् ८५। सर्वं दहति गंगापस्तूलराशिमिवानलः । सर्वं कृतयुगे पुण्यं त्रेतायां पुष्करं स्मृतम् ८६। द्वापरे तु कुरुक्षेत्रं गंगा कलियुगे स्मृता । पुष्करे तु तपस्तप्येद्दानं दद्यान्महालये ८७। मलये त्वग्निमारोहेद्भृगुतुंगे त्वनाशनम् । पुष्करे तु कुरुक्षेत्रे गंगापो मध्यगेषु च ८८। सद्यस्तारयते जंतुः सप्तसप्तावरांस्तथा । पुनाति कीर्त्तिता पापं दृष्ट्वा पुण्यं प्रयच्छति ८९। अवगाढा च पीत्वा च पुनात्यासप्तमं कुलम् । यावदस्थि मनुष्यस्य गंगायाः स्पृशते जलम् ९०। तावत्स पुरुषो राजन्स्वर्गलोके महीयते । यथा पुण्यानि तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च ९१। उपास्य पुण्यं लब्ध्वा च भवति परलोकभाक् । न गंगा सदृशं तीर्थं न देवः केशवात्परः ९२। ब्राह्मणेभ्यः परं नास्ति एवमाह पितामहः । यत्र गंगा महाराज स देशस्तत्र योजनम् ९३। सिद्धक्षेत्रं च विज्ञेयं गंगातीरसमाश्रितम् । इदं सत्यं द्विजातीनां साधूनां मानसेषु च ९४। मुक्तिं चैव जपेत्कर्णे शिष्टस्यानुगतस्य च । इदं धर्म्यमिदं मेध्यमिदं स्वर्ग्यमिदं सुखम् ९५। इदं पुण्यतमं रम्यं पावनं धर्ममुत्तमम् । महीशीर्षमिदं गुह्यं सर्वपापप्रमोचनम् ९६। अधीत्य द्विजमध्ये च निर्मलत्वमवाप्नुयात् । श्रीमत्स्वर्ग्यं महापुण्यं सपत्नशमनं शिवम् ९७। मेधाजननमग्र्यं वै तीर्थवंशानुकीर्त्तनम् । अपुत्रो लभते पुत्रमधनो धनमाप्नुयात् ९८। महीं विजयते राजा वैश्यो धनमवाप्नुयात् । शूद्रो यातीप्सितान्कामान्ब्राह्मणः पारगः पठन् ९९। यश्चेदं शृणुयान्नित्यं तीर्थपुण्यं सदा शुचि । जातिस्मरत्वमाप्नोति नाकपृष्ठे च मोदते १००। गम्यान्यपि च तीर्थानि कीर्तितान्यगमान्यपि । मनसाप्यभिगच्छेत सर्वतीर्थमनीषया १०१। एतानि वसुभिः साध्यैरादित्यैर्मरुदश्विभिः । ऋषिभिर्देवकल्पैश्च कृतानि सुकृतैषिभिः १०२। एवं त्वमपि कौरव्य विधिनानेन सुव्रत । व्रज तीर्थानि नियतः पुण्यं पुण्येन वर्द्धते १०३। भावितैः करणैः पूर्वमास्तिक्याछ्रुतिदर्शनात् । प्राप्यंते तानि तीर्थानि सद्भिः शिष्टानुदर्शिभिः १०४। नाकृतो नाकृतात्मा च नाशुचिर्न च तस्करः । स्नाति तीर्थेषु कौरव्य न च वक्रमतिर्नरः १०५। त्वया तु सम्यग्वृत्तेन नित्यं धर्मार्थदर्शिना । पितरस्तर्पितास्तात सर्वे च प्रपितामहाः । पितामहपुरोगाश्च देवाः सर्षिगणास्तथा १०६। वसिष्ठ उवाच- त्वं च धर्मेण धर्मज्ञ नित्यमेवाभितोषिताः । दिलीपकीर्तिं महतीं प्राप्स्यसे भुवि शाश्वतीम् १०७। नारद उवाच- एवमुक्त्वाभ्यनुज्ञाप्य वसिष्ठो भगवानृषिः । प्रीतः प्रीतेनमनसा तत्रैवांतरधीयत १०८। दिलीपः कुरुशार्दूल शास्त्रतत्त्वार्थदर्शनात् । वसिष्ठवचनाच्चैव पृथिवीमनुचक्रमे १०९। एवमेषा महाभाग प्रतिष्ठाने प्रतिष्ठिता । तीर्थयात्रा महापुण्या सर्वपापप्रमोचनी ११०। अनेन विधिना यस्तु पृथिवीं पर्यटिष्यति । अश्वमेधशतं साग्रं फलं प्रेत्यैष भोक्ष्यते १११। ततश्चाष्टगुणं पार्थ प्राप्स्यसे धर्ममुत्तमम् । दिलीपः पार्थ नृपतिर्यथापूर्वमवाप्तवान् ११२। नेता च त्वमृषीन्यस्मात्तस्मात्तेष्टगुणं फलम् । रक्षोगणविकीर्णानि तीर्थान्येतानि भारत ११३। न गतिर्विद्यतेऽन्यस्य त्वामृते कुरुनंदन । इदं देवर्षिचरितं सर्वतीर्थानुसंश्रितम् ११४। यः पठेत्कल्यमुत्थाय सर्वपापैः प्रमुच्यते । ऋषिमुख्याः सदा यत्र वाल्मीकिस्त्वथ कश्यपः ११५। आत्रेयस्त्वथ कौंडिन्यो विश्वामित्रोऽथ गौतमः । असितो देवलश्चैव मार्कंडेयोऽथ गालवः ११६। भरद्वाजस्य शिष्यश्च मुनिरुद्दालकस्तथा । शौनकः सह पुत्रेण व्यासश्च तपतां वरः ११७। दुर्वासाश्च मुनिश्रेष्ठो जाबालिश्च महातपाः । एते ऋषिवराः सर्वे त्वत्प्रतीक्ष्यास्तपोधनाः ११८। एभिः सह महाभाग तीर्थान्येतान्यनुव्रज । प्राप्स्यसे महतीं कीर्तिं यथा राजा महाभिषः ११९। यथा ययातिर्धर्मात्मा यथा राजा पुरूरवाः । तथा त्वं कुरुशार्दूल स्वेन धर्मेण शोभसे १२०। यथा भगीरथो राजा यथा रामश्च विश्रुतः । यथा वै वृत्रहा सर्वान्सपत्नानदहत् पुरा १२१। त्रैलोक्यं पालयामास देवराट्विगतज्वरः । तथा शत्रुक्षयं कृत्वा त्वं प्रजाः पालयिष्यसि १२२। स्वधर्मेणार्जितामुर्वीं प्राप्य राजीवलोचन । ख्यातिं यास्यसि वीर्येण कार्त्तवीर्यार्जुनो यथा १२३। सूत उवाच- एवमाभाष्य राजानं नारदो भगवानृषिः । अनुज्ञाप्य महाराजं तत्रैवांतरधीयत १२४। युधिष्ठिरोऽपि धर्मात्मा ऋषिभिः सह सुव्रतः । जगामाखिलतीर्थानि सादरः पृथिवीपतिः १२५। मयोक्तामृषयः सर्वे तीर्थयात्राश्रयां कथाम् । यः पठेच्छृणुयाद्वापि स मुक्तः सर्वपातकैः १२६। मयोक्तमखिलं तत्त्वं किं भूयः श्रोतुमिच्छथ । ऋषीणां पुण्यकीर्तीनां नावक्तव्यं ममास्ति वै १२७। इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे नानाविधतीर्थकथनं। नाम नवत्रिंशोऽध्यायः ३९।

nārada uvāca- atha saṃdhyāṃ samāsādya sa vidyāṃtīrthamuttamam | upaspṛśya naro vidvānbhavennāstyatra saṃśayaḥ 1| rāmasya ca prasādena tīrtharājaṃ kṛtaṃ purā | tallauhityaṃ samāsādya viṃdyādbahusuvarṇakam 2| karatoyāṃ samāsādya trirātropoṣito naraḥ | aśvamedhamavāpnoti śakralokaṃ ca gacchati 3| gaṃgāyāstvatha rājeṃdra sāgarasya ca saṃgame | aśvamedhaṃ daśaguṇaṃ pravadaṃti manīṣaṇaḥ 4| gaṃgāyāstu paraṃ dvīpaṃ prāpya yaḥ snāti bhārata | trirātropoṣito rājansarvakāmamavāpnuyāt 5| tato vaitaraṇīṃ gatvā nadīṃ pāpapramocanīm | virajaṃ tīrthamāsādya virājati yathā śaśī 6| prabhāve ca kulaṃ pūtvā sarvapāpaṃ vyapohati | gosahasraphalaṃ labdhvā punāti svakulaṃ naraḥ 7| śoṇasya jyotirathyāśca saṃgame nivasañchuciḥ | tarpayitvā pitṝndevānagniṣṭomaphalaṃ labhet 8| śoṇasya narmadāyāśca prabhave kurupuṃgava | vaṃśagulmamupaspṛśya vājimedhaphalaṃ labhet 9| ṛṣabhaṃ tīrthamāsādya kośalāyāṃ narādhipa | vājimedhamavāpnoti trirātropoṣito naraḥ 10| kośalāyāṃ samāsādya kālatīrthamupaspṛśet | vṛṣabhaikādaśaguṇaṃ labhate nātra saṃśayaḥ 11| puṣpavatyāmupaspṛśya trirātropoṣito naraḥ | gosahasraphalaṃ viṃdyātkulaṃ caiva samuddharet 12| tato badārikātīrthe snātvā prayatamānasaḥ | dīrghāyuṣyamavāpnoti svargalokaṃ ca gacchati 13| tato maheṃdramāsādya jāmadagnyaniṣevitam | rāmatīrthe naraḥ snātvā vājimedhaphalaṃ labhet 14| mataṃgasya tu kedāraṃ tatraiva bharatarṣabha | tatra snātvā naro rājangosahasraphalaṃ labhet 15| śrīparvataṃ samāsādya nadītīramupaspṛśet | aśvamedhamavāpnoti parāṃ siddhiṃ ca gacchati 16| śrīparvate mahādevo devyā saha mahādyutiḥ | nyavasatparamaprīto brahmā ca tridaśairvṛtaḥ 17| tatra devahrade snātvā śuciḥ prayatamānasaḥ | aśvamedhamavāpnoti parāṃ siddhiṃ ca gacchati 18| ṛṣabhaṃ parvataṃ gatvā bhāṃḍeṣu surapūjitam | vājapeyamavāpnoti nākapṛṣṭhe ca modate 19| tato gaccheta kāverīṃ vṛtāmṛpsarasāṃ gaṇaiḥ | tatra snātvā naro rājangosahasraphalaṃ labhet 20| tatra tīrthe samudrasya kanyātīrthamupaspṛśet | tatropaspṛśya rājeṃdra sarvapāpaiḥ pramucyate 21| atha gokamarṇamāsādya triṣulokeṣu viśrutam | samudramadhye rājeṃdra sarvalokanamaskṛtam 22| yatra brahmādayo devā munayaśca tapodhanāḥ | bhūtayakṣāḥ piśācāśca kinnarāḥ samahoragāḥ 23| siddhacāraṇagaṃdharvā mānuṣāḥ pannagāstathā | saritaḥ sāgarāḥ śailā upāsaṃte umāpatim 24| tatreśānaṃ samabhyarcya trirātropoṣito naraḥ | daśāśvamedhamāpnoti gāṇapatyaṃ ca viṃdati 25| upoṣya dvādaśarātraṃ kṛtārtho jāyate naraḥ | tasminneva tu gāyatryāḥ sthānaṃ trailokyaviśrutam 26| trirātramuṣitastatra gosahasraphalaṃ labhet | nidarśanaṃ ca pratyakṣaṃ brāhmaṇānāṃ narādhipa 27| gāyatrīṃ paṭhate yastu yonisaṃkarajo dvijaḥ | gāthā vā gītikā vāṇī tasya saṃpadyate nṛpa 28| abrāhmaṇasya paṭhataḥ sāvitrī tūpanaśyati | saṃvartasya tu viprarṣe vāpīmāsādya durllabhām 29| rūpasya bhāgī bhavati subhagaścābhijāyate | tato veṇāṃ samāsādya tarpayetpitṛdevatāḥ 30| mayūrahaṃsasaṃyuktaṃ vimānaṃ labhate naraḥ | tato godāvarīṃ prāpya nityasiddhaniṣevitām 31| gavāmayamavāpnoti vāyulokaṃ ca gacchati | veṇāyāḥ saṃgame snātvā vājapeyaphalaṃ labhet 32| varadāsaṃgamaṃ snātvā gosahasraphalaṃ labhet | brahmasthūṇāṃ samāsādya trirātropoṣito naraḥ 33| gosahasraphalaṃ viṃdyātsvargalokaṃ ca gacchati | kubjāvanaṃ samāsādya brahmacārī samāhitaḥ 34| trirātropoṣitaḥ snātvā gosahasraphalaṃ labhet | tato devahrade snātvā kṛṣṇaveṇā jalodbhave 35| jyotirmātra hrade caiva tathā kanyāśrame nṛpa | yatra kratuśatairiṣṭvā devarājo divaṃ gataḥ 36| agniṣṭomaśataṃ viṃdyādgamanādeva tatra tu | sarvadevahrade snātvā gosahasraphalaṃ labhet 37| jātimātra hrade snātvā bhavejjātismaro naraḥ | śarabhaṃgāśramaṃ gatvā śukasya ca mahātmanaḥ 38| pitṛdevārcanarato gosahasraphalaṃ labhet | daṃḍakāraṇyamāsādya mahārāja upaspṛśet 39| śarabhaṃgāśramaṃ gatvā śukasya ca mahātmanaḥ | na durgatimavāpnoti punāti svakulaṃ naraḥ 40| tataḥ sūryārakaṃ gacchejjamadagniniṣevitam | rāmatīrthaṃ naraḥ snātvā viṃdyādbahusuvarṇakam 41| saptagodāvarīṃ snātvā niyato niyatāśanaḥ | mahāpuṇyamavāpnoti devalokaṃ ca gacchati 42| tato devapathaṃ gacchenniyato niyatāśanaḥ | devasatrasya yatpuṇyaṃ tadavāpnoti mānavaḥ 43| tuṃgakāraṇyamāsādya brahmacārī jiteṃdriyaḥ | vedānadhyāpayattatra munīnsārasvataḥ purā 44| tatra vedānpraṇaṣṭāṃstu munerāṃgirasaḥ sutaḥ | upaviṣṭo maharṣīṇāmuttarīyeṣu bhārata 45| oṃkāreṇa yathānyāyaṃ samyaguccāritena ha | yena yatpūrvamabhyastaṃ tasya tatsamupasthitam 46| ṛṣayastatra devāśca varuṇo'gniprajāpatiḥ | harirnārāyaṇo devo mahādevastathaiva ca 47| pitāmahaśca bhagavāndevaissaha mahādyutiḥ | bhṛguṃ niyojayāmāsa yājanārthe mahādyutim 48| tataḥ sa cakre bhagavānṛṣīṇāṃ vidhivattadā | sarveṣāṃ punarādhānaṃ devadṛṣṭena karmaṇā 49| ājyabhāgena vai tatra tarpitāstu yathāvidhi | devāstribhuvanaṃ yātā ṛṣayaśca yathāsukham 50| tadaraṇyaṃ praviṣṭasya tuṃgakaṃ rājasattama | pāpaṃ vinaśyate sadyaḥ striyā vai puruṣasya vā 51| tatra māsaṃ vaseddhīro niyato niyatāśanaḥ | brahmalokaṃ vrajedrājanpunīte ca kulaṃ punaḥ 52| medhāvanaṃ samāsādya pitṛdevāṃśca tarpayet | agniṣṭomamavāpnoti smṛtiṃ medhāṃ ca viṃdati 53| tatra kālaṃjaraṃ gatvā gosahasraphalaṃ labhet | ātmānaṃ sādhayettatra girau kālaṃjare nṛpa 54| svargaloke mahīyeta naro nāstyatra saṃśayaḥ | tato girivaraśreṣṭhe citrakūṭe viśāṃpate 55| maṃdākinīṃ samāsādya nadīṃ pāpavimocanīm | atrābhiṣekaṃ kurvāṇaḥ pitṛdevārcane rataḥ 56| aśvamedhamavāpnoti gatiṃ ca paramāṃ vrajet | tato gaccheta rājeṃdra guhasthānamanuttamam 57| yatra devo mahāseno nityaṃ sannihito nṛpa | pumāṃstatra naraḥśreṣṭha gamanādeva sidhyati 58| koṭitīrthe naraḥ snātvā gosahasraphalaṃ labhet | pradakṣiṇamupāvṛtya yaśaḥsthānaṃ vrajennaraḥ 59| abhigamya mahādevaṃ virājati yathā śaśī | tatra kūpo mahārāja viśruto bharatarṣabha 60| samudrā yatra catvāro nivasaṃti yudhiṣṭhira | tatopaspṛśya rājeṃdra kṛtvā cāpi pradakṣiṇam 61| niyatātmā naraḥ pūto gaccheta paramāṃ gatim | tato gacchetkuruśreṣṭha śṛṃgaverapuraṃ mahat 62| yatra tīrṇo mahāprājño rāmo dāśarathiḥ purā | gaṃgāyāṃ tu naraḥ snātvā brahmacārī jiteṃdriyaḥ 63| vidhūtapāpmā bhavati vājapeyaṃ ca viṃdati | tato muṃjavaṭaṃ gachetsthānaṃ devasya dhīmataḥ 64| abhigamya mahādevamabhyarcya ca narādhipa | pradakṣiṇamupāvṛtya gāṇapatyamavāpnuyāt 65| tato gaccheta rājeṃdra prayāgamṛṣisaṃstutam | yatra brahmādayo devā diśaśca sadigīśvarāḥ 66| lokapālāśca siddhāśca niratāḥ pitarastathā | sanatkumārapramukhāstathaiva ca maharṣayaḥ 67| tathā nāgāḥ suparṇāśca siddhāḥ śukradharāstathā | saritaḥ sāgarāścaiva gaṃdharvāpsarasastathā 68| hariśca bhagavānāste prajāpatipuraskṛtaḥ | tatra trīṇyapi kuṃḍāni tayormadhyena jāhnavī 69| prayāgātsamatikrāṃtā sarvatīrthapuraskṛtā | tapanasya sutā tatra triṣu lokeṣu viśrutā 70| yamunāgaṃgayā sārddhaṃ saṃgatā lokabhāvinī | gaṃgāyamunayormadhye pṛthivyā jaghanaṃ smṛtam 71| prayāgaṃ jaghanasyāṃtamupasthamṛṣayo viduḥ | prayāgaṃ supratiṣṭhānaṃ kaṃbalāśvatarāvubhau 72| tīrthaṃ bhogavatī caiva vedī proktā prajāpateḥ | tatra vedāśca yajñāśca mūrttimaṃto yudhiṣṭhira 73| prajāpatimupāsaṃta ṛṣayaśca mahānaghāḥ | yajaṃte kratubhirdevāṃstathā cakradharā nṛpa 74| tataḥ puṇyatamaṃ nāsti triṣu lokeṣu bhārata | prayāgaṃ sarvatīrthebhyaḥ prabhāveṇādhikaṃ prabho 75| śravaṇāttasya tīrthasya nāmasaṃkīrtanādapi | mūrdhakā namanādvāpi sarvapāpaiḥ pramucyate 76| tatrābhiṣekaṃ yaḥ kuryātsaṃgame saṃśitavrataḥ | puṇyaṃ sumahadāpnoti rājasūyāśvamedhayoḥ 77| eṣā yajanabhūmirhi devānāmapi tatkathā | dattaṃ tatra svalpamapi mahadbhavati bhārata 78| na devavacanāttāta na lokavacanādapi | matirutkramaṇīyā te prayāgamaraṇaṃ prati 79| daśatīrthasahasrāṇi ṣaṣṭikoṭyastathāparāḥ | yeṣāṃ sānnidhyamatraiva kīrttitaṃ kurunaṃdana 80| caturvidye ca yatpuṇyaṃ satyavādiṣu caiva yat | snātaevatadāpnotigaṃgāyāmunasaṃgame 81| tato bhogavatī nāma vāsukestīrthamuttamam | tatrābhiṣekaṃ yaḥ kuryātso'śvamedhamavāpnuyāt 82| tatra haṃsaprapatanaṃ tīrthaṃ trailokyaviśrutam | daśāśvamedhikaṃ caiva gaṃgāyāṃ kurunaṃdana 83| kurukṣetrasamā gaṃgā yatra tatrāvagāhitā | viśeṣo vai kanakhale prayāgaṃ paramaṃ mahat 84| yadyakāryaśataṃ kṛtvā kṛtaṃ gaṃgāvasevanam | sarvaṃ tattasya gaṃgāpo dahatyagniriveṃdhanam 85| sarvaṃ dahati gaṃgāpastūlarāśimivānalaḥ | sarvaṃ kṛtayuge puṇyaṃ tretāyāṃ puṣkaraṃ smṛtam 86| dvāpare tu kurukṣetraṃ gaṃgā kaliyuge smṛtā | puṣkare tu tapastapyeddānaṃ dadyānmahālaye 87| malaye tvagnimārohedbhṛgutuṃge tvanāśanam | puṣkare tu kurukṣetre gaṃgāpo madhyageṣu ca 88| sadyastārayate jaṃtuḥ saptasaptāvarāṃstathā | punāti kīrttitā pāpaṃ dṛṣṭvā puṇyaṃ prayacchati 89| avagāḍhā ca pītvā ca punātyāsaptamaṃ kulam | yāvadasthi manuṣyasya gaṃgāyāḥ spṛśate jalam 90| tāvatsa puruṣo rājansvargaloke mahīyate | yathā puṇyāni tīrthāni puṇyānyāyatanāni ca 91| upāsya puṇyaṃ labdhvā ca bhavati paralokabhāk | na gaṃgā sadṛśaṃ tīrthaṃ na devaḥ keśavātparaḥ 92| brāhmaṇebhyaḥ paraṃ nāsti evamāha pitāmahaḥ | yatra gaṃgā mahārāja sa deśastatra yojanam 93| siddhakṣetraṃ ca vijñeyaṃ gaṃgātīrasamāśritam | idaṃ satyaṃ dvijātīnāṃ sādhūnāṃ mānaseṣu ca 94| muktiṃ caiva japetkarṇe śiṣṭasyānugatasya ca | idaṃ dharmyamidaṃ medhyamidaṃ svargyamidaṃ sukham 95| idaṃ puṇyatamaṃ ramyaṃ pāvanaṃ dharmamuttamam | mahīśīrṣamidaṃ guhyaṃ sarvapāpapramocanam 96| adhītya dvijamadhye ca nirmalatvamavāpnuyāt | śrīmatsvargyaṃ mahāpuṇyaṃ sapatnaśamanaṃ śivam 97| medhājananamagryaṃ vai tīrthavaṃśānukīrttanam | aputro labhate putramadhano dhanamāpnuyāt 98| mahīṃ vijayate rājā vaiśyo dhanamavāpnuyāt | śūdro yātīpsitānkāmānbrāhmaṇaḥ pāragaḥ paṭhan 99| yaścedaṃ śṛṇuyānnityaṃ tīrthapuṇyaṃ sadā śuci | jātismaratvamāpnoti nākapṛṣṭhe ca modate 100| gamyānyapi ca tīrthāni kīrtitānyagamānyapi | manasāpyabhigaccheta sarvatīrthamanīṣayā 101| etāni vasubhiḥ sādhyairādityairmarudaśvibhiḥ | ṛṣibhirdevakalpaiśca kṛtāni sukṛtaiṣibhiḥ 102| evaṃ tvamapi kauravya vidhinānena suvrata | vraja tīrthāni niyataḥ puṇyaṃ puṇyena varddhate 103| bhāvitaiḥ karaṇaiḥ pūrvamāstikyāchrutidarśanāt | prāpyaṃte tāni tīrthāni sadbhiḥ śiṣṭānudarśibhiḥ 104| nākṛto nākṛtātmā ca nāśucirna ca taskaraḥ | snāti tīrtheṣu kauravya na ca vakramatirnaraḥ 105| tvayā tu samyagvṛttena nityaṃ dharmārthadarśinā | pitarastarpitāstāta sarve ca prapitāmahāḥ | pitāmahapurogāśca devāḥ sarṣigaṇāstathā 106| vasiṣṭha uvāca- tvaṃ ca dharmeṇa dharmajña nityamevābhitoṣitāḥ | dilīpakīrtiṃ mahatīṃ prāpsyase bhuvi śāśvatīm 107| nārada uvāca- evamuktvābhyanujñāpya vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ | prītaḥ prītenamanasā tatraivāṃtaradhīyata 108| dilīpaḥ kuruśārdūla śāstratattvārthadarśanāt | vasiṣṭhavacanāccaiva pṛthivīmanucakrame 109| evameṣā mahābhāga pratiṣṭhāne pratiṣṭhitā | tīrthayātrā mahāpuṇyā sarvapāpapramocanī 110| anena vidhinā yastu pṛthivīṃ paryaṭiṣyati | aśvamedhaśataṃ sāgraṃ phalaṃ pretyaiṣa bhokṣyate 111| tataścāṣṭaguṇaṃ pārtha prāpsyase dharmamuttamam | dilīpaḥ pārtha nṛpatiryathāpūrvamavāptavān 112| netā ca tvamṛṣīnyasmāttasmātteṣṭaguṇaṃ phalam | rakṣogaṇavikīrṇāni tīrthānyetāni bhārata 113| na gatirvidyate'nyasya tvāmṛte kurunaṃdana | idaṃ devarṣicaritaṃ sarvatīrthānusaṃśritam 114| yaḥ paṭhetkalyamutthāya sarvapāpaiḥ pramucyate | ṛṣimukhyāḥ sadā yatra vālmīkistvatha kaśyapaḥ 115| ātreyastvatha kauṃḍinyo viśvāmitro'tha gautamaḥ | asito devalaścaiva mārkaṃḍeyo'tha gālavaḥ 116| bharadvājasya śiṣyaśca muniruddālakastathā | śaunakaḥ saha putreṇa vyāsaśca tapatāṃ varaḥ 117| durvāsāśca muniśreṣṭho jābāliśca mahātapāḥ | ete ṛṣivarāḥ sarve tvatpratīkṣyāstapodhanāḥ 118| ebhiḥ saha mahābhāga tīrthānyetānyanuvraja | prāpsyase mahatīṃ kīrtiṃ yathā rājā mahābhiṣaḥ 119| yathā yayātirdharmātmā yathā rājā purūravāḥ | tathā tvaṃ kuruśārdūla svena dharmeṇa śobhase 120| yathā bhagīratho rājā yathā rāmaśca viśrutaḥ | yathā vai vṛtrahā sarvānsapatnānadahat purā 121| trailokyaṃ pālayāmāsa devarāṭvigatajvaraḥ | tathā śatrukṣayaṃ kṛtvā tvaṃ prajāḥ pālayiṣyasi 122| svadharmeṇārjitāmurvīṃ prāpya rājīvalocana | khyātiṃ yāsyasi vīryeṇa kārttavīryārjuno yathā 123| sūta uvāca- evamābhāṣya rājānaṃ nārado bhagavānṛṣiḥ | anujñāpya mahārājaṃ tatraivāṃtaradhīyata 124| yudhiṣṭhiro'pi dharmātmā ṛṣibhiḥ saha suvrataḥ | jagāmākhilatīrthāni sādaraḥ pṛthivīpatiḥ 125| mayoktāmṛṣayaḥ sarve tīrthayātrāśrayāṃ kathām | yaḥ paṭhecchṛṇuyādvāpi sa muktaḥ sarvapātakaiḥ 126| mayoktamakhilaṃ tattvaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchatha | ṛṣīṇāṃ puṇyakīrtīnāṃ nāvaktavyaṃ mamāsti vai 127| iti śrīpādme mahāpurāṇe svargakhaṃḍe nānāvidhatīrthakathanaṃ| nāma navatriṃśo'dhyāyaḥ 39|