Chapter 40

युधिष्ठिर उवाच- पौषस्य कृष्णपक्षे तु किं नामैकादशी भवेत् । किं नाम को विधिस्तस्या एतद्विस्तरतो वद । एतदाख्याहि भो स्वामिन्को देवस्तत्र पूज्यते १। श्रीकृष्ण उवाच- कथयिष्यामि राजेंद्र भवतः स्नेहबंधनात् । तुष्टिर्मे न तथा राजन्यज्ञैर्बहुलदक्षिणैः २। यथा मे तुष्टिरायाति ह्येकादशीव्रतेन वै । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कर्त्तव्यो हरिवासरः ३। सत्यमेतन्न वै मिथ्या धर्मिष्ठानां विशारद । पौषस्य कृष्णपक्षे या सफला नाम नामतः ४। तस्यां नारायणं देवं पूजयेच्च यथाविधि । पूर्वेणैव विधानेन कर्त्तव्यैकादशी शुभा ५। नागानां च यथा शेषो पक्षिणां पन्नगाशनः । देवानां च यथा विष्णुर्द्विपदानां यथा द्विजः ६। व्रतानां च यथा राजन्श्रेष्ठा चैकादशी तिथिः । ते जनाश्चैव भो राजन्पूज्या वै सर्वदा मम ७। हरिवासरसंलीनाः कुर्वंत्येकादशीव्रतम् । इहैव धनसंयुक्ता मृता मोक्षं लभंति ते ८। सफलायां फलै राजन्पूजयेन्नामतो हरिम् । नारिकेलफलैश्चैव क्रमुकैर्बीजपूरकैः ९। जंबीरैर्दाडिमैश्चैव तथा धात्रीफलैः शुभैः । लवंगैर्बदरीभिश्च तथाम्रैश्च विशेषतः १०। पूजयेद्देवदेवेशं धूपदीपैस्तथैव च । सफलायां विशेषेण दीपदानं तु कारयेत् ११। रात्रौ जागरणं चैव कर्त्तव्यं सह वैष्णवैः । यावन्निमेषो नेत्रस्य तावज्जागर्ति यो निशि १२। एकाग्रमनसो राजन्तस्य पुण्यं शृणुष्व हि । तत्समो नास्ति यज्ञो वै तीर्थं वा तत्समं नहि १३। सर्वव्रतानि राजेंद्र कलां नार्हंति षोडशीम् । एवं वर्षसहस्राणि तपसा नैव यत्फलम् १४। तत्फलं समवाप्नोति यः करोति हि जागरम् । श्रूयतां राजशार्दूल सफलायाः कथा शुभा १५। चंपावतीति विख्याता पुरी माहिष्मतस्य च । बभूवुस्तस्य राजर्षेः पुत्राः पंच कुमारकाः १६। तेषां मध्ये तु ज्येष्ठो वै महापापरतः सदा । परदाराभिचारी च वेश्यासक्तश्च मद्यपः १७। पितुर्द्रव्यं तु तेनैव गमितं पापकर्मणा । असद्वृत्तिरतो नित्यं भूसुराणां तु निंदकः १८। वैष्णवानां च देवानां नित्यं निंदां करोति सः । ईदृशं तु ततो दृष्ट्वा पुत्रं माहिष्मतो नृपः १९। नाम्ना तु लुंपक इति राजपुत्रेषु चापठत् । राज्यान्निष्कासितस्तेन पित्रा चैव तु बंधुभिः २०। स चैवं परिवारैस्तु त्यक्तश्च परिपंथिवत् । लुंपकोऽपि तथा त्यक्तश्चिंतयामास वै तदा २१। त्यक्तोऽहं बांधवैः पित्रा राज्यान्निष्कासितः किल । इति संचिंत्यमानोऽसौ मतिं पापे तदाकरोत् २२। मया गंतव्यमेवास्तु दारुणे गहने वने । तस्माच्चैव पुरं सर्वं लुंपयिष्यामि वै पितुः २३। इत्येवं स मतिं कृत्वा लुंपको दैवयोगतः । निर्जगाम पुरात्तस्माद्गतोऽसौ गहने वने २४। जीवघातरतो नित्यं स्तेयद्यूतकलानिधिः । सर्वं च नगरं तेन मुषितं पापकर्मणा २५। स्तेयाभिगामी नगरे गृहीतः स निशाचरैः । उवाच तान्सुतोऽहं वै राज्ञो माहिष्मतस्य च २६। स तैर्मुक्तः पापकर्मा चागतो विपिनं पुनः । आमिषाभिरतो नित्यं तरोर्वै फलभक्षणे २७। आश्रमस्तस्य दुष्टस्य वासुदेवस्य संनिधौ । अश्वत्थो वर्त्तते तत्र जीर्णश्च बहुवार्षिकः २८। देवत्वं तस्य वृक्षस्य विपिने वर्तते महत् । तत्रैव निवसंश्चैव लुंपकः पापबुद्धिमान् २९। गते बहुतिथे काले कस्यचित्पुण्यसंचयात् । पौषस्य कृष्णपक्षे तु दशम्यां दिवसे तथा ३०। फलानि भुक्त्वा वृक्षाणां रात्रौ शीतेन पीडितः । लुंपको नाम पापिष्ठो वस्त्रहीनो गतेक्षणः ३१। पीड्यमानोऽतिशीतेन हरिवृक्षसमीपतः । न निद्रा न सुखं तस्य गतप्राण इवाभवत् ३२। आछाद्य दशनैरास्यमेवं नीता निशाखिला । भानूदयेऽपि पापिष्ठो न लेभे चेतनां तदा ३३। लुंपको गतसंज्ञस्तु सफलाया दिने तथा । रवौ मध्यंगते चैव संज्ञां लेभे स लुंपकः ३४। इतस्ततो विलोक्याथ व्यथितश्च तदासनात् । स्खलत्पद्भ्यां प्रचलितः खंजन्निव मुहुर्मुहुः ३५। वनमध्ये गतस्तत्र क्षुत्क्षामः पीडितोऽभवत् । न शक्तिर्जीवघाते तु लुंपकस्य दुरात्मनः ३६। फलानि च तदा राजन्नाजहार स लुंपकः । यावत्समागतस्तत्र तावदस्तं गतो रविः ३७। किं भविष्यति तातेति स विलापं चकार ह । फलानि तत्र भूरीणि वृक्षमूले न्यवेशयत् ३८। इत्युवाच फलैरेभिः श्रीपतिस्तुष्यतां हरिः । इत्युक्त्वा लुंपकश्चैव निद्रां लेभे न वै निशि ३९। रात्रौ जागरणं मेने विष्णुस्तस्य दुरात्मनः । फलैस्तु पूजनं मेने सफलायास्तथानघ ४०। अकस्माद्व्रतमेवैतत्कृतवान्वै स लुंपकः । तेन पुण्यप्रभावेन प्राप्तं राज्यमकंटकम् ४१। सूर्यस्योदयनं यावत्तावद्विष्णुर्जगाम ह । दिवि तत्कालमुत्पन्ना वागुवाचाशरीरिणी ४२। राज्यं प्राप्स्यसि पुत्रत्वं सफलायाः प्रसादतः। तथेत्युक्ते तु वचसि दिव्यरूपधरोऽभवत् ४३। मतिरासीत्ततस्तस्य परमा वैष्णवी नृप । दिव्याभरणशोभाढ्यो लेभे राज्यमकंटकम् ४४। कृतं राज्यं तु तेनैवं वर्षाणि दशपंच च । मनोदास्तस्यपुत्रास्तु दाराः कृष्णप्रसादतः ४५। आशु राज्यं परित्यज्य पुत्रे चैव समर्प्य च । गतः कृष्णस्य सांनिध्यं यत्र गत्वा न शोचति ४६। एवं यः कुरुते राजन्सफलाव्रतमुत्तमम् । इहलोके सुखं प्राप्य मृतो मोक्षमवाप्नुयात् ४७। धन्यास्ते मानवा लोके सफलायां च ये रताः । तेषां च सफलं जन्म नात्र कार्या विचारणा ४८। पठनाच्छ्रवणाच्चैव करणाच्च विशांपते । राजसूयस्य यज्ञस्य फलमाप्नोति मानवः ४९। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे उमापतिनारदसंवादे पौषकृष्णासफलैकादशीनाम चत्वारिंशोऽध्यायः ४०।

yudhiṣṭhira uvāca- pauṣasya kṛṣṇapakṣe tu kiṃ nāmaikādaśī bhavet | kiṃ nāma ko vidhistasyā etadvistarato vada | etadākhyāhi bho svāminko devastatra pūjyate 1| śrīkṛṣṇa uvāca- kathayiṣyāmi rājeṃdra bhavataḥ snehabaṃdhanāt | tuṣṭirme na tathā rājanyajñairbahuladakṣiṇaiḥ 2| yathā me tuṣṭirāyāti hyekādaśīvratena vai | tasmātsarvaprayatnena karttavyo harivāsaraḥ 3| satyametanna vai mithyā dharmiṣṭhānāṃ viśārada | pauṣasya kṛṣṇapakṣe yā saphalā nāma nāmataḥ 4| tasyāṃ nārāyaṇaṃ devaṃ pūjayecca yathāvidhi | pūrveṇaiva vidhānena karttavyaikādaśī śubhā 5| nāgānāṃ ca yathā śeṣo pakṣiṇāṃ pannagāśanaḥ | devānāṃ ca yathā viṣṇurdvipadānāṃ yathā dvijaḥ 6| vratānāṃ ca yathā rājanśreṣṭhā caikādaśī tithiḥ | te janāścaiva bho rājanpūjyā vai sarvadā mama 7| harivāsarasaṃlīnāḥ kurvaṃtyekādaśīvratam | ihaiva dhanasaṃyuktā mṛtā mokṣaṃ labhaṃti te 8| saphalāyāṃ phalai rājanpūjayennāmato harim | nārikelaphalaiścaiva kramukairbījapūrakaiḥ 9| jaṃbīrairdāḍimaiścaiva tathā dhātrīphalaiḥ śubhaiḥ | lavaṃgairbadarībhiśca tathāmraiśca viśeṣataḥ 10| pūjayeddevadeveśaṃ dhūpadīpaistathaiva ca | saphalāyāṃ viśeṣeṇa dīpadānaṃ tu kārayet 11| rātrau jāgaraṇaṃ caiva karttavyaṃ saha vaiṣṇavaiḥ | yāvannimeṣo netrasya tāvajjāgarti yo niśi 12| ekāgramanaso rājantasya puṇyaṃ śṛṇuṣva hi | tatsamo nāsti yajño vai tīrthaṃ vā tatsamaṃ nahi 13| sarvavratāni rājeṃdra kalāṃ nārhaṃti ṣoḍaśīm | evaṃ varṣasahasrāṇi tapasā naiva yatphalam 14| tatphalaṃ samavāpnoti yaḥ karoti hi jāgaram | śrūyatāṃ rājaśārdūla saphalāyāḥ kathā śubhā 15| caṃpāvatīti vikhyātā purī māhiṣmatasya ca | babhūvustasya rājarṣeḥ putrāḥ paṃca kumārakāḥ 16| teṣāṃ madhye tu jyeṣṭho vai mahāpāparataḥ sadā | paradārābhicārī ca veśyāsaktaśca madyapaḥ 17| piturdravyaṃ tu tenaiva gamitaṃ pāpakarmaṇā | asadvṛttirato nityaṃ bhūsurāṇāṃ tu niṃdakaḥ 18| vaiṣṇavānāṃ ca devānāṃ nityaṃ niṃdāṃ karoti saḥ | īdṛśaṃ tu tato dṛṣṭvā putraṃ māhiṣmato nṛpaḥ 19| nāmnā tu luṃpaka iti rājaputreṣu cāpaṭhat | rājyānniṣkāsitastena pitrā caiva tu baṃdhubhiḥ 20| sa caivaṃ parivāraistu tyaktaśca paripaṃthivat | luṃpako'pi tathā tyaktaściṃtayāmāsa vai tadā 21| tyakto'haṃ bāṃdhavaiḥ pitrā rājyānniṣkāsitaḥ kila | iti saṃciṃtyamāno'sau matiṃ pāpe tadākarot 22| mayā gaṃtavyamevāstu dāruṇe gahane vane | tasmāccaiva puraṃ sarvaṃ luṃpayiṣyāmi vai pituḥ 23| ityevaṃ sa matiṃ kṛtvā luṃpako daivayogataḥ | nirjagāma purāttasmādgato'sau gahane vane 24| jīvaghātarato nityaṃ steyadyūtakalānidhiḥ | sarvaṃ ca nagaraṃ tena muṣitaṃ pāpakarmaṇā 25| steyābhigāmī nagare gṛhītaḥ sa niśācaraiḥ | uvāca tānsuto'haṃ vai rājño māhiṣmatasya ca 26| sa tairmuktaḥ pāpakarmā cāgato vipinaṃ punaḥ | āmiṣābhirato nityaṃ tarorvai phalabhakṣaṇe 27| āśramastasya duṣṭasya vāsudevasya saṃnidhau | aśvattho varttate tatra jīrṇaśca bahuvārṣikaḥ 28| devatvaṃ tasya vṛkṣasya vipine vartate mahat | tatraiva nivasaṃścaiva luṃpakaḥ pāpabuddhimān 29| gate bahutithe kāle kasyacitpuṇyasaṃcayāt | pauṣasya kṛṣṇapakṣe tu daśamyāṃ divase tathā 30| phalāni bhuktvā vṛkṣāṇāṃ rātrau śītena pīḍitaḥ | luṃpako nāma pāpiṣṭho vastrahīno gatekṣaṇaḥ 31| pīḍyamāno'tiśītena harivṛkṣasamīpataḥ | na nidrā na sukhaṃ tasya gataprāṇa ivābhavat 32| āchādya daśanairāsyamevaṃ nītā niśākhilā | bhānūdaye'pi pāpiṣṭho na lebhe cetanāṃ tadā 33| luṃpako gatasaṃjñastu saphalāyā dine tathā | ravau madhyaṃgate caiva saṃjñāṃ lebhe sa luṃpakaḥ 34| itastato vilokyātha vyathitaśca tadāsanāt | skhalatpadbhyāṃ pracalitaḥ khaṃjanniva muhurmuhuḥ 35| vanamadhye gatastatra kṣutkṣāmaḥ pīḍito'bhavat | na śaktirjīvaghāte tu luṃpakasya durātmanaḥ 36| phalāni ca tadā rājannājahāra sa luṃpakaḥ | yāvatsamāgatastatra tāvadastaṃ gato raviḥ 37| kiṃ bhaviṣyati tāteti sa vilāpaṃ cakāra ha | phalāni tatra bhūrīṇi vṛkṣamūle nyaveśayat 38| ityuvāca phalairebhiḥ śrīpatistuṣyatāṃ hariḥ | ityuktvā luṃpakaścaiva nidrāṃ lebhe na vai niśi 39| rātrau jāgaraṇaṃ mene viṣṇustasya durātmanaḥ | phalaistu pūjanaṃ mene saphalāyāstathānagha 40| akasmādvratamevaitatkṛtavānvai sa luṃpakaḥ | tena puṇyaprabhāvena prāptaṃ rājyamakaṃṭakam 41| sūryasyodayanaṃ yāvattāvadviṣṇurjagāma ha | divi tatkālamutpannā vāguvācāśarīriṇī 42| rājyaṃ prāpsyasi putratvaṃ saphalāyāḥ prasādataḥ| tathetyukte tu vacasi divyarūpadharo'bhavat 43| matirāsīttatastasya paramā vaiṣṇavī nṛpa | divyābharaṇaśobhāḍhyo lebhe rājyamakaṃṭakam 44| kṛtaṃ rājyaṃ tu tenaivaṃ varṣāṇi daśapaṃca ca | manodāstasyaputrāstu dārāḥ kṛṣṇaprasādataḥ 45| āśu rājyaṃ parityajya putre caiva samarpya ca | gataḥ kṛṣṇasya sāṃnidhyaṃ yatra gatvā na śocati 46| evaṃ yaḥ kurute rājansaphalāvratamuttamam | ihaloke sukhaṃ prāpya mṛto mokṣamavāpnuyāt 47| dhanyāste mānavā loke saphalāyāṃ ca ye ratāḥ | teṣāṃ ca saphalaṃ janma nātra kāryā vicāraṇā 48| paṭhanācchravaṇāccaiva karaṇācca viśāṃpate | rājasūyasya yajñasya phalamāpnoti mānavaḥ 49| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsāhasryāṃ saṃhitāyāmuttarakhaṃḍe umāpatināradasaṃvāde pauṣakṛṣṇāsaphalaikādaśīnāma catvāriṃśo'dhyāyaḥ 40|