Chapter 46

युधिष्ठिर उवाच- फाल्गुनस्य सिते पक्षे श्रुता चामलकी तथा । चैत्रस्य कृष्णपक्षे तु किं नामैकादशी भवेत् १। श्रीकृष्ण उवाच- शृणु राजेंद्र वक्ष्यामि आख्यानं पापनाशनम् । यल्लोमशोऽब्रवीत्पृष्टो मांधात्रा चक्रवर्तिना २। मांधातोवाच - भगवन्श्रोतुमिच्छामि लोकानां हितकाम्यया । चैत्रस्य प्रथमे पक्षे का नामैकादशी भवेत् । को विधिः किं फलं तस्याः कथयस्व प्रसादतः ३। लोमश उवाच- चैत्रमास्यसिते पक्षे नाम्ना वै पापमोचनी । एकादशी समाख्याता पिशाचत्वविनाशिनी ४। शृणु तस्याः प्रवक्ष्यामि कामदां सिद्धिदां नृप । कथां विचित्रां शुभदां पापघ्नीं धर्मदायिनीम् ५। पुरा चैत्ररथोद्देशे अप्सरोगणसेविते । वसंतसमये प्राप्ते षट्पदाकुलिते वने ६। गंधर्वकन्यावादित्रै रमंति सह किंनरैः । पाकशासनमुख्याश्च क्रीडांते त्रिदिवौकसः ७। नापरं सुखदं किंचिद्विना चैत्ररथाद्वनम् । तस्मिन्वने तु मुनयस्तपंति बहुलं तपः ८। मेधावि नामानमृषिं तत्रस्थं ब्रह्मचारिणम् । अप्सरास्तं मुनिवरं मोहनायोपचक्रमे ९। मंजुघोषेति विख्याता भावं तस्य वितन्वती । क्रोशमात्रं स्थिता तस्य भयादाश्रमसन्निधौ १०। गायंती मधुरं साधु पीडयंती विपंचिकाम् । गायंतीं तामथालोक्य पुष्पचंदनसेविताम् ११। कामोऽपि विजयाकांक्षी शिवभक्तान्मुनीश्वरान् । तस्याः शरीरे संवासमकरोन्मनसः सुतः १२। कृत्वा भ्रुवौ धनुष्कोटिं गुणं कृत्वा कटाक्षकम् । मार्गणौ नयने कृत्वा पक्ष्मयुक्ते यथाक्रमम् १३। कुचौ कृत्वा पटकुटीं विजयायोपचक्रमे । मंजुघोषाभवत्तस्य कामस्यैव वरूथिनी १४। मेधाविनं मुनिं दृष्ट्वा सापि कामेन पीडिता । यौवनोद्भिन्नदेहोऽसौ मेधाव्यपि विराजते १५। सितोपवीतसहितो दृष्टः स्मर इवापरः । मेधावी वसते चासौ च्यवनस्याश्रमे शुभे १६। मंजुघोषा स्थितं तत्र दृष्ट्वा सा मुनिपुंगवम् । मदनस्य वशं प्राप्ता मंदं मंदमगायत १७। रणद्वलयसंयुक्तां शिंजन्नूपुरमेखलाम् । गायंतीं तां तथाभूतां विलोक्य मुनिपुंगवः १८। मदनेन ससैन्येन नीतो मोहवशं बलात् । मंजुघोषा समागम्य मुनिं दृष्ट्वा तथाविधम् १९। हावभावकटाक्षैस्तं मोहयामास चांगना । अधः संस्थाप्य वीणां सा सस्वजे तं मुनीश्वरम् २०। वलितेव लता वृक्षं वातवेगेन कंपितम् । सोऽपि रेमे तया सार्द्धं मेधावी मुनिपुंगवः २१। तस्मिन्नेव ततो दृष्ट्वा तस्यास्तं देहमुत्तमम् । शिवतत्वं गतं तस्य कामतत्त्ववशं गतः २२। न निशां न दिनं सोऽपि रमन्जानाति कामुकः । बहुवर्षं गतः कालो मुनेराचारलोपतः २३। मंजुघोषा देवलोकगमनायोपचक्रमे । गच्छंती तं प्रत्युवाच रमंतं मुनिसत्तमम् । आदेशो दीयतां ब्रह्मन्स्वदेशगमनाय मे २४। मेधाव्युवाच- अद्यैव त्वं समायाता प्रदोषादौ वरानने । यावत्प्रभातसंध्या स्यात्तावत्तिष्ठ ममांतिके । इति श्रुत्वा मुनेर्वाक्यं भयभीता बभूव सा २५। पुनर्वै रमयामास तमृषिं नृपसत्तम । मुनेः शापभयाद्भीता बहुलान्परिवत्सरान् २६। वर्षाणां पंचपंचाशन्नवमासदिनत्रयम् । सा रेमे मुनिना तस्य निशार्द्धमिव चाभवत् २७। सा तं पुनरुवाचाथ तस्मिन्काले गते मुनिम् । आदेशो दीयतां ब्रह्मन्गंतव्यं स्वगृहे मया २८। मेधाव्युवाच- प्रभातमधुना चास्ते श्रूयतां वचनं मम । संध्या यावच्च कुर्वेऽहं तावत्त्वं वै स्थिरा भव २९। इति वाक्यं मुनेः श्रुत्वा जातानंदसमाकुला । स्मितं कृत्वा तु सा किंचित्प्रत्युवाच शुचिस्मिता ३०। अप्सरा उवाच-। कियत्प्रमाणा विप्रेंद्र तव संध्या गतानघ । मयि प्रसादं कृत्वा तु गतकालो विचार्यताम् ३१। इति तस्या वचः श्रुत्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनः । गतकालस्य विप्रेंद्र प्रमाणमकरोत्तदा ३२। समाश्च सप्तपंचाशद्गतास्तस्य तया सह । चुक्रोध सततस्तस्यै ज्वालामाली बभूव ह ३३। नेत्राभ्यां विस्फुलिंगान्स मुंचमानोऽतिकोपनः । कालरूपां तु तां दृष्ट्वा तपसः क्षयकारिणीम् ३४। दुःखार्जितं क्षयं नीतं तपोदृष्ट्वातयासह । सकंपोष्ठो मुनिस्तत्रप्रत्युवाचाकुलेंद्रियः ३५। तां शशापाथमेधावी त्वं पिशाची भवेति च । धिक्त्वां पापे दुराचारे कुलटे पातकप्रिये ३६। तस्य शापेन सा दग्धा विनयावनता स्थिता । उवाच वचनं सुभ्रूः प्रसादं वांछती मुनिम् । प्रसादं कुरु विप्रेंद्र शापस्यानुग्रहं कुरु ३७। सतां संगो हि भवति वचोभिः सप्तभिः पदैः । त्वया सह मम ब्रह्मन्नीता वै बहुवत्सराः । एतस्मात्कारणात्स्वामिन्प्रसादं कुरु सुव्रत ३८। मुनिरुवाच- शृणु मे वचनं भद्रे शापानुग्रहकारकम् । किं करोमि त्वया पापे क्षयं नीतं महत्तपः ३९। चैत्रस्य कृष्णपक्षे तु भवेदेकादशी शुभा । पापमोचनिका नाम सर्वपापक्षयंकरी ४०। तस्या व्रते कृते शुभ्रे पिशाचत्वं प्रयास्यति । इत्युक्त्वा सोऽपि मेधावी जगाम पितुराश्रमम् ४१। तमागतं समालोक्य च्यवनः प्रत्युवाचतम् । किमेतद्विहितं पुत्र त्वया पुण्यं क्षयं कृतम् ४२। मेधाव्युवाच- पातकं वै कृतं तात रमिता चाप्सरा मया । प्रायश्चित्तं ब्रूहि तात येन पापक्षयो भवेत् ४३। च्यवन उवाच- चैत्रस्य चासिते पक्षे नाम्ना वै पापमोचनी । अस्या व्रते कृते पुत्र पापराशिः क्षयं व्रजेत् ४४। इति श्रुत्वा पितुर्वाक्यं कृतं तेन व्रतोत्तमम् । गतं पापं क्षयं तस्य तपोयुक्तो बभूव सः ४५। साप्येवं मंजुघोषा च कृत्वैतद्व्रतमुत्तमम् । पिशाचत्वाद्विनिर्मुक्ता पापमोचनिकाव्रतात् । दिव्यरूपधरा सा वै गता नाके वराप्सराः ४६। लोमश उवाच- पापमोचनिकां राजन्ये कुर्वंति नरोत्तमाः । तेषां पापं च यत्किंचित्तत्सर्वं च क्षयं व्रजेत् ४७। पठनाच्छ्रवणाद्राजन्गोसहस्रफलं लभेत् । ब्रह्महा हेमहारी च सुरापो गुरुतल्पगः ४८। व्रतस्य चास्य करणात्पापमुक्ता भवंति ते । बहुपुण्यप्रदं ह्येतत्करणाद्व्रतमुत्तमम् ४९। इति श्री पाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे उमापतिनारदसंवादे चैत्रकृष्णैकादशी पापमोचनीनाम षट्चत्वारिंशोऽध्यायः ४६।

yudhiṣṭhira uvāca- phālgunasya site pakṣe śrutā cāmalakī tathā | caitrasya kṛṣṇapakṣe tu kiṃ nāmaikādaśī bhavet 1| śrīkṛṣṇa uvāca- śṛṇu rājeṃdra vakṣyāmi ākhyānaṃ pāpanāśanam | yallomaśo'bravītpṛṣṭo māṃdhātrā cakravartinā 2| māṃdhātovāca - bhagavanśrotumicchāmi lokānāṃ hitakāmyayā | caitrasya prathame pakṣe kā nāmaikādaśī bhavet | ko vidhiḥ kiṃ phalaṃ tasyāḥ kathayasva prasādataḥ 3| lomaśa uvāca- caitramāsyasite pakṣe nāmnā vai pāpamocanī | ekādaśī samākhyātā piśācatvavināśinī 4| śṛṇu tasyāḥ pravakṣyāmi kāmadāṃ siddhidāṃ nṛpa | kathāṃ vicitrāṃ śubhadāṃ pāpaghnīṃ dharmadāyinīm 5| purā caitrarathoddeśe apsarogaṇasevite | vasaṃtasamaye prāpte ṣaṭpadākulite vane 6| gaṃdharvakanyāvāditrai ramaṃti saha kiṃnaraiḥ | pākaśāsanamukhyāśca krīḍāṃte tridivaukasaḥ 7| nāparaṃ sukhadaṃ kiṃcidvinā caitrarathādvanam | tasminvane tu munayastapaṃti bahulaṃ tapaḥ 8| medhāvi nāmānamṛṣiṃ tatrasthaṃ brahmacāriṇam | apsarāstaṃ munivaraṃ mohanāyopacakrame 9| maṃjughoṣeti vikhyātā bhāvaṃ tasya vitanvatī | krośamātraṃ sthitā tasya bhayādāśramasannidhau 10| gāyaṃtī madhuraṃ sādhu pīḍayaṃtī vipaṃcikām | gāyaṃtīṃ tāmathālokya puṣpacaṃdanasevitām 11| kāmo'pi vijayākāṃkṣī śivabhaktānmunīśvarān | tasyāḥ śarīre saṃvāsamakaronmanasaḥ sutaḥ 12| kṛtvā bhruvau dhanuṣkoṭiṃ guṇaṃ kṛtvā kaṭākṣakam | mārgaṇau nayane kṛtvā pakṣmayukte yathākramam 13| kucau kṛtvā paṭakuṭīṃ vijayāyopacakrame | maṃjughoṣābhavattasya kāmasyaiva varūthinī 14| medhāvinaṃ muniṃ dṛṣṭvā sāpi kāmena pīḍitā | yauvanodbhinnadeho'sau medhāvyapi virājate 15| sitopavītasahito dṛṣṭaḥ smara ivāparaḥ | medhāvī vasate cāsau cyavanasyāśrame śubhe 16| maṃjughoṣā sthitaṃ tatra dṛṣṭvā sā munipuṃgavam | madanasya vaśaṃ prāptā maṃdaṃ maṃdamagāyata 17| raṇadvalayasaṃyuktāṃ śiṃjannūpuramekhalām | gāyaṃtīṃ tāṃ tathābhūtāṃ vilokya munipuṃgavaḥ 18| madanena sasainyena nīto mohavaśaṃ balāt | maṃjughoṣā samāgamya muniṃ dṛṣṭvā tathāvidham 19| hāvabhāvakaṭākṣaistaṃ mohayāmāsa cāṃganā | adhaḥ saṃsthāpya vīṇāṃ sā sasvaje taṃ munīśvaram 20| valiteva latā vṛkṣaṃ vātavegena kaṃpitam | so'pi reme tayā sārddhaṃ medhāvī munipuṃgavaḥ 21| tasminneva tato dṛṣṭvā tasyāstaṃ dehamuttamam | śivatatvaṃ gataṃ tasya kāmatattvavaśaṃ gataḥ 22| na niśāṃ na dinaṃ so'pi ramanjānāti kāmukaḥ | bahuvarṣaṃ gataḥ kālo munerācāralopataḥ 23| maṃjughoṣā devalokagamanāyopacakrame | gacchaṃtī taṃ pratyuvāca ramaṃtaṃ munisattamam | ādeśo dīyatāṃ brahmansvadeśagamanāya me 24| medhāvyuvāca- adyaiva tvaṃ samāyātā pradoṣādau varānane | yāvatprabhātasaṃdhyā syāttāvattiṣṭha mamāṃtike | iti śrutvā munervākyaṃ bhayabhītā babhūva sā 25| punarvai ramayāmāsa tamṛṣiṃ nṛpasattama | muneḥ śāpabhayādbhītā bahulānparivatsarān 26| varṣāṇāṃ paṃcapaṃcāśannavamāsadinatrayam | sā reme muninā tasya niśārddhamiva cābhavat 27| sā taṃ punaruvācātha tasminkāle gate munim | ādeśo dīyatāṃ brahmangaṃtavyaṃ svagṛhe mayā 28| medhāvyuvāca- prabhātamadhunā cāste śrūyatāṃ vacanaṃ mama | saṃdhyā yāvacca kurve'haṃ tāvattvaṃ vai sthirā bhava 29| iti vākyaṃ muneḥ śrutvā jātānaṃdasamākulā | smitaṃ kṛtvā tu sā kiṃcitpratyuvāca śucismitā 30| apsarā uvāca-| kiyatpramāṇā vipreṃdra tava saṃdhyā gatānagha | mayi prasādaṃ kṛtvā tu gatakālo vicāryatām 31| iti tasyā vacaḥ śrutvā vismayotphullalocanaḥ | gatakālasya vipreṃdra pramāṇamakarottadā 32| samāśca saptapaṃcāśadgatāstasya tayā saha | cukrodha satatastasyai jvālāmālī babhūva ha 33| netrābhyāṃ visphuliṃgānsa muṃcamāno'tikopanaḥ | kālarūpāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā tapasaḥ kṣayakāriṇīm 34| duḥkhārjitaṃ kṣayaṃ nītaṃ tapodṛṣṭvātayāsaha | sakaṃpoṣṭho munistatrapratyuvācākuleṃdriyaḥ 35| tāṃ śaśāpāthamedhāvī tvaṃ piśācī bhaveti ca | dhiktvāṃ pāpe durācāre kulaṭe pātakapriye 36| tasya śāpena sā dagdhā vinayāvanatā sthitā | uvāca vacanaṃ subhrūḥ prasādaṃ vāṃchatī munim | prasādaṃ kuru vipreṃdra śāpasyānugrahaṃ kuru 37| satāṃ saṃgo hi bhavati vacobhiḥ saptabhiḥ padaiḥ | tvayā saha mama brahmannītā vai bahuvatsarāḥ | etasmātkāraṇātsvāminprasādaṃ kuru suvrata 38| muniruvāca- śṛṇu me vacanaṃ bhadre śāpānugrahakārakam | kiṃ karomi tvayā pāpe kṣayaṃ nītaṃ mahattapaḥ 39| caitrasya kṛṣṇapakṣe tu bhavedekādaśī śubhā | pāpamocanikā nāma sarvapāpakṣayaṃkarī 40| tasyā vrate kṛte śubhre piśācatvaṃ prayāsyati | ityuktvā so'pi medhāvī jagāma piturāśramam 41| tamāgataṃ samālokya cyavanaḥ pratyuvācatam | kimetadvihitaṃ putra tvayā puṇyaṃ kṣayaṃ kṛtam 42| medhāvyuvāca- pātakaṃ vai kṛtaṃ tāta ramitā cāpsarā mayā | prāyaścittaṃ brūhi tāta yena pāpakṣayo bhavet 43| cyavana uvāca- caitrasya cāsite pakṣe nāmnā vai pāpamocanī | asyā vrate kṛte putra pāparāśiḥ kṣayaṃ vrajet 44| iti śrutvā piturvākyaṃ kṛtaṃ tena vratottamam | gataṃ pāpaṃ kṣayaṃ tasya tapoyukto babhūva saḥ 45| sāpyevaṃ maṃjughoṣā ca kṛtvaitadvratamuttamam | piśācatvādvinirmuktā pāpamocanikāvratāt | divyarūpadharā sā vai gatā nāke varāpsarāḥ 46| lomaśa uvāca- pāpamocanikāṃ rājanye kurvaṃti narottamāḥ | teṣāṃ pāpaṃ ca yatkiṃcittatsarvaṃ ca kṣayaṃ vrajet 47| paṭhanācchravaṇādrājangosahasraphalaṃ labhet | brahmahā hemahārī ca surāpo gurutalpagaḥ 48| vratasya cāsya karaṇātpāpamuktā bhavaṃti te | bahupuṇyapradaṃ hyetatkaraṇādvratamuttamam 49| iti śrī pādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsāhasryāṃ saṃhitāyāmuttarakhaṃḍe umāpatināradasaṃvāde caitrakṛṣṇaikādaśī pāpamocanīnāma ṣaṭcatvāriṃśo'dhyāyaḥ 46|