Chapter 25

शेष उवाच। अथ वीक्ष्य भटान्निजान्नृपो रुधिरौघेण परिप्लुतांगकान् । सुखमाप न वै शुशोच तान्परिपप्रच्छ सुतस्य चेष्टितम् १। गदताखिलकर्म तस्य वै स कथं चाहरदश्ववर्यकम् । कथयंतु पुनः कियद्बलं बत वीराः कति योद्धुमागताः २। अथ शत्रुबलोन्मुखः कथं मम वीरो दमनो रणं व्यधात् । विजयं च विधाय दुर्जयं किल वीरं बत कोऽप्यशातयत् ३। इत्याकर्ण्य वचो राज्ञः प्रत्यूचुस्तेऽस्य सेवकाः । क्षतजेन परिक्लिन्न गात्रवस्त्रादिधारिणः ४। राजन्नश्वं समालोक्य पत्रचिह्नाद्यलंकृतम् । ग्राहयामास गर्वेण तृणीकृत्य रघूत्तमम् ५। ततो हयानुगः प्राप्तः स्वल्पसैन्यसमावृतः । तेन साकमभूद्युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् ६। तं मूर्च्छितं ततः कृत्वा तव पुत्रः स्वसायकैः । यावत्तिष्ठत्यथायातः शत्रुघ्नः स्वबलैर्वृतः ७। ततो युद्धं महदभूच्छस्त्रास्त्रपरिबृंहितम् । बहुशो जयमापेदे तव पुत्रो महाबलः ८। इदानीं तेन मुक्त्वास्त्रं शत्रुघ्नभ्रातृसूनुना । मूर्च्छितः प्रधने राजन्कृतो वीरः सुतस्तव ९। इति वाक्यं समाकर्ण्य रोषशोकसमन्वितः । स्थगितांग इवासीत्स समुद्र इव पर्वणि १०। उवाच सेनाधिपतिं रोषप्रस्फुरिताधरः । दन्तैर्दताँल्लिहन्नोष्ठं जिह्वया शोककर्शितः ११। सेनापते कुरुष्वारान्मम सेनां तु सज्जिताम् । योत्स्ये रामस्य सुभटैर्ममपुत्रोपघातकैः १२। अद्याहं मम पुत्रस्य दुःखदं निशितैः शरैः । पातयिष्ये यदि ह्येनं रक्षितापि महेश्वरः १३। सेनापतिरिदं वाक्यं प्रोक्तं सुभुजभूपतेः । निशम्य च तथा कृत्वा सज्जीभूतो भवत्स्वयम् १४। राज्ञे निवेदयामास ससज्जां चतुरंगिणीम् । सेनां कालबलप्रख्यां हतदुर्जनकोटिकाम् १५। श्रुत्वा सेनापतेर्वाक्यं सुबाहुः परवीरहा । निर्जगाम ततो यत्र शत्रुघ्नः स्वसुतार्दनः १६। कुंजरैश्च मदोन्मत्तैर्हयैश्चापि मनोजवैः । रथैश्च सर्वशस्त्रास्त्रपूरितै रिपुजेतृभिः १७। भूश्चकंपे तदा तत्र सैन्यभारेण भूरिणा । संमर्दः सुमहानासीत्तत्र सैन्ये विसर्पति १८। राजानं निर्गतं दृष्ट्वा रथेन कनकांगिना । शत्रुघ्नबलमुद्युक्तं सर्ववैरिप्रहारकम् १९। सुकेतुस्तस्य वै भ्राता गदायुद्धविशारदः । रथेनाश्वा जगामायं सर्वशस्त्रास्त्रपूरितः २०। चित्रांगस्तु सुतो राज्ञः सर्वयुद्धविचक्षणः । जगाम स्वरथेनाशु शत्रुघ्नबलमुन्मदम् २१। तस्यानुजो विचित्राख्यो विचित्ररणकोविदः । ययौ रथेन हैमेन भ्रातृदुःखेन पीडितः २२। अन्ये शूरा महेष्वासाः सर्वशस्त्रास्त्रकोविदाः । ययुर्नृपसमादिष्टाः प्रधनं वीरपूरितम् २३। राजा सुबाहुः संरोषादागतः प्रधनांगणे । विलोकयामास सुतं मूर्च्छितं शरपीडितम् २४। रथोपस्थस्थितं मूढं स्वसुतं दमनाभिधम् । वीक्ष्य दुःखं मुहुः प्राप वीजयामास पल्लवैः २५। जलेन सिक्तः संस्पृष्टो राज्ञा कोमलपाणिना । संज्ञामाप शनैर्वीरो दमनः परमास्त्रवित् २६। उत्थितः क्व धनुर्मेऽस्ति क्व पुष्कल इतो गतः । संसज्य समरं त्यक्त्वा मद्बाणव्रणपीडितः २७। इति वाक्यं समाकर्ण्य सुबाहुः पुत्रभाषितम् । परमं हर्षमापेदे परिरभ्य सुतं स्वकम् २८। दमनो वीक्ष्य जनकं नृपं नम्रशिरोधरः । पपात पादयोर्भक्त्या क्षतदेहोऽस्त्रराजिभिः २९। स्वसुतं रथसंस्थं तु विधाय नृपतिः पुनः । जगाद सेनाधिपतिं रणकर्मविशारदः ३०। व्यूहं रचय संग्रामे क्रौंचाख्यं रिपुदुर्जयम् । यमाविश्य जये सैन्यं शत्रुघ्नस्य महीपतेः ३१। तद्वाक्यमाकर्ण्य सुबाहुभूपतेः । क्रौंचाख्यसद्व्यूहविशेषमादधात् । यन्नो विशंते सहसा रिपोर्गणा । महाबलाः शस्त्रसमूहधारिणः ३२। मुखे सुकेतुस्तस्यासीद्गले चित्रांगसंज्ञकः । पक्षयो राजपुत्रौ द्वौ पुच्छे राजा प्रतिष्ठितः ३३। मध्ये सैन्यं महत्तस्य चतुरंगैस्तु शोभितम् । कृत्वा न्यवेदयद्राज्ञे क्रौंचव्यूहं विचित्रितम् ३४। राजा दृष्ट्वा सुसन्नद्धं क्रौंचव्यूहं सुनिर्मितम् । रणाय स्वमतिं चक्रे शत्रुघ्नकटके स्थितैः ३५। इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे सुबाहुसैन्यसमागमोनाम पंचविंशोऽध्यायः २५ ।

śeṣa uvāca| atha vīkṣya bhaṭānnijānnṛpo rudhiraugheṇa pariplutāṃgakān | sukhamāpa na vai śuśoca tānparipapraccha sutasya ceṣṭitam 1| gadatākhilakarma tasya vai sa kathaṃ cāharadaśvavaryakam | kathayaṃtu punaḥ kiyadbalaṃ bata vīrāḥ kati yoddhumāgatāḥ 2| atha śatrubalonmukhaḥ kathaṃ mama vīro damano raṇaṃ vyadhāt | vijayaṃ ca vidhāya durjayaṃ kila vīraṃ bata ko'pyaśātayat 3| ityākarṇya vaco rājñaḥ pratyūcuste'sya sevakāḥ | kṣatajena pariklinna gātravastrādidhāriṇaḥ 4| rājannaśvaṃ samālokya patracihnādyalaṃkṛtam | grāhayāmāsa garveṇa tṛṇīkṛtya raghūttamam 5| tato hayānugaḥ prāptaḥ svalpasainyasamāvṛtaḥ | tena sākamabhūdyuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam 6| taṃ mūrcchitaṃ tataḥ kṛtvā tava putraḥ svasāyakaiḥ | yāvattiṣṭhatyathāyātaḥ śatrughnaḥ svabalairvṛtaḥ 7| tato yuddhaṃ mahadabhūcchastrāstraparibṛṃhitam | bahuśo jayamāpede tava putro mahābalaḥ 8| idānīṃ tena muktvāstraṃ śatrughnabhrātṛsūnunā | mūrcchitaḥ pradhane rājankṛto vīraḥ sutastava 9| iti vākyaṃ samākarṇya roṣaśokasamanvitaḥ | sthagitāṃga ivāsītsa samudra iva parvaṇi 10| uvāca senādhipatiṃ roṣaprasphuritādharaḥ | dantairdatā~llihannoṣṭhaṃ jihvayā śokakarśitaḥ 11| senāpate kuruṣvārānmama senāṃ tu sajjitām | yotsye rāmasya subhaṭairmamaputropaghātakaiḥ 12| adyāhaṃ mama putrasya duḥkhadaṃ niśitaiḥ śaraiḥ | pātayiṣye yadi hyenaṃ rakṣitāpi maheśvaraḥ 13| senāpatiridaṃ vākyaṃ proktaṃ subhujabhūpateḥ | niśamya ca tathā kṛtvā sajjībhūto bhavatsvayam 14| rājñe nivedayāmāsa sasajjāṃ caturaṃgiṇīm | senāṃ kālabalaprakhyāṃ hatadurjanakoṭikām 15| śrutvā senāpatervākyaṃ subāhuḥ paravīrahā | nirjagāma tato yatra śatrughnaḥ svasutārdanaḥ 16| kuṃjaraiśca madonmattairhayaiścāpi manojavaiḥ | rathaiśca sarvaśastrāstrapūritai ripujetṛbhiḥ 17| bhūścakaṃpe tadā tatra sainyabhāreṇa bhūriṇā | saṃmardaḥ sumahānāsīttatra sainye visarpati 18| rājānaṃ nirgataṃ dṛṣṭvā rathena kanakāṃginā | śatrughnabalamudyuktaṃ sarvavairiprahārakam 19| suketustasya vai bhrātā gadāyuddhaviśāradaḥ | rathenāśvā jagāmāyaṃ sarvaśastrāstrapūritaḥ 20| citrāṃgastu suto rājñaḥ sarvayuddhavicakṣaṇaḥ | jagāma svarathenāśu śatrughnabalamunmadam 21| tasyānujo vicitrākhyo vicitraraṇakovidaḥ | yayau rathena haimena bhrātṛduḥkhena pīḍitaḥ 22| anye śūrā maheṣvāsāḥ sarvaśastrāstrakovidāḥ | yayurnṛpasamādiṣṭāḥ pradhanaṃ vīrapūritam 23| rājā subāhuḥ saṃroṣādāgataḥ pradhanāṃgaṇe | vilokayāmāsa sutaṃ mūrcchitaṃ śarapīḍitam 24| rathopasthasthitaṃ mūḍhaṃ svasutaṃ damanābhidham | vīkṣya duḥkhaṃ muhuḥ prāpa vījayāmāsa pallavaiḥ 25| jalena siktaḥ saṃspṛṣṭo rājñā komalapāṇinā | saṃjñāmāpa śanairvīro damanaḥ paramāstravit 26| utthitaḥ kva dhanurme'sti kva puṣkala ito gataḥ | saṃsajya samaraṃ tyaktvā madbāṇavraṇapīḍitaḥ 27| iti vākyaṃ samākarṇya subāhuḥ putrabhāṣitam | paramaṃ harṣamāpede parirabhya sutaṃ svakam 28| damano vīkṣya janakaṃ nṛpaṃ namraśirodharaḥ | papāta pādayorbhaktyā kṣatadeho'strarājibhiḥ 29| svasutaṃ rathasaṃsthaṃ tu vidhāya nṛpatiḥ punaḥ | jagāda senādhipatiṃ raṇakarmaviśāradaḥ 30| vyūhaṃ racaya saṃgrāme krauṃcākhyaṃ ripudurjayam | yamāviśya jaye sainyaṃ śatrughnasya mahīpateḥ 31| tadvākyamākarṇya subāhubhūpateḥ | krauṃcākhyasadvyūhaviśeṣamādadhāt | yanno viśaṃte sahasā riporgaṇā | mahābalāḥ śastrasamūhadhāriṇaḥ 32| mukhe suketustasyāsīdgale citrāṃgasaṃjñakaḥ | pakṣayo rājaputrau dvau pucche rājā pratiṣṭhitaḥ 33| madhye sainyaṃ mahattasya caturaṃgaistu śobhitam | kṛtvā nyavedayadrājñe krauṃcavyūhaṃ vicitritam 34| rājā dṛṣṭvā susannaddhaṃ krauṃcavyūhaṃ sunirmitam | raṇāya svamatiṃ cakre śatrughnakaṭake sthitaiḥ 35| iti śrīpadmapurāṇe pātālakhaṃḍe śeṣavātsyāyanasaṃvāde rāmāśvamedhe subāhusainyasamāgamonāma paṃcaviṃśo'dhyāyaḥ 25 |