Chapter 18

श्रीनारद उवाच- अथ जालंधरः प्राह रक्षात्मानमितः शिवम् । शिवाद्य त्वां क्षिपाम्याशु यत्रास्ते मधुसूदनः १। पश्चाद्ब्रह्माणमाकृष्य पातयिष्यामि सागरे । धृतेषु युष्मासु यदा तदा सर्वेश्वरो ह्यहम् २। इत्युक्त्वा सैन्यसंभारं न्यस्य शुंभासुरादिषु । भटैर्गुप्तं निशुंभाद्यैश्चतुरंगमनंतकम् ३। शुंभो निशुंभः फेंकारो फेरुंडो धूम्रलोचनः । केतुर्बिडालजंघश्च राहुर्दुर्वारणो यमः ४। कालासुरोऽथ लवणो भूमिरेतोंधकासुरः । रक्तवीर्यादयश्चंडी चामुंडी दैत्यपुंगवाः ५। सर्वानेवोद्यतान्दृष्ट्वा संख्ये दानवपुंगवान् । रुरुधुः समरे राजन्वीरभद्रादयो गणाः ६। ततो युद्धमभूद्धोरं तुमुलं लोमहर्षणम् । पतंति प्रथमा यत्र दैत्याश्चापि क्षतातुराः ७। अथ शुंभादिभिर्दैत्यैः सर्वशस्त्रैर्महामृधे । हताः पेतुर्गणाश्चान्ये पलायांचक्रिरे नृप ८। गणान्विजित्य समरे रुरुधुर्दानवाः शिवम् । वर्षंतः शरधाराभिर्घना मेरुगिरिं यथा ९। ततः पिनाकमाकृष्य वृषभोपरि भैरवः । जघान बाणनिवहैर्दानवान्समरांगणे । तीक्ष्णाग्रैस्तु क्षुरप्रौघैर्दानवानहनद्बली १०। केचिन्नंदिप्रहारेण पेतुः संग्राममूर्धनि । बाणैश्च जर्जरान्कृत्वा शुंभादीन्वृषभध्वजः ११। शेषं सैन्यं जघानाशु शस्त्रास्त्रैः समरांगणे । गजैर्नरैर्हयैर्व्याप्तं पतितैः समरांगणम् १२। बभूव वज्रनिर्भिन्नैः पर्वतैरिव भूतलम् । अथ मायामयीं गौरीं विदधे सिंधुनंदनः १३। सौंदर्यगुणसंपन्नां सर्वालंकारभूषिताम् । जयां मायामयीं कृत्वा समुवाचाब्धिनंदनः १४। गच्छ त्वं पुरतो रुद्रं विमोहय रणे द्रुतम् । इत्युक्त्वा दैत्यपतिना ययौ मायामयी जया १५। रणे गत्वा शिवस्याग्रे मुक्तकेशी रुरोद ह । पृष्टा हरेण सा प्राह मानसोत्तरपर्वतात् १६। हृता तव प्रिया देव पार्वती सिंधुसूनुना । श्रुत्वेति वचनं तस्यास्तामुवाच वृषध्वजः १७। जये त्वमेहि वृषभं त्वां हरिष्यंति दानवाः । ततो वृषभमारुह्य जया चालिंग्य शंकरम् १८। प्राह प्रयामि पार्वत्या न जीवामि विना हर । चंद्रं शंभुजटाविष्टं गृहीत्वा वृषभाद्द्रुतम् १९। अवारोहत सा माया मायाष्वक्तो रणं ययौ । ततो गौरीं हृतां श्रुत्वा चिंतयामास शंकरः २०। दैत्यमायापरिष्वक्तो नात्मानं बुबुधे नृप । एतस्मिन्नंतरे प्राप्तः सैन्येन महता वृतः २१। मायामृडानीं स्वरथे निधायार्णवजः शिवम् । जालंधरजये तद्वदासीद्वादित्रनिस्वनः २२। चचाल वसुधा येन प्रतिनेदुर्महीधराः । हरस्य दर्शयामास पार्वतीं सिंधुनंदनः २३। रुद्रोऽप्यरिरथस्थां तां ददर्श निजवल्लभाम् । वियोगविधुरां दीनां तन्वीमातुरलोचनाम् २४। हा नाथ प्रिय रुद्रेति प्रजल्पंतीं पुनः पुनः । प्रौढवैरिरथे दृष्ट्वा पाखंडिस्थां यथा श्रुतिम् २५। गौरीं दध्यौ तथा स्थाणुः कथं प्राप्या प्रिया मया । विललाप ततः शंभुर्दैत्यमायाविमोहितः २६। मोहो मे दानवैः कांते हृतासि त्वां कथं प्रिये । शोकमोहप्लुतं दृष्ट्वा शंकरं सागरात्मजः २७। जगाद प्रहसन्वाक्यं कश्चित्कारुण्यवान्यथा । सर्वप्रमाणशून्योऽसि स्मर शृंगारवर्जितः २८। ईश्वरोऽपि वराकस्त्वं संजातोंबिकया विना । मा रोदीर्हि विरूपाक्ष ददामि तव वल्लभाम् २९। रक्षितोऽसि मया रुद्र गृहीत्वा पार्वतीं रणात् । इत्युक्त्वा गिरिशं तूर्णमुत्तार्य स्वरथादुमाम् ३०। सैन्यं संप्रेषयामास शंकराभिमुखं किल । हरोऽपि वृषभेणाशु तत्सैन्यं समधावत ३१। गृहीतुं पार्वतीं पाहि त्राहित्राहीति जल्पतीम् । यावद्गृह्णाति तां गौरीं करेण वृषभध्वजः ३२। तावच्छुंभासुरः शीघ्रं गृहीत्वा चांबरे स्थितः । शूलं मुमोच बलवान्हंतुं शुंभासुरं हरः ३३। शुंभेन सा परित्यक्ता शूलोपरि पपात ह । रुदंती चारुसर्वांगी त्यक्ता शूलेन संयुता ३४। पतिता शंकरस्याग्रे तथेत्युक्त्वा ममार च । मायागौरीं मृतां दृष्ट्वा शोकमोहपरिप्लुतः ३५। हा प्रियेति रुदन्रुद्रः पपात भुवि मूर्च्छितः । क्षणं संज्ञामवाप्याथ रणभूमावुमापतिः । शशाप शुंभप्रमुखान्गौरी युष्मान्हनिष्यति ३६। नारद उवाच- अथ शुंभादयो दैत्या रणे देव्या निपातिताः । महेश्वरस्य शापेन गते मंन्वतरे नृप ३७। शपित्वा तान्रुरोदाथ जल्पन्निर्गत्य शंकरः । क्व गतासि प्रियेत्युक्त्वा दुःखितं मां रणांगणे ३८। रतिं त्यक्त्वा वियोगार्तः श्रीकंठोऽहं त्वया कृतः । वासुदेवोऽपि मां त्यक्तं न जानाति त्वया प्रिये ३९। यज्ञे दक्षस्याग्निकुंडे शिरो देवि हुतं त्वया । भूयो हि भवती लब्धा कथं त्यजसि मां पुनः ४०। उतिष्ठोतिष्ठ चार्वंगि गिरिजे मां प्रबोधय । अत्रांतरे शिवं ज्ञात्वा दैत्यमायाविमोहितम् ४१। देवतागणमध्यस्थो ह्यंतरिक्षादुपागमत् । विलपंतमुवाचेदमदृश्यः कमलासनः ४२। ब्रह्मोवाच- त्वं शोकमोहपितृमातृविवर्जितोऽसि दुःखं सुखं सुतकलत्ररिपुर्न चास्ति । जातोऽसि नैव जनकेन जनिष्यमाणस्त्वं मन्यसे ऋषिगणैश्च कुतो विमोहः ४३। एकोऽसि नाथ बहुधा कृतविग्रहोऽसि सूर्यो यथा जलधिवीचिषु दृश्यमानः । ध्यानेन यांति यमिनस्तव पादमूलं रूपं परं दुरवबोधमवाच्यमेव ४४। नैषा प्रिया तव समानतया विपन्ना जालंधरेण रचितां जहि देव मायाम् । सा पार्वती कमलकोशगता हि शंभो युद्धस्व वैरिनिवहं जहि पाहि चास्मान् ४५। श्रुत्वेति ब्रह्मणो वाक्यमवबुद्धो महेश्वरः । ज्ञात्वा तां दानवीमायां मुमोच महती शिलाम् ४६। तया जघान समरे दैत्यकोटिशतत्रयम् । ततो वृषभमारुह्य क्रोधेन महता नृप ४७। धनुः पिनाकं युद्धाय धूर्जटिर्जगृहे शरान् । अथ मायापरित्यक्तं शर्वमालोक्य सिंधुजः ४८। सुरेशमोहनं मायाजालमत्यद्भुतं नृप । अन्यदाविश्चकाराशु भृशं मायामहाबलम् ४९। जालंधरः कोटिभुजो बभूव वृक्षास्त्रशस्त्रैर्युयुधे वृषांकम् । अथांतराले पृथिवीं चकार समुद्रसूनुर्गिरिधातुमंडिताम् 6.18.५०। देवतायतनै रम्यैर्नानापुष्पसमाकुलैः । मंडितां नृप भूमिं च चकारोदधिनंदनः । नृत्यंति यत्राप्सरसो मेनकाद्या मनोहरा ५१। विस्मृत्य शंभुस्तदपास्यकार्मुकं सद्यः प्रतस्थे वृषभोपरि स्थितः । वादित्रगीतैर्भुवि मोहितो भृशं दैत्येंद्रमायामय तांडवेन सः ५२। विमोहितं वीक्ष्य वृषस्थितं हरं नित्यं समुद्रः सह तांडवेन । गीतेन वाद्येन च नृत्यलीलया ननाद रूपी तरसा विमोहितुम् ५३। जंतून्क्षिप्त्वोदधौ तांश्च सहस्रं स ततोत्सवः । क्व च ता देवताः सर्वाः क्व नंदिप्रमुखा गणाः ५४। अपि त्वं माननीयोऽसि मोहितो दैत्यमायया । किमद्य शंभो भगवन्नुपेक्ष्यते उदीर्यचक्रं जठरस्थितं च ५५। वधाय चास्यैव कृतं महेश जालंधरं संहरते न चाजौ । इति कृष्णस्य वचनात्तत्स्मृत्वात्मानमीश्वरम् ५६। आरुह्य वृषभं शीघ्रमाजगाम महारणम् । तमागतं शिवं दृष्ट्वा सर्वसैन्यसमावृतः ५७। रुरोध समरे राजन्क्रुद्धो जालंधरोऽसुरः । हरस्य कुपितस्यासीत्सृष्टिसंहारकारकम् ५८। रूपं तृतीयनेत्राग्नौ दानवाः शलभा यथा । रुपं दृष्ट्वा भगवतो रौद्रज्वालामयं नृप ५९। शुंभादयस्तदा दैत्या राहुप्रभृतयश्च ये । रुद्रं निरीक्ष्य संत्रस्ताः पातालं विविशुर्भयात् ६०। सेनाभटाननेकांश्च हतान्दृष्ट्वा महामृधे । शुंभादीन्हतशेषांस्तान्दृष्ट्वात्मानं पलायितान् ६१। तदा जालंधरः संख्ये एको गिरिरिवस्थितः । परमार्थं रुद्ररूपं हृष्टः साक्षाद्विलोकयन् ६२। ततो जालंधरः प्राह महादेवं प्रहस्य च । रूपं संहर येन त्वं दहसे सचराचरम् ६३। शस्त्रेण कुरु संग्रामं त्यक्त्वा योगबलं निजम् । इति जालंधरवचः श्रुत्वोवाच ततः शिवः ६४। वरं वरय दैत्येश प्रीतोऽस्मि तव कर्मणा । ईदृक्षमपि मद्रूपं दृष्ट्वा यन्निर्भयोऽधुना ६५। अपि ब्रह्मांडमखिलं मद्रूपस्यास्य दानव । तेजसो वीक्षणेनालं तत्र त्वमसि निर्भयः ६६। नारद उवाच- इति शंभोः प्रसादं च मत्वा संसारनिस्पृहः । जालंधरो हराद्वव्रे मुक्तिं सायुज्यतां पराम् ६७। श्रीमहादेव उवाच-। दिव्यं देहमिदं दैत्य भोगसिद्धियुतं तव । वृंदा मनोहरं रम्यमिहस्थं कालमश्नुते ६८। मुहूर्तं परमात्मानं तमेकाकिनमव्ययम् । अबुद्ध्वा त्यजसे मूर्ख कथं त्वं मुक्तिमिच्छसि ६९। वृंदा तव प्रिया राज्ञी हृता सा योगमायया । ब्रह्मस्वरूपं विज्ञाय प्राप्ता तत्परमं पदम् ७०। इदानीं दुर्ल्लभा सा च तत्पदं चैव दुर्ल्लभम् । स्वर्गापवर्गयोर्मध्ये संसारे वरमाप्नुहि ७१। जालंधर उवाच- देवमुक्तपदं लभ्यं कृतकृत्येन केनचित् । इदानीं कृतकृत्योऽस्मि यत्त्वां पश्ये त्वया हतः ७२। शिव उवाच- मत्स्थानं परमं क्षेत्रं यदि त्वं गंतुमुत्सुकः । तर्हि मां कोपयस्वाशु दैत्यं हत्वा दृढैः शरैः ७३। ततोऽहं त्वां हनिष्यामि मत्स्थानं यास्यसेऽनघ । महेश्वरवचः श्रुत्वा प्राह जालंधरः शिवम् ७४। त्वयि सर्वजगत्पूज्ये पूर्वं न प्रहराम्यहम् ७५। नारद उवाच- एवमुक्तो जघानाशु सिंधुजं विशिखैः शिवः । ते शराः सिंधुपुत्रस्य देहलग्ना विभांति च ७६। यथा लोहगिरिप्रांते वेणवो वह्निदीपिताः । जालंधरो हरस्यांगं पूरयामास मार्गणैः ७७। तैः शरैः शुशुभे रुद्रो यथा खं खेचराकुलम् । जालंधरेशयोर्युद्धं तथा द्वंद्वमभून्नृप ७८। हरादन्येन हंतास्ति न सोढान्योऽर्णवात्मजात् । गिरिकोटिसहस्रैस्तु तदा पृथ्वीपुटोद्धृतैः ७९। पूरयामास समरे सिंधुजः पार्वतीपतिम् । ततः शूलेन निहतो रुद्रेणोरसि दानवः ८०। निःससार मुखात्तस्य ज्वरो जंभो भयंकरः । स च वीरज्वरोनाम सिंहवक्त्रो नराकृतिः ८१। दैत्यदेहाद्विनिष्क्रांतं दृष्ट्वा सिंहमुखं ज्वरम् । हुंकारमकरोद्घोरं शरभस्तत्र निर्ययौ ८२। शिवस्य निःसृतेनासौ शरभेण निपातितः । अजेयं शंकरं दृष्ट्वा वृषभेंद्रेण संयुतम् ८३। आययौ वृषभाभ्याशे तरसा सागरात्मजः । वृषं पुच्छे गृहीत्वा च भ्रामयामास चांबरे ८४। जालंधरो महाबाहुश्चिक्षेप हिमवद्गिरौ । ततस्त्रिशूलमत्युग्रं मुमोच गिरिजापतिः ८५। तद्धस्तेन गृहीत्वा च दैत्येशः शिवसन्निधौ । रथारूढो धनुर्गृह्य कालकेदारमब्धिजः ८६। पूरयामास विशिखैः शिवमुर्वीतले स्थितम् । उग्रः शस्त्राञ्छरान्छित्वा बाणै रथमचूर्णयत् ८७। दशयोजनविस्तीर्णं सारथ्यश्व समन्वितम् । जालंरोऽपि विरथो अभ्यधावन्मृधे शिवम् ८८। तयोर्युद्धमभूद्घोरमद्भुतं लोमहर्षणम् । तद्दृष्ट्वाऽकांडकल्पांत शंकया तत्र सुःसुराः ८९। सर्वास्त्रैस्तावदन्योन्यं जघ्नतुर्भीमविक्रमौ । पद्भिः पृथ्वीं चालयंतौ कंपयंतौ नभः स्वनैः ९०। अथोत्कटं बलं दृष्ट्वा दानवेंद्रस्य शंकरः । शस्त्रजालं जहाराशु योगमायाबलेन सः ९१। ततः कोटिभुजो दैत्यो दंष्ट्रा भीषणलोचनः । शस्त्रहीनोऽपि तरसा धावमानो हरं ययौ ९२। विशालकरबंधेन बबंध समरे शिवम् । ततस्तस्य कृपाणेन चिच्छेद करकाननम् ९३। सिंधुजेन भुजाक्रांतो रुद्रोभून्नीललोहितः । लीलया योधयामास रणेऽसौ सिंधुनंदनः ९४। छिन्नहस्तोऽपि युयुधे स्वर्भानुः शिरसा यथा । नियुद्धेन नदीसूनुस्तोषयामास शंकरम् ९५। परितुष्टोऽब्रवीच्छंभुर्वरं वरय दुर्लभम् । जालंधरेणसोऽप्युक्तस्त्वं मे देह्यात्मनः पदम् ९६। मम दोःशस्त्रहीनस्य नावज्ञां कर्तुमर्हसि । शीघ्रं प्रयच्छ मे सिद्धिं नोचेत्त्वां संहराम्यहम् ९७। इत्युक्त्वा सभुजो भूत्वा जघ्ने तं मुष्टिनोरसि । ततः सुदर्शनं चक्रं पुरा यन्निर्मितं स्वयम् ९८। मुखादुद्गीर्य तद्धस्ते गृहीत्वा तोलयद्रुषा । सूर्यकोटिसहस्राभं ग्रसंतं सचराचरम् ९९। तेन चक्रेण चिच्छेद शिरो जालंधरस्य च । ततस्तच्छीर्षमुत्प्लुत्य गगने शतयोजनम् 6.18.१००। दंष्ट्रा शतकरालास्यं स्वर्भूमिनयनं च यत् । व्याघ्रगत्या ततो यातं सदनं ब्रह्मणो नृप १०१। भूयः स्वर्गे ततो दृष्ट्वा मृडः शीर्षमधावत । स्रवत्तद्रुधिरं भूरि प्रकुर्वद्भैरवस्वनम् १०२। ततो दिशः प्रणष्टास्ता गगनं विलयं गतम् । न तेजसां प्रकाशोऽस्ति चचाल वसुधा भयात् १०३। आपतंतं जघानाशु रुद्रश्चक्रेण तच्छिरः । द्विधा भूत्वाथ राजेंद्र पपात हिमवद्गिरौ १०४। ततो जालंधरस्याशु शिरसः शकले किल । विशतः सर्वभूतानां पश्यतां स्म वृषाकपौ १०५। तस्य कंठात्समुद्भूता दैत्याः शतसहस्रशः । ते हतास्तेन चक्रेण कपर्दिकरशालिना १०६। जालंधरकबंधं तन्ननर्त रुधिरारुणम् । पुनः पुनः समुद्भूतास्तस्य कंठात्तु दानवाः १०७। पुनः पुनर्बलवता छिन्नाश्चक्रेण शंभुना । मेदसा सिंधुपुत्रस्य पूरिता सकला मही १०८। मेदिनी मेदसैवैषा ख्यातिं प्राप्ता तु पार्थिव । यत्र दैत्यवरस्यास्य शोणितं शैलतां गतम् १०९। कैलासस्योत्तरे भागे तत्राभूच्छोणितं पुरम् । अथ मांसचयान्दृष्ट्वा सर्वतो व्याप्य तिष्ठतः ११०। तदा सस्मार देवेशश्चतुःषष्टिगणं रणे । विज्ञानस्मरणाद्देव्यः संप्राप्ताः शंकरांतिकम् १११। कृतांजलिपुटाः प्रोचुः शिव किं करवामहे ११२। महादेव उवाच- य एते दैत्यमांसस्य राशयो गिरिसन्निभाः । भक्षयध्वं युताः शीघ्रं दत्तानुज्ञा मया तु वः ११३। ब्राह्मी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी तथा । वाराही चैव माहेंद्री सर्वाः स्वगणशोभिताः ११४। एवं शंकरनिर्दिष्टा देव्यस्ता मांससंचयान् । क्रूरेण चक्षुषालोक्य निन्युश्चादर्शनं क्षणात् ११५। अथ जालंधरवपुः क्षीणं क्रांतं तु शक्तिभिः । ताभिर्ग्रस्ते शरीरे तु तस्य देहाद्विनिःसृता ११६। प्रभासा शंकरं प्राप्ता जगामादर्शनं क्षणात् । तत्तेजः सूर्यसंकाशं लयं प्राप्तं महेश्वरे ११७। एवं स विलयं प्राप्तः त्रिदिशारिस्त्रिलोचनात् । वृणुध्वं च वरं सर्वाः प्रीतः प्राह महेश्वरः ११८। तदा ताः सर्वयोगिन्यः पप्रच्छुर्जगदीश्वरम् । मर्त्यलोकेषु ये लोका भोगमोक्षवरेप्सवः ११९। पूजयिष्यंति ते नित्यं स्वगृहे योगिनीगणम् । तत्तेषां वांछितं सर्वं सिध्यतां त्वत्प्रसादतः १२०। महादेव उवाच- यः कश्चित्पूजयेन्नित्यं भक्तिभावसमन्वितः । युष्मद्गणं च तस्याहं वरदोऽस्मि धरातले १२१। मद्भक्तः केशवस्यापि द्वेष्टि यो योगिनीगणम् । भैरवोऽहं तदा तस्य हरिष्ये सुकृतं कृतम् १२२। इति दत्तवरा हृष्टा योगिन्यो विभुना मृधे । अत्रांतरे भवानीं तां सस्मार वृषभं हरः १२३। स्मृतमात्रा पार्वती सा वृषभश्चागमत्क्षणात् । सखीगणसमायुक्ता संप्राप्ता हरवल्लभा १२४। संत्यक्त्वा भ्रामरीं मूर्तिं हरस्यार्द्धं समारुहत् । गिरिजासहितो राजन्महेशो मुमुदे ततः १२५। योगिनीं प्रत्युवाचेदं पिबध्वं रुधिरं नृप । जालंधरकबंधस्थं ताः श्रुत्वा जहृषुर्भृशम् १२६। मांसमेदोह्यसृक्पीत्वा योगिन्यो ननृतुर्मुदा । ततो हरः प्रसन्नोऽभूत्तासां क्रीडनवीक्षणात् १२७। स्वयं च भैरवं रूपं कृत्वा तन्मध्यगः पपौ । तीक्ष्णदंष्ट्रा महाकायास्तदासन्योगिनी गणाः १२८। ग्रसंतोऽद्यापि मांसानि काले चापि पिबंत्यसृक् । तेन जालंधरो दैत्यो नोत्तिष्ठति रणे हतः १२९। ततस्तत्र समाजग्मुर्ब्रह्माद्या देवतागणाः । ऋषयो मरुतो देवा स्तुवंति स्म महेश्वरम् १३०। दिशः प्रसेदुः सुरभिर्ववौ मरुद्दिवः प्रपेतुर्भुवि पुष्पवृष्टयः । कृताभिषेकस्य च तस्य निःस्वनान्संनादिता दुंदुभयोऽपि चक्रिरे १३१। उपरि परिमलांधैः सुस्वरं संपतद्भिर्मधुकरनिकुरं बैरुह्यमाणाभरेण । अविरलमधुधारासारसंसिक्तभूमिः सदसि सुरविमुक्ता प्रापतत्पुष्पवृष्टिः १३२। हते तदा सिंधुसुते हरेण नाराचघातैस्त्रिजगत्तदा बभौ । प्रसूनवृष्टिर्ननृतुस्तदांगना जगुश्च यक्षाः सुरकिन्नराद्याः १३३। शंभुर्वैरिजयोत्थितेन यशसा स्फारांगकीर्तिर्गिरिं । स्वं भेजे सुरसिद्धचारणगणैः संस्तूयमानः सदा । गौरी चापि जगाम चाशु गिरितः श्वेतः । सखीसंवृता संचक्रुस्त्वभिसेवनं सुमनसां वर्षेण देवांगना १३४। देवोऽसौ करुणामयः सुरगणान्स्वे स्वे पदे स्थापयन्। प्रादादन्यदपि स्वकं वसु ततो ज्ञात्वा पतिं शंकरः । किं वक्तव्यमतः परं यदि भवेदीशानुकंपा परा । कोऽयं वा त्रिदिवो धरातलमिदं स्यादात्मसात्सर्वतः १३५। देवाः स्वराज्यमासाद्य यथापूर्वं चकाशिरे । बुभुजुर्यज्ञभागांस्ते लोकपालत्वमाश्रिताः १३६। नारद उवाच- इति जालंधरस्योक्तं यथावदनुपूर्वशः । चरितं लोकवीरस्य राजन्नत्यद्भुतं तव १३७। विष्णुस्त्यजति नाद्यापि क्षीराब्धिं यद्वशो नृप । सर्वोऽपि भुंक्ते स्वं कर्म कर्म तद्विद्ध्यसंशयम् १३८। तुभ्यं दुःखनिरासाय प्रोक्तमाख्यानमुत्तमम् । यावद्देहोस्ति कर्माणि सुखदुःखानि कर्मतः १३९। देही भुंक्ते वशो राजन्त्राणं न ज्ञानतः परम् । कृष्णादीनां देहबंधे सुखदुःखादि वर्तते १४०। तत्रेतरेषां किं वाच्यं ये वैराग्यपराङ्मुखाः । ज्ञात्वेदृशीं कर्मगतिं सर्वेभ्यो बलवत्तमाम् १४१। धीरो भव प्रतीक्षस्व शुभकर्मागमं पुनः । शत्रून्जित्वा तु समये स्वं राज्यं पुनराप्स्यसि १४२। इतिहासमिमं श्रुत्वा न दुःखै परिभूयते । धर्मार्थकाममोक्षाश्च यथावच्चात्र कीर्त्तिताः १४३। स्वर्ग्यं पापहरं पुण्यं शोकमोहविनाशनम् । ब्राह्मणो ज्ञानमाप्नोति राज्यं प्राप्नोति क्षत्रियः १४४। वैश्यश्च बह्वीं संपत्तिं श्रुत्वा शूद्रः सुखं लभेत् । यो राजा भ्रष्टराज्योऽपि रतः सन्नेव सत्पथि १४५। स राज्यं पुनराप्नोति श्रवणान्नित्यमस्य तु । आकर्ण्यैतत्सतां राजन्श्राव्यमन्यन्न रोचते १४६। कलं च कोकिलालापं रूक्षं ध्वांक्षरुतं यथा । आख्यानमेतदनघं श्रुत्वा सज्जनहृत्प्रियः १४७। हिरण्यतिलवस्त्राद्यैर्धेनुभूमिप्रदानतः । संतोषयेद्वाचकं तु तस्मिंस्तुष्टे फलं लभेत् १४८। देवताश्च प्रसीदेयुरर्चिते वाचके गुरौ । अन्नदानानि दद्याच्च ब्राह्मणेभ्यः प्रपूजयेत् १४९। जायते विजयी नित्यं पुत्रपौत्रसमृद्धिमान् । जायते विष्णुलोके यः शृणोत्याख्यानमुत्तमम् 6.18.१५०। इति व्याजेन भो भूप तुलस्युत्पत्तिकारणम् । ये शृण्वंति नरश्रेष्ठा न तेषां पातकं क्वचित् १५१। तुलसीमाहात्म्यमिदं पवित्रं पापनाशनम् । श्रुत्वा तु लभते मोक्षमुक्त्वा चैव न संशयः १५२। स्वगृहे रोपिता चैव तुलसी पापनाशिनी । दर्शनाद्ब्रह्महत्यापि नश्यते नात्र संशयः १५३। कार्तिके चैव माघे तु तुलस्या पूजयेद्धरिम् । वैशाखे तु विशेषेण पूजनं च हरेः स्मृतम् १५४। एकेनैव प्रदक्षिणेन सकलं पापं गतं वै सदा ये शूद्रा । भुवि संति दाननिरताः कालेन शुद्धिं गताः । तेपि स्युः सुरपूजनार्हतनवः पापाच्च दूरं गताः ये वै। विष्णुजनाश्च दुर्लभतरा ह्यस्मिन्कलौ सांप्रतम् १५५। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशतसहस्रसंहितायां उत्तरखंडे जालंधरोपाख्याने श्रीजालंधरवधमहोत्सवोनामाष्टादशोऽध्यायः १८।

śrīnārada uvāca- atha jālaṃdharaḥ prāha rakṣātmānamitaḥ śivam | śivādya tvāṃ kṣipāmyāśu yatrāste madhusūdanaḥ 1| paścādbrahmāṇamākṛṣya pātayiṣyāmi sāgare | dhṛteṣu yuṣmāsu yadā tadā sarveśvaro hyaham 2| ityuktvā sainyasaṃbhāraṃ nyasya śuṃbhāsurādiṣu | bhaṭairguptaṃ niśuṃbhādyaiścaturaṃgamanaṃtakam 3| śuṃbho niśuṃbhaḥ pheṃkāro pheruṃḍo dhūmralocanaḥ | keturbiḍālajaṃghaśca rāhurdurvāraṇo yamaḥ 4| kālāsuro'tha lavaṇo bhūmiretoṃdhakāsuraḥ | raktavīryādayaścaṃḍī cāmuṃḍī daityapuṃgavāḥ 5| sarvānevodyatāndṛṣṭvā saṃkhye dānavapuṃgavān | rurudhuḥ samare rājanvīrabhadrādayo gaṇāḥ 6| tato yuddhamabhūddhoraṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam | pataṃti prathamā yatra daityāścāpi kṣatāturāḥ 7| atha śuṃbhādibhirdaityaiḥ sarvaśastrairmahāmṛdhe | hatāḥ peturgaṇāścānye palāyāṃcakrire nṛpa 8| gaṇānvijitya samare rurudhurdānavāḥ śivam | varṣaṃtaḥ śaradhārābhirghanā merugiriṃ yathā 9| tataḥ pinākamākṛṣya vṛṣabhopari bhairavaḥ | jaghāna bāṇanivahairdānavānsamarāṃgaṇe | tīkṣṇāgraistu kṣurapraughairdānavānahanadbalī 10| kecinnaṃdiprahāreṇa petuḥ saṃgrāmamūrdhani | bāṇaiśca jarjarānkṛtvā śuṃbhādīnvṛṣabhadhvajaḥ 11| śeṣaṃ sainyaṃ jaghānāśu śastrāstraiḥ samarāṃgaṇe | gajairnarairhayairvyāptaṃ patitaiḥ samarāṃgaṇam 12| babhūva vajranirbhinnaiḥ parvatairiva bhūtalam | atha māyāmayīṃ gaurīṃ vidadhe siṃdhunaṃdanaḥ 13| sauṃdaryaguṇasaṃpannāṃ sarvālaṃkārabhūṣitām | jayāṃ māyāmayīṃ kṛtvā samuvācābdhinaṃdanaḥ 14| gaccha tvaṃ purato rudraṃ vimohaya raṇe drutam | ityuktvā daityapatinā yayau māyāmayī jayā 15| raṇe gatvā śivasyāgre muktakeśī ruroda ha | pṛṣṭā hareṇa sā prāha mānasottaraparvatāt 16| hṛtā tava priyā deva pārvatī siṃdhusūnunā | śrutveti vacanaṃ tasyāstāmuvāca vṛṣadhvajaḥ 17| jaye tvamehi vṛṣabhaṃ tvāṃ hariṣyaṃti dānavāḥ | tato vṛṣabhamāruhya jayā cāliṃgya śaṃkaram 18| prāha prayāmi pārvatyā na jīvāmi vinā hara | caṃdraṃ śaṃbhujaṭāviṣṭaṃ gṛhītvā vṛṣabhāddrutam 19| avārohata sā māyā māyāṣvakto raṇaṃ yayau | tato gaurīṃ hṛtāṃ śrutvā ciṃtayāmāsa śaṃkaraḥ 20| daityamāyāpariṣvakto nātmānaṃ bubudhe nṛpa | etasminnaṃtare prāptaḥ sainyena mahatā vṛtaḥ 21| māyāmṛḍānīṃ svarathe nidhāyārṇavajaḥ śivam | jālaṃdharajaye tadvadāsīdvāditranisvanaḥ 22| cacāla vasudhā yena pratinedurmahīdharāḥ | harasya darśayāmāsa pārvatīṃ siṃdhunaṃdanaḥ 23| rudro'pyarirathasthāṃ tāṃ dadarśa nijavallabhām | viyogavidhurāṃ dīnāṃ tanvīmāturalocanām 24| hā nātha priya rudreti prajalpaṃtīṃ punaḥ punaḥ | prauḍhavairirathe dṛṣṭvā pākhaṃḍisthāṃ yathā śrutim 25| gaurīṃ dadhyau tathā sthāṇuḥ kathaṃ prāpyā priyā mayā | vilalāpa tataḥ śaṃbhurdaityamāyāvimohitaḥ 26| moho me dānavaiḥ kāṃte hṛtāsi tvāṃ kathaṃ priye | śokamohaplutaṃ dṛṣṭvā śaṃkaraṃ sāgarātmajaḥ 27| jagāda prahasanvākyaṃ kaścitkāruṇyavānyathā | sarvapramāṇaśūnyo'si smara śṛṃgāravarjitaḥ 28| īśvaro'pi varākastvaṃ saṃjātoṃbikayā vinā | mā rodīrhi virūpākṣa dadāmi tava vallabhām 29| rakṣito'si mayā rudra gṛhītvā pārvatīṃ raṇāt | ityuktvā giriśaṃ tūrṇamuttārya svarathādumām 30| sainyaṃ saṃpreṣayāmāsa śaṃkarābhimukhaṃ kila | haro'pi vṛṣabheṇāśu tatsainyaṃ samadhāvata 31| gṛhītuṃ pārvatīṃ pāhi trāhitrāhīti jalpatīm | yāvadgṛhṇāti tāṃ gaurīṃ kareṇa vṛṣabhadhvajaḥ 32| tāvacchuṃbhāsuraḥ śīghraṃ gṛhītvā cāṃbare sthitaḥ | śūlaṃ mumoca balavānhaṃtuṃ śuṃbhāsuraṃ haraḥ 33| śuṃbhena sā parityaktā śūlopari papāta ha | rudaṃtī cārusarvāṃgī tyaktā śūlena saṃyutā 34| patitā śaṃkarasyāgre tathetyuktvā mamāra ca | māyāgaurīṃ mṛtāṃ dṛṣṭvā śokamohapariplutaḥ 35| hā priyeti rudanrudraḥ papāta bhuvi mūrcchitaḥ | kṣaṇaṃ saṃjñāmavāpyātha raṇabhūmāvumāpatiḥ | śaśāpa śuṃbhapramukhāngaurī yuṣmānhaniṣyati 36| nārada uvāca- atha śuṃbhādayo daityā raṇe devyā nipātitāḥ | maheśvarasya śāpena gate maṃnvatare nṛpa 37| śapitvā tānrurodātha jalpannirgatya śaṃkaraḥ | kva gatāsi priyetyuktvā duḥkhitaṃ māṃ raṇāṃgaṇe 38| ratiṃ tyaktvā viyogārtaḥ śrīkaṃṭho'haṃ tvayā kṛtaḥ | vāsudevo'pi māṃ tyaktaṃ na jānāti tvayā priye 39| yajñe dakṣasyāgnikuṃḍe śiro devi hutaṃ tvayā | bhūyo hi bhavatī labdhā kathaṃ tyajasi māṃ punaḥ 40| utiṣṭhotiṣṭha cārvaṃgi girije māṃ prabodhaya | atrāṃtare śivaṃ jñātvā daityamāyāvimohitam 41| devatāgaṇamadhyastho hyaṃtarikṣādupāgamat | vilapaṃtamuvācedamadṛśyaḥ kamalāsanaḥ 42| brahmovāca- tvaṃ śokamohapitṛmātṛvivarjito'si duḥkhaṃ sukhaṃ sutakalatraripurna cāsti | jāto'si naiva janakena janiṣyamāṇastvaṃ manyase ṛṣigaṇaiśca kuto vimohaḥ 43| eko'si nātha bahudhā kṛtavigraho'si sūryo yathā jaladhivīciṣu dṛśyamānaḥ | dhyānena yāṃti yaminastava pādamūlaṃ rūpaṃ paraṃ duravabodhamavācyameva 44| naiṣā priyā tava samānatayā vipannā jālaṃdhareṇa racitāṃ jahi deva māyām | sā pārvatī kamalakośagatā hi śaṃbho yuddhasva vairinivahaṃ jahi pāhi cāsmān 45| śrutveti brahmaṇo vākyamavabuddho maheśvaraḥ | jñātvā tāṃ dānavīmāyāṃ mumoca mahatī śilām 46| tayā jaghāna samare daityakoṭiśatatrayam | tato vṛṣabhamāruhya krodhena mahatā nṛpa 47| dhanuḥ pinākaṃ yuddhāya dhūrjaṭirjagṛhe śarān | atha māyāparityaktaṃ śarvamālokya siṃdhujaḥ 48| sureśamohanaṃ māyājālamatyadbhutaṃ nṛpa | anyadāviścakārāśu bhṛśaṃ māyāmahābalam 49| jālaṃdharaḥ koṭibhujo babhūva vṛkṣāstraśastrairyuyudhe vṛṣāṃkam | athāṃtarāle pṛthivīṃ cakāra samudrasūnurgiridhātumaṃḍitām 6.18.50| devatāyatanai ramyairnānāpuṣpasamākulaiḥ | maṃḍitāṃ nṛpa bhūmiṃ ca cakārodadhinaṃdanaḥ | nṛtyaṃti yatrāpsaraso menakādyā manoharā 51| vismṛtya śaṃbhustadapāsyakārmukaṃ sadyaḥ pratasthe vṛṣabhopari sthitaḥ | vāditragītairbhuvi mohito bhṛśaṃ daityeṃdramāyāmaya tāṃḍavena saḥ 52| vimohitaṃ vīkṣya vṛṣasthitaṃ haraṃ nityaṃ samudraḥ saha tāṃḍavena | gītena vādyena ca nṛtyalīlayā nanāda rūpī tarasā vimohitum 53| jaṃtūnkṣiptvodadhau tāṃśca sahasraṃ sa tatotsavaḥ | kva ca tā devatāḥ sarvāḥ kva naṃdipramukhā gaṇāḥ 54| api tvaṃ mānanīyo'si mohito daityamāyayā | kimadya śaṃbho bhagavannupekṣyate udīryacakraṃ jaṭharasthitaṃ ca 55| vadhāya cāsyaiva kṛtaṃ maheśa jālaṃdharaṃ saṃharate na cājau | iti kṛṣṇasya vacanāttatsmṛtvātmānamīśvaram 56| āruhya vṛṣabhaṃ śīghramājagāma mahāraṇam | tamāgataṃ śivaṃ dṛṣṭvā sarvasainyasamāvṛtaḥ 57| rurodha samare rājankruddho jālaṃdharo'suraḥ | harasya kupitasyāsītsṛṣṭisaṃhārakārakam 58| rūpaṃ tṛtīyanetrāgnau dānavāḥ śalabhā yathā | rupaṃ dṛṣṭvā bhagavato raudrajvālāmayaṃ nṛpa 59| śuṃbhādayastadā daityā rāhuprabhṛtayaśca ye | rudraṃ nirīkṣya saṃtrastāḥ pātālaṃ viviśurbhayāt 60| senābhaṭānanekāṃśca hatāndṛṣṭvā mahāmṛdhe | śuṃbhādīnhataśeṣāṃstāndṛṣṭvātmānaṃ palāyitān 61| tadā jālaṃdharaḥ saṃkhye eko giririvasthitaḥ | paramārthaṃ rudrarūpaṃ hṛṣṭaḥ sākṣādvilokayan 62| tato jālaṃdharaḥ prāha mahādevaṃ prahasya ca | rūpaṃ saṃhara yena tvaṃ dahase sacarācaram 63| śastreṇa kuru saṃgrāmaṃ tyaktvā yogabalaṃ nijam | iti jālaṃdharavacaḥ śrutvovāca tataḥ śivaḥ 64| varaṃ varaya daityeśa prīto'smi tava karmaṇā | īdṛkṣamapi madrūpaṃ dṛṣṭvā yannirbhayo'dhunā 65| api brahmāṃḍamakhilaṃ madrūpasyāsya dānava | tejaso vīkṣaṇenālaṃ tatra tvamasi nirbhayaḥ 66| nārada uvāca- iti śaṃbhoḥ prasādaṃ ca matvā saṃsāranispṛhaḥ | jālaṃdharo harādvavre muktiṃ sāyujyatāṃ parām 67| śrīmahādeva uvāca-| divyaṃ dehamidaṃ daitya bhogasiddhiyutaṃ tava | vṛṃdā manoharaṃ ramyamihasthaṃ kālamaśnute 68| muhūrtaṃ paramātmānaṃ tamekākinamavyayam | abuddhvā tyajase mūrkha kathaṃ tvaṃ muktimicchasi 69| vṛṃdā tava priyā rājñī hṛtā sā yogamāyayā | brahmasvarūpaṃ vijñāya prāptā tatparamaṃ padam 70| idānīṃ durllabhā sā ca tatpadaṃ caiva durllabham | svargāpavargayormadhye saṃsāre varamāpnuhi 71| jālaṃdhara uvāca- devamuktapadaṃ labhyaṃ kṛtakṛtyena kenacit | idānīṃ kṛtakṛtyo'smi yattvāṃ paśye tvayā hataḥ 72| śiva uvāca- matsthānaṃ paramaṃ kṣetraṃ yadi tvaṃ gaṃtumutsukaḥ | tarhi māṃ kopayasvāśu daityaṃ hatvā dṛḍhaiḥ śaraiḥ 73| tato'haṃ tvāṃ haniṣyāmi matsthānaṃ yāsyase'nagha | maheśvaravacaḥ śrutvā prāha jālaṃdharaḥ śivam 74| tvayi sarvajagatpūjye pūrvaṃ na praharāmyaham 75| nārada uvāca- evamukto jaghānāśu siṃdhujaṃ viśikhaiḥ śivaḥ | te śarāḥ siṃdhuputrasya dehalagnā vibhāṃti ca 76| yathā lohagiriprāṃte veṇavo vahnidīpitāḥ | jālaṃdharo harasyāṃgaṃ pūrayāmāsa mārgaṇaiḥ 77| taiḥ śaraiḥ śuśubhe rudro yathā khaṃ khecarākulam | jālaṃdhareśayoryuddhaṃ tathā dvaṃdvamabhūnnṛpa 78| harādanyena haṃtāsti na soḍhānyo'rṇavātmajāt | girikoṭisahasraistu tadā pṛthvīpuṭoddhṛtaiḥ 79| pūrayāmāsa samare siṃdhujaḥ pārvatīpatim | tataḥ śūlena nihato rudreṇorasi dānavaḥ 80| niḥsasāra mukhāttasya jvaro jaṃbho bhayaṃkaraḥ | sa ca vīrajvaronāma siṃhavaktro narākṛtiḥ 81| daityadehādviniṣkrāṃtaṃ dṛṣṭvā siṃhamukhaṃ jvaram | huṃkāramakarodghoraṃ śarabhastatra niryayau 82| śivasya niḥsṛtenāsau śarabheṇa nipātitaḥ | ajeyaṃ śaṃkaraṃ dṛṣṭvā vṛṣabheṃdreṇa saṃyutam 83| āyayau vṛṣabhābhyāśe tarasā sāgarātmajaḥ | vṛṣaṃ pucche gṛhītvā ca bhrāmayāmāsa cāṃbare 84| jālaṃdharo mahābāhuścikṣepa himavadgirau | tatastriśūlamatyugraṃ mumoca girijāpatiḥ 85| taddhastena gṛhītvā ca daityeśaḥ śivasannidhau | rathārūḍho dhanurgṛhya kālakedāramabdhijaḥ 86| pūrayāmāsa viśikhaiḥ śivamurvītale sthitam | ugraḥ śastrāñcharānchitvā bāṇai rathamacūrṇayat 87| daśayojanavistīrṇaṃ sārathyaśva samanvitam | jālaṃro'pi viratho abhyadhāvanmṛdhe śivam 88| tayoryuddhamabhūdghoramadbhutaṃ lomaharṣaṇam | taddṛṣṭvā'kāṃḍakalpāṃta śaṃkayā tatra suḥsurāḥ 89| sarvāstraistāvadanyonyaṃ jaghnaturbhīmavikramau | padbhiḥ pṛthvīṃ cālayaṃtau kaṃpayaṃtau nabhaḥ svanaiḥ 90| athotkaṭaṃ balaṃ dṛṣṭvā dānaveṃdrasya śaṃkaraḥ | śastrajālaṃ jahārāśu yogamāyābalena saḥ 91| tataḥ koṭibhujo daityo daṃṣṭrā bhīṣaṇalocanaḥ | śastrahīno'pi tarasā dhāvamāno haraṃ yayau 92| viśālakarabaṃdhena babaṃdha samare śivam | tatastasya kṛpāṇena ciccheda karakānanam 93| siṃdhujena bhujākrāṃto rudrobhūnnīlalohitaḥ | līlayā yodhayāmāsa raṇe'sau siṃdhunaṃdanaḥ 94| chinnahasto'pi yuyudhe svarbhānuḥ śirasā yathā | niyuddhena nadīsūnustoṣayāmāsa śaṃkaram 95| parituṣṭo'bravīcchaṃbhurvaraṃ varaya durlabham | jālaṃdhareṇaso'pyuktastvaṃ me dehyātmanaḥ padam 96| mama doḥśastrahīnasya nāvajñāṃ kartumarhasi | śīghraṃ prayaccha me siddhiṃ nocettvāṃ saṃharāmyaham 97| ityuktvā sabhujo bhūtvā jaghne taṃ muṣṭinorasi | tataḥ sudarśanaṃ cakraṃ purā yannirmitaṃ svayam 98| mukhādudgīrya taddhaste gṛhītvā tolayadruṣā | sūryakoṭisahasrābhaṃ grasaṃtaṃ sacarācaram 99| tena cakreṇa ciccheda śiro jālaṃdharasya ca | tatastacchīrṣamutplutya gagane śatayojanam 6.18.100| daṃṣṭrā śatakarālāsyaṃ svarbhūminayanaṃ ca yat | vyāghragatyā tato yātaṃ sadanaṃ brahmaṇo nṛpa 101| bhūyaḥ svarge tato dṛṣṭvā mṛḍaḥ śīrṣamadhāvata | sravattadrudhiraṃ bhūri prakurvadbhairavasvanam 102| tato diśaḥ praṇaṣṭāstā gaganaṃ vilayaṃ gatam | na tejasāṃ prakāśo'sti cacāla vasudhā bhayāt 103| āpataṃtaṃ jaghānāśu rudraścakreṇa tacchiraḥ | dvidhā bhūtvātha rājeṃdra papāta himavadgirau 104| tato jālaṃdharasyāśu śirasaḥ śakale kila | viśataḥ sarvabhūtānāṃ paśyatāṃ sma vṛṣākapau 105| tasya kaṃṭhātsamudbhūtā daityāḥ śatasahasraśaḥ | te hatāstena cakreṇa kapardikaraśālinā 106| jālaṃdharakabaṃdhaṃ tannanarta rudhirāruṇam | punaḥ punaḥ samudbhūtāstasya kaṃṭhāttu dānavāḥ 107| punaḥ punarbalavatā chinnāścakreṇa śaṃbhunā | medasā siṃdhuputrasya pūritā sakalā mahī 108| medinī medasaivaiṣā khyātiṃ prāptā tu pārthiva | yatra daityavarasyāsya śoṇitaṃ śailatāṃ gatam 109| kailāsasyottare bhāge tatrābhūcchoṇitaṃ puram | atha māṃsacayāndṛṣṭvā sarvato vyāpya tiṣṭhataḥ 110| tadā sasmāra deveśaścatuḥṣaṣṭigaṇaṃ raṇe | vijñānasmaraṇāddevyaḥ saṃprāptāḥ śaṃkarāṃtikam 111| kṛtāṃjalipuṭāḥ procuḥ śiva kiṃ karavāmahe 112| mahādeva uvāca- ya ete daityamāṃsasya rāśayo girisannibhāḥ | bhakṣayadhvaṃ yutāḥ śīghraṃ dattānujñā mayā tu vaḥ 113| brāhmī māheśvarī caiva kaumārī vaiṣṇavī tathā | vārāhī caiva māheṃdrī sarvāḥ svagaṇaśobhitāḥ 114| evaṃ śaṃkaranirdiṣṭā devyastā māṃsasaṃcayān | krūreṇa cakṣuṣālokya ninyuścādarśanaṃ kṣaṇāt 115| atha jālaṃdharavapuḥ kṣīṇaṃ krāṃtaṃ tu śaktibhiḥ | tābhirgraste śarīre tu tasya dehādviniḥsṛtā 116| prabhāsā śaṃkaraṃ prāptā jagāmādarśanaṃ kṣaṇāt | tattejaḥ sūryasaṃkāśaṃ layaṃ prāptaṃ maheśvare 117| evaṃ sa vilayaṃ prāptaḥ tridiśāristrilocanāt | vṛṇudhvaṃ ca varaṃ sarvāḥ prītaḥ prāha maheśvaraḥ 118| tadā tāḥ sarvayoginyaḥ papracchurjagadīśvaram | martyalokeṣu ye lokā bhogamokṣavarepsavaḥ 119| pūjayiṣyaṃti te nityaṃ svagṛhe yoginīgaṇam | tatteṣāṃ vāṃchitaṃ sarvaṃ sidhyatāṃ tvatprasādataḥ 120| mahādeva uvāca- yaḥ kaścitpūjayennityaṃ bhaktibhāvasamanvitaḥ | yuṣmadgaṇaṃ ca tasyāhaṃ varado'smi dharātale 121| madbhaktaḥ keśavasyāpi dveṣṭi yo yoginīgaṇam | bhairavo'haṃ tadā tasya hariṣye sukṛtaṃ kṛtam 122| iti dattavarā hṛṣṭā yoginyo vibhunā mṛdhe | atrāṃtare bhavānīṃ tāṃ sasmāra vṛṣabhaṃ haraḥ 123| smṛtamātrā pārvatī sā vṛṣabhaścāgamatkṣaṇāt | sakhīgaṇasamāyuktā saṃprāptā haravallabhā 124| saṃtyaktvā bhrāmarīṃ mūrtiṃ harasyārddhaṃ samāruhat | girijāsahito rājanmaheśo mumude tataḥ 125| yoginīṃ pratyuvācedaṃ pibadhvaṃ rudhiraṃ nṛpa | jālaṃdharakabaṃdhasthaṃ tāḥ śrutvā jahṛṣurbhṛśam 126| māṃsamedohyasṛkpītvā yoginyo nanṛturmudā | tato haraḥ prasanno'bhūttāsāṃ krīḍanavīkṣaṇāt 127| svayaṃ ca bhairavaṃ rūpaṃ kṛtvā tanmadhyagaḥ papau | tīkṣṇadaṃṣṭrā mahākāyāstadāsanyoginī gaṇāḥ 128| grasaṃto'dyāpi māṃsāni kāle cāpi pibaṃtyasṛk | tena jālaṃdharo daityo nottiṣṭhati raṇe hataḥ 129| tatastatra samājagmurbrahmādyā devatāgaṇāḥ | ṛṣayo maruto devā stuvaṃti sma maheśvaram 130| diśaḥ praseduḥ surabhirvavau maruddivaḥ prapeturbhuvi puṣpavṛṣṭayaḥ | kṛtābhiṣekasya ca tasya niḥsvanānsaṃnāditā duṃdubhayo'pi cakrire 131| upari parimalāṃdhaiḥ susvaraṃ saṃpatadbhirmadhukaranikuraṃ bairuhyamāṇābhareṇa | aviralamadhudhārāsārasaṃsiktabhūmiḥ sadasi suravimuktā prāpatatpuṣpavṛṣṭiḥ 132| hate tadā siṃdhusute hareṇa nārācaghātaistrijagattadā babhau | prasūnavṛṣṭirnanṛtustadāṃganā jaguśca yakṣāḥ surakinnarādyāḥ 133| śaṃbhurvairijayotthitena yaśasā sphārāṃgakīrtirgiriṃ | svaṃ bheje surasiddhacāraṇagaṇaiḥ saṃstūyamānaḥ sadā | gaurī cāpi jagāma cāśu giritaḥ śvetaḥ | sakhīsaṃvṛtā saṃcakrustvabhisevanaṃ sumanasāṃ varṣeṇa devāṃganā 134| devo'sau karuṇāmayaḥ suragaṇānsve sve pade sthāpayan| prādādanyadapi svakaṃ vasu tato jñātvā patiṃ śaṃkaraḥ | kiṃ vaktavyamataḥ paraṃ yadi bhavedīśānukaṃpā parā | ko'yaṃ vā tridivo dharātalamidaṃ syādātmasātsarvataḥ 135| devāḥ svarājyamāsādya yathāpūrvaṃ cakāśire | bubhujuryajñabhāgāṃste lokapālatvamāśritāḥ 136| nārada uvāca- iti jālaṃdharasyoktaṃ yathāvadanupūrvaśaḥ | caritaṃ lokavīrasya rājannatyadbhutaṃ tava 137| viṣṇustyajati nādyāpi kṣīrābdhiṃ yadvaśo nṛpa | sarvo'pi bhuṃkte svaṃ karma karma tadviddhyasaṃśayam 138| tubhyaṃ duḥkhanirāsāya proktamākhyānamuttamam | yāvaddehosti karmāṇi sukhaduḥkhāni karmataḥ 139| dehī bhuṃkte vaśo rājantrāṇaṃ na jñānataḥ param | kṛṣṇādīnāṃ dehabaṃdhe sukhaduḥkhādi vartate 140| tatretareṣāṃ kiṃ vācyaṃ ye vairāgyaparāṅmukhāḥ | jñātvedṛśīṃ karmagatiṃ sarvebhyo balavattamām 141| dhīro bhava pratīkṣasva śubhakarmāgamaṃ punaḥ | śatrūnjitvā tu samaye svaṃ rājyaṃ punarāpsyasi 142| itihāsamimaṃ śrutvā na duḥkhai paribhūyate | dharmārthakāmamokṣāśca yathāvaccātra kīrttitāḥ 143| svargyaṃ pāpaharaṃ puṇyaṃ śokamohavināśanam | brāhmaṇo jñānamāpnoti rājyaṃ prāpnoti kṣatriyaḥ 144| vaiśyaśca bahvīṃ saṃpattiṃ śrutvā śūdraḥ sukhaṃ labhet | yo rājā bhraṣṭarājyo'pi rataḥ sanneva satpathi 145| sa rājyaṃ punarāpnoti śravaṇānnityamasya tu | ākarṇyaitatsatāṃ rājanśrāvyamanyanna rocate 146| kalaṃ ca kokilālāpaṃ rūkṣaṃ dhvāṃkṣarutaṃ yathā | ākhyānametadanaghaṃ śrutvā sajjanahṛtpriyaḥ 147| hiraṇyatilavastrādyairdhenubhūmipradānataḥ | saṃtoṣayedvācakaṃ tu tasmiṃstuṣṭe phalaṃ labhet 148| devatāśca prasīdeyurarcite vācake gurau | annadānāni dadyācca brāhmaṇebhyaḥ prapūjayet 149| jāyate vijayī nityaṃ putrapautrasamṛddhimān | jāyate viṣṇuloke yaḥ śṛṇotyākhyānamuttamam 6.18.150| iti vyājena bho bhūpa tulasyutpattikāraṇam | ye śṛṇvaṃti naraśreṣṭhā na teṣāṃ pātakaṃ kvacit 151| tulasīmāhātmyamidaṃ pavitraṃ pāpanāśanam | śrutvā tu labhate mokṣamuktvā caiva na saṃśayaḥ 152| svagṛhe ropitā caiva tulasī pāpanāśinī | darśanādbrahmahatyāpi naśyate nātra saṃśayaḥ 153| kārtike caiva māghe tu tulasyā pūjayeddharim | vaiśākhe tu viśeṣeṇa pūjanaṃ ca hareḥ smṛtam 154| ekenaiva pradakṣiṇena sakalaṃ pāpaṃ gataṃ vai sadā ye śūdrā | bhuvi saṃti dānaniratāḥ kālena śuddhiṃ gatāḥ | tepi syuḥ surapūjanārhatanavaḥ pāpācca dūraṃ gatāḥ ye vai| viṣṇujanāśca durlabhatarā hyasminkalau sāṃpratam 155| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatasahasrasaṃhitāyāṃ uttarakhaṃḍe jālaṃdharopākhyāne śrījālaṃdharavadhamahotsavonāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ 18|