Chapter 14

शेष उवाच। अथ स्वागतसंतुष्टं शत्रुघ्नं प्राह भूमिपः । रघुनाथकथां श्रेष्ठां शुश्रूषुः पुरुषर्षभः १। सुमद उवाच। कच्चिदास्ते सुखं रामः सर्वलोकशिरोमणिः । भक्तरक्षावतारोऽयं ममानुग्रहकारकः २। धन्या लोका इमे पुर्यां रघुनाथमुखांबुजम् । ये पिबंत्यनिशं चाक्षिपुटकैः परिमोदिताः ३। अर्थजातं मदीयं च नितरां पुरुषर्षभ । कृतार्थं कुलभूम्यादि वस्तुजातं महामते ४। कामाक्षया प्रसादो मे कृतः पूर्वं दयार्द्रया । रघुनाथमुखांभोजं द्रक्ष्येद्य सकुटुंबकः ५। इत्युक्तवति वीरे तु सुमदे पार्थिवोत्तमे । सर्वं तत्कथयामास रघुनाथगुणोदयम् ६। त्रिरात्रं तत्र संस्थित्य रघुनाथानुजः परम् । गंतुं चकार धिषणां राज्ञा सह महामतिः ७। तज्ज्ञात्वा सुमदः शीघ्रं पुत्रं राज्येऽभ्यषेचयत् । शत्रुघ्नेन महाराज्ञा पुष्कलेनानुमोदितः ८। वासांसि बहुरत्नानि धनानि विविधानि च । शत्रुघ्नसेवकेभ्योऽसौ प्रादात्तत्र महामतिः ९। ततो गमनमारेभे मंत्रिभिर्बहुवित्तमैः । पत्तिभिर्वाजिभिर्नागैः सदश्वैरथ कोटिभिः १०। शत्रुघ्नः सहितस्तेन सुमदेन धनुर्भृता । जगाम मार्गे विहसन्रघुनाथप्रतापभृत् ११। पयोष्णीतीरमासाद्य जगाम स हयोत्तमः । पृष्ठतोऽनुययुः सर्वे योधा वै हयरक्षिणः १२। आश्रमान्विविधान्पश्यन्नृषीणां सुतपोभृताम् । तत्रतत्र विशृण्वानो रघुनाथगुणोदयम् १३। एष धीमान्हरिर्याति हरिणा परिरक्षितः । हरिभिर्हरिभक्तैश्च हरिवर्यानुगैर्मुहुः १४। इति शृण्वञ्छुभा वाचो मुनीनां परितः प्रभुः । तुतोष भक्त्युत्कलितचित्तवृत्तिभृतां महान् १५। ददर्श चाश्रमं शुद्धं जनजंतुसमाकुलम् । वेदध्वनिहताशेषा मंगलं शृण्वतां नृणाम् १६। अग्निहोत्रहविर्धूम पवित्रितनभोखिलम् । मुनिवर्यकृतानेक यागयूपसुशोभितम् १७। यत्र गावस्तु हरिणा पाल्यंते पालनोचिताः । मूषका न खनंत्यस्मिन्बिडालस्य भयाद्बिलम् १८। मयूरैर्नकुलैः सार्द्धं क्रीडंति फणिनोनिशम् । गजैः सिंहैर्नित्यमत्र स्थीयते मित्रतां गतैः १९। एणास्तत्रत्य नीवारभक्षणेषु कृतादराः । न भयं कुर्वते कालाद्रक्षिता मुनिवृंदकैः २०। गावः कुंभसमोधस्का नंदिनी समविग्रहाः । कुर्वंति चरणोत्थेन रजसेलां पवित्रिताम् २१। मुनिवर्याः समित्पाणि पद्मैर्धर्मक्रियोचिताम् । दृष्ट्वा पप्रच्छसुमतिं सर्वज्ञं राम मंत्रिणम् २२। शत्रुघ्न उवाच। सुमते कस्य संस्थानं मुनेर्भाति पुरोगतम् । निर्वैरिजंतु संसेव्यं मुनिवृंदसमाकुलम् २३। श्रोष्यामि मुनिवार्तां च विदधामि पवित्रताम् । निजं वपुस्तदीयाभिर्वार्ताभिर्वर्णनादिभिः २४। इति श्रुत्वा महद्वाक्यं शत्रुघ्नस्य महात्मनः । कथयामास सचिवो रघुनाथस्य धीमतः २५। सुमतिरुवाच। च्यवनस्याश्रमं विद्धि महातापसशोभितम् । निर्वैरिजंतुसंकीर्णं मुनिपत्नीभिरावृतम् २६। योऽसौ महामुनिः स्वर्गवैद्ययोर्भागमादधात् । स्वायंभुवमहायज्ञे शक्रमानविभेदनः २७। महामुनेः प्रभावोऽयं न केनापि समाप्यते । तपोबलसमृद्धस्य वेदमूर्तिधरस्य ह २८। श्रुत्वा रामानुजो वार्तां च्यवनस्य महामुनेः । सर्वं पप्रच्छ सुमतिं शक्रमानादिभंजनम् २९। शत्रुघ्न उवाच। कदासौ दस्रयोर्भागं चकार सुरपंक्तिषु । किं कृतं देवराजेन स्वायंभुव महामखे ३०। सुमतिरुवाच। ब्रह्मवंशेऽतिविख्यातो मुनिर्भृगुरिति श्रुतः । कदाचिद्गतवान्सायं समिदाहरणं प्रति ३१। तदा मखविनाशाय दमनो राक्षसो बली । आगत्योच्चैर्जगादेदं महाभयकरं वचः ३२। कुत्रास्ति मुनिबंधुः स कुत्र तन्महिलानघा । पुनः पुनरुवाचेदं वचो रोषसमाकुलः ३३। तदाहुतवहो ज्ञात्वा राक्षसाद्भयमागतम् । दर्शयामास तज्जायामंतर्वत्नीमनिंदिताम् ३४। जहार राक्षसस्तां तु रुदंतीं कुररीमिव । भृगो रक्षपते रक्ष रक्ष नाथ तपोनिधे ३५। एवं वदंतीमार्तां तां गृहीत्वा निरगाद्बहिः । दुष्टो वाक्यप्रहारेण बोधयन्स भृगोः सतीम् ३६। ततो महाभयत्रस्तो गर्भश्चोदरमध्यतः । पपात प्रज्वलन्नेत्रो वैश्वानर इवांगजः ३७। तेनोक्तं मा व्रजाशु त्वं भस्मी भव सुदुर्मते । न हि साध्वी परामर्शं कृत्वा श्रेयोऽधियास्यसि ३८। इत्युक्तः स पपाताशु भस्मीभूतकलेवरः । माता तदार्भकं नीत्वा जगामाश्रममुन्मनाः ३९। भृगुर्वह्निकृतं सर्वं ज्ञात्वा कोपसमाकुलः । शशाप सर्वभक्षस्त्वं भव दुष्टारिसूचक ४०। तदा शप्तोऽतिदुःखार्तो जग्राहांघ्र्याशुशुक्षणिः । कुरु मेऽनुग्रहं स्वामिन्कृपार्णव महामते ४१। मयानृतं वचोभीत्या कथितं न गुरुद्रुहा । तस्मान्ममोपरि कृपां कुरु धर्मशिरोमणे ४२। तदानुग्रहमाधाच्च सर्वभक्षो भवाञ्छुचिः । इत्युक्तवान्हुतभुजं दयार्द्रो मुनितापसः ४३। गर्भाच्च्युतस्य पुत्रस्य जातकर्मादिकं शुचिः । चकार विधिवद्विप्रो दर्भपाणिः सुमंगलः ४४। च्यवनाच्च्यवनं प्राहुः पुत्रं सर्वे तपस्विनः । शनैःशनैः स ववृधे शुक्ले प्रतिपदिंदुवत् ४५। स जगाम तपः कर्तुं रेवां लोकैकपावनीम् । शिष्यैः परिवृतः सर्वैस्तपोबलसमन्वितैः ४६। गत्वा तत्र तपस्तेपे वर्षाणामयुतं महान् । अंसयोः किंशुकौ जातौ वल्मीकोपरिशोभितौ ४७। मृगा आगत्य तस्यांगे कंडूं विदधुरुत्सुकाः । न किंचित्स हि जानाति दुर्वारतपसावृतः ४८। कदाचिन्मनुरुद्युक्तस्तीर्थयात्रां प्रति प्रभुः । सकुटुंबो ययौ रेवां महाबलसमावृतः ४९। तत्र स्नात्वा महानद्यां संतर्प्य पितृदेवताः । दानानि ब्राह्मणेभ्यश्च प्रादाद्विष्णुप्रतुष्टये ५०। तत्कन्या विचरंती सा वनमध्ये इतस्ततः । सखीभिः सहिता रम्या तप्तहाटकभूषणा ५१। तत्र दृष्ट्वाथ वल्मीकं महातरुसुशोभितम् । निमेषोन्मेषरहितं तेजः किंचिद्ददर्श सा ५२। गत्वा तत्र शलाकाभिरतुदद्रुधिरं स्रवत् । दृष्ट्वा राज्ञांगजा खेदं प्राप्तवत्यतिदुःखिता ५३। न जनन्यै तथा पित्रे शशंसाघेन विप्लुता । स्वयमेवात्मनात्मानं सा शुशोच भयातुरा ५४। तदा भूश्चलिता राजन्दिवश्चोल्का पपात ह । धूम्रा दिशो भवन्सर्वाः सूर्यश्च परिवेषितः ५५। तदा राज्ञो हया नष्टा हस्तिनो बहवो मृताः । धनं नष्टं रत्नयुतं कलहोभून्मिथस्तदा ५६। तदालोक्य नृपो भीतः किंचिदुद्विग्नमानसः । जनानपृच्छत्केनापि मुनये त्वपराधितम् ५७। पारंपर्येण तज्ज्ञात्वा स्वपुत्र्याः परिचेष्टितम् । ययौ सुदुःखितस्तत्र समृद्धबलवाहनः ५८। तं वै तपोनिधिं वीक्ष्य महता तपसायुतम् । स्तुत्वा प्रसादयामास मुनिवर्य दयां कुरु ५९। तस्मै तुष्टो जगादायं मुनिवर्यो महातपाः । तवात्मजाकृतं सर्वमुत्पाताद्यमवेहि तत् ६०। तव पुत्र्या महाराज चक्षुर्विस्फोटनं कृतम् । बहुसुस्राव रुधिरं जानती त्वामुवाच न ६१। तस्मादियं महाभूप मह्यं देया यथाविधि । ततश्चोत्पातशमनं भविष्यति न संशयः ६२। तच्छ्रुत्वा दुःखितो राजा प्रज्ञाचाक्षुष आत्मजाम् । ददौ कुलवयोरूप शीललक्षणसंयुताम् ६३। दत्ता यदा नृपेणेयं कन्या कमललोचना । तदोत्पाताः शमं याताः सर्वे मुनिरुषोद्गताः ६४। राजा दत्त्वात्मजां तस्मै मुनये तपसांनिधे । प्राप स्वां नगरीं भूयो दुःखितोऽयं दयायुतः ६५। इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे। च्यवनोपाख्यानंनाम चतुर्दशोऽध्यायः १४ ।

śeṣa uvāca| atha svāgatasaṃtuṣṭaṃ śatrughnaṃ prāha bhūmipaḥ | raghunāthakathāṃ śreṣṭhāṃ śuśrūṣuḥ puruṣarṣabhaḥ 1| sumada uvāca| kaccidāste sukhaṃ rāmaḥ sarvalokaśiromaṇiḥ | bhaktarakṣāvatāro'yaṃ mamānugrahakārakaḥ 2| dhanyā lokā ime puryāṃ raghunāthamukhāṃbujam | ye pibaṃtyaniśaṃ cākṣipuṭakaiḥ parimoditāḥ 3| arthajātaṃ madīyaṃ ca nitarāṃ puruṣarṣabha | kṛtārthaṃ kulabhūmyādi vastujātaṃ mahāmate 4| kāmākṣayā prasādo me kṛtaḥ pūrvaṃ dayārdrayā | raghunāthamukhāṃbhojaṃ drakṣyedya sakuṭuṃbakaḥ 5| ityuktavati vīre tu sumade pārthivottame | sarvaṃ tatkathayāmāsa raghunāthaguṇodayam 6| trirātraṃ tatra saṃsthitya raghunāthānujaḥ param | gaṃtuṃ cakāra dhiṣaṇāṃ rājñā saha mahāmatiḥ 7| tajjñātvā sumadaḥ śīghraṃ putraṃ rājye'bhyaṣecayat | śatrughnena mahārājñā puṣkalenānumoditaḥ 8| vāsāṃsi bahuratnāni dhanāni vividhāni ca | śatrughnasevakebhyo'sau prādāttatra mahāmatiḥ 9| tato gamanamārebhe maṃtribhirbahuvittamaiḥ | pattibhirvājibhirnāgaiḥ sadaśvairatha koṭibhiḥ 10| śatrughnaḥ sahitastena sumadena dhanurbhṛtā | jagāma mārge vihasanraghunāthapratāpabhṛt 11| payoṣṇītīramāsādya jagāma sa hayottamaḥ | pṛṣṭhato'nuyayuḥ sarve yodhā vai hayarakṣiṇaḥ 12| āśramānvividhānpaśyannṛṣīṇāṃ sutapobhṛtām | tatratatra viśṛṇvāno raghunāthaguṇodayam 13| eṣa dhīmānhariryāti hariṇā parirakṣitaḥ | haribhirharibhaktaiśca harivaryānugairmuhuḥ 14| iti śṛṇvañchubhā vāco munīnāṃ paritaḥ prabhuḥ | tutoṣa bhaktyutkalitacittavṛttibhṛtāṃ mahān 15| dadarśa cāśramaṃ śuddhaṃ janajaṃtusamākulam | vedadhvanihatāśeṣā maṃgalaṃ śṛṇvatāṃ nṛṇām 16| agnihotrahavirdhūma pavitritanabhokhilam | munivaryakṛtāneka yāgayūpasuśobhitam 17| yatra gāvastu hariṇā pālyaṃte pālanocitāḥ | mūṣakā na khanaṃtyasminbiḍālasya bhayādbilam 18| mayūrairnakulaiḥ sārddhaṃ krīḍaṃti phaṇinoniśam | gajaiḥ siṃhairnityamatra sthīyate mitratāṃ gataiḥ 19| eṇāstatratya nīvārabhakṣaṇeṣu kṛtādarāḥ | na bhayaṃ kurvate kālādrakṣitā munivṛṃdakaiḥ 20| gāvaḥ kuṃbhasamodhaskā naṃdinī samavigrahāḥ | kurvaṃti caraṇotthena rajaselāṃ pavitritām 21| munivaryāḥ samitpāṇi padmairdharmakriyocitām | dṛṣṭvā papracchasumatiṃ sarvajñaṃ rāma maṃtriṇam 22| śatrughna uvāca| sumate kasya saṃsthānaṃ munerbhāti purogatam | nirvairijaṃtu saṃsevyaṃ munivṛṃdasamākulam 23| śroṣyāmi munivārtāṃ ca vidadhāmi pavitratām | nijaṃ vapustadīyābhirvārtābhirvarṇanādibhiḥ 24| iti śrutvā mahadvākyaṃ śatrughnasya mahātmanaḥ | kathayāmāsa sacivo raghunāthasya dhīmataḥ 25| sumatiruvāca| cyavanasyāśramaṃ viddhi mahātāpasaśobhitam | nirvairijaṃtusaṃkīrṇaṃ munipatnībhirāvṛtam 26| yo'sau mahāmuniḥ svargavaidyayorbhāgamādadhāt | svāyaṃbhuvamahāyajñe śakramānavibhedanaḥ 27| mahāmuneḥ prabhāvo'yaṃ na kenāpi samāpyate | tapobalasamṛddhasya vedamūrtidharasya ha 28| śrutvā rāmānujo vārtāṃ cyavanasya mahāmuneḥ | sarvaṃ papraccha sumatiṃ śakramānādibhaṃjanam 29| śatrughna uvāca| kadāsau dasrayorbhāgaṃ cakāra surapaṃktiṣu | kiṃ kṛtaṃ devarājena svāyaṃbhuva mahāmakhe 30| sumatiruvāca| brahmavaṃśe'tivikhyāto munirbhṛguriti śrutaḥ | kadācidgatavānsāyaṃ samidāharaṇaṃ prati 31| tadā makhavināśāya damano rākṣaso balī | āgatyoccairjagādedaṃ mahābhayakaraṃ vacaḥ 32| kutrāsti munibaṃdhuḥ sa kutra tanmahilānaghā | punaḥ punaruvācedaṃ vaco roṣasamākulaḥ 33| tadāhutavaho jñātvā rākṣasādbhayamāgatam | darśayāmāsa tajjāyāmaṃtarvatnīmaniṃditām 34| jahāra rākṣasastāṃ tu rudaṃtīṃ kurarīmiva | bhṛgo rakṣapate rakṣa rakṣa nātha taponidhe 35| evaṃ vadaṃtīmārtāṃ tāṃ gṛhītvā niragādbahiḥ | duṣṭo vākyaprahāreṇa bodhayansa bhṛgoḥ satīm 36| tato mahābhayatrasto garbhaścodaramadhyataḥ | papāta prajvalannetro vaiśvānara ivāṃgajaḥ 37| tenoktaṃ mā vrajāśu tvaṃ bhasmī bhava sudurmate | na hi sādhvī parāmarśaṃ kṛtvā śreyo'dhiyāsyasi 38| ityuktaḥ sa papātāśu bhasmībhūtakalevaraḥ | mātā tadārbhakaṃ nītvā jagāmāśramamunmanāḥ 39| bhṛgurvahnikṛtaṃ sarvaṃ jñātvā kopasamākulaḥ | śaśāpa sarvabhakṣastvaṃ bhava duṣṭārisūcaka 40| tadā śapto'tiduḥkhārto jagrāhāṃghryāśuśukṣaṇiḥ | kuru me'nugrahaṃ svāminkṛpārṇava mahāmate 41| mayānṛtaṃ vacobhītyā kathitaṃ na gurudruhā | tasmānmamopari kṛpāṃ kuru dharmaśiromaṇe 42| tadānugrahamādhācca sarvabhakṣo bhavāñchuciḥ | ityuktavānhutabhujaṃ dayārdro munitāpasaḥ 43| garbhāccyutasya putrasya jātakarmādikaṃ śuciḥ | cakāra vidhivadvipro darbhapāṇiḥ sumaṃgalaḥ 44| cyavanāccyavanaṃ prāhuḥ putraṃ sarve tapasvinaḥ | śanaiḥśanaiḥ sa vavṛdhe śukle pratipadiṃduvat 45| sa jagāma tapaḥ kartuṃ revāṃ lokaikapāvanīm | śiṣyaiḥ parivṛtaḥ sarvaistapobalasamanvitaiḥ 46| gatvā tatra tapastepe varṣāṇāmayutaṃ mahān | aṃsayoḥ kiṃśukau jātau valmīkopariśobhitau 47| mṛgā āgatya tasyāṃge kaṃḍūṃ vidadhurutsukāḥ | na kiṃcitsa hi jānāti durvāratapasāvṛtaḥ 48| kadācinmanurudyuktastīrthayātrāṃ prati prabhuḥ | sakuṭuṃbo yayau revāṃ mahābalasamāvṛtaḥ 49| tatra snātvā mahānadyāṃ saṃtarpya pitṛdevatāḥ | dānāni brāhmaṇebhyaśca prādādviṣṇupratuṣṭaye 50| tatkanyā vicaraṃtī sā vanamadhye itastataḥ | sakhībhiḥ sahitā ramyā taptahāṭakabhūṣaṇā 51| tatra dṛṣṭvātha valmīkaṃ mahātarusuśobhitam | nimeṣonmeṣarahitaṃ tejaḥ kiṃciddadarśa sā 52| gatvā tatra śalākābhiratudadrudhiraṃ sravat | dṛṣṭvā rājñāṃgajā khedaṃ prāptavatyatiduḥkhitā 53| na jananyai tathā pitre śaśaṃsāghena viplutā | svayamevātmanātmānaṃ sā śuśoca bhayāturā 54| tadā bhūścalitā rājandivaścolkā papāta ha | dhūmrā diśo bhavansarvāḥ sūryaśca pariveṣitaḥ 55| tadā rājño hayā naṣṭā hastino bahavo mṛtāḥ | dhanaṃ naṣṭaṃ ratnayutaṃ kalahobhūnmithastadā 56| tadālokya nṛpo bhītaḥ kiṃcidudvignamānasaḥ | janānapṛcchatkenāpi munaye tvaparādhitam 57| pāraṃparyeṇa tajjñātvā svaputryāḥ pariceṣṭitam | yayau suduḥkhitastatra samṛddhabalavāhanaḥ 58| taṃ vai taponidhiṃ vīkṣya mahatā tapasāyutam | stutvā prasādayāmāsa munivarya dayāṃ kuru 59| tasmai tuṣṭo jagādāyaṃ munivaryo mahātapāḥ | tavātmajākṛtaṃ sarvamutpātādyamavehi tat 60| tava putryā mahārāja cakṣurvisphoṭanaṃ kṛtam | bahususrāva rudhiraṃ jānatī tvāmuvāca na 61| tasmādiyaṃ mahābhūpa mahyaṃ deyā yathāvidhi | tataścotpātaśamanaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ 62| tacchrutvā duḥkhito rājā prajñācākṣuṣa ātmajām | dadau kulavayorūpa śīlalakṣaṇasaṃyutām 63| dattā yadā nṛpeṇeyaṃ kanyā kamalalocanā | tadotpātāḥ śamaṃ yātāḥ sarve muniruṣodgatāḥ 64| rājā dattvātmajāṃ tasmai munaye tapasāṃnidhe | prāpa svāṃ nagarīṃ bhūyo duḥkhito'yaṃ dayāyutaḥ 65| iti śrīpadmapurāṇe pātālakhaṃḍe śeṣavātsyāyanasaṃvāde rāmāśvamedhe| cyavanopākhyānaṃnāma caturdaśo'dhyāyaḥ 14 |