Chapter 245

श्रीपार्वत्युवाच- रघुनाथस्य चरितं साधूक्तं हि त्वया विभो । श्रुत्वा धन्यास्मि देवेश त्वत्प्रसादान्महेश्वर १। वसुदेवसुतस्यास्य कृष्णस्य चरितं महत् । श्रोतुमिच्छामि देवेश चरितं कल्मषापहम् २। रुद्र उवाच- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि कृष्णस्यास्य महात्मनः । चरितं वासुदेवस्य सर्वेषां फलदं नृणाम् ३। यदूनामन्वये देवि वसुदेव इतीरितः । देवमीढस्यपुत्रोऽभूत्सर्वधर्मविदांवरः ४। देवकस्यैव दुहितां देवकीं देववर्णिनीम् । उपयेमे विधानेन मथुरायां नृपात्मजः ५। उग्रसेनस्य पुत्रोऽभूत्कंसः शूरो महाबलः । तयो रथवरं तत्र चोदयामास सारथिः ६। समागतेषु तेष्वेवं पथि रम्ये शुभावहे । अंतरिक्षेऽशरीरावाक्प्राह गंभीरया गिरा ७। आकाशवागुवाच- अस्यास्तवाष्टमो गर्भः कंस प्राणान्हरिष्यति ८। रुद्र उवाच- तच्छ्रुत्वा हंतुमारेभे कंसोऽपि भगिनीं तदा । तमब्रवीत्सुसंरब्धं वसुदेवः स्वबुद्धिना ९। वसुदेव उवाच- न हंतव्या महाभाग भगिनी धर्मतस्त्वया । गर्भानेव समुत्पन्नाञ्जहि राजन्महाबल १०। रुद्र उवाच- तथेत्याह तदा कंसो वसुदेवं च देवकीम् । निबध्य स्वगृहे रम्ये सर्वभोगे न्यवेशयत् ११। एतस्मिन्नंतरे देवि पापिभारप्रपीडिता । जगाम धरणीदेवी सहसा ब्रह्मणोंतिकम् १२। समेत्य जगतामीशं ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् । प्राह गंभीरया वाचा धरणी लोकधारिणी १३। धरण्युवाच-। प्रजापते न शक्तास्मि धर्तुं लोकानिमान्प्रभो । राक्षसाः पापकर्माणः संस्थिता मयि सुव्रत १४। जगतः सकलान्धर्मान्विध्वंसंतो महाबलाः । अधर्मवर्च्चसः सर्वे नराः पापविमोहिताः १५। स्वल्पमल्पतरं धर्मं लोकेऽस्मिन्न च दृश्यते । धर्मेणैव धृता देव सत्यशौचदमेन च । तस्मादधर्मसंभूतं न लोकं धर्तुमुत्सहे १६। रुद्र उवाच- इत्युक्त्वा धरणीदेवी तत्रैवांतरधीयत । ततः सुरगणाः सर्वे ब्रह्मरुद्रपुरोगमाः १७। क्षीराब्धेरुत्तरं कूलमधिगम्य जगत्पतिम् । तुष्टुवुः स्तुतिभिर्दिव्यैर्मुनयश्च महातपाः । ततः प्रसन्नः प्राहेशः सर्वांस्तान्मुनिसत्तमान् १८। श्रीभगवानुवाच- भो भो देवगणास्सर्वे किन्निमित्तमिहागताः । रुद्र उवाच- ततः पितामहः प्राह देवदेवं जनार्दनम् १९। ब्रह्मोवाच- देवदेव जगन्नाथ पृथिवी भारपीडिता । राक्षसा बहवो लोके समुत्पन्ना दुरासदाः २०। जरासंधश्च कंसश्च प्रलम्बो धेनुकादयः । दुरात्मानः प्रबाधंते सर्वलोकान्सनातनान् २१। भारावतरणं कर्तुं पृथिव्यास्त्वमिहार्हसि । रुद्र उवाच- एवमुक्तो हृषीकेशो ब्रह्मणा परमेष्ठिना । प्राह गंभीरया वाचा जगतीपतिरव्ययः २२। श्रीभगवानुवाच-। अवतीर्याथ लोकेस्मिन्यदूनामन्वये सुराः । अवनीभारमव्यग्रमपास्यामि महाबलाः २३। रुद्र उवाच- एवमुक्ताः सुरास्सर्वे नमस्कृत्वा जनार्दनम् । स्वान्स्वान्लोकान्समासाद्य परेशं तेन्वचिंतयन् । ततो नारायणीं मायां परमेशः समब्रवीत् २४। श्रीभगवानुवाच- हिरण्याक्षस्य षट्पुत्रान्समानीयावनीतले । वसुदेवस्य पत्न्यां तु देवक्यां सन्निवेशय २५। अनंतांशः सप्तमोऽत्र संप्रविष्टस्तु माचिरम् । तस्याः सपत्न्यां रोहिण्यां ददस्व शुभदर्शने २६। ततोऽष्टमे ममांशस्तु देवक्यां संभविष्यति । नंदगोपस्य पत्न्यां तु यशोदायां सनातनी २७। तवांशभूता महानिद्रा विंध्यं गत्वा महाचलम् । तत्र संपूज्यमाना हि देवैरिंद्र पुरोगमैः । हन्याद्दैत्यान्महावीर्याञ्शुंभासुरपुरोगमान् २८। रुद्र उवाच- तथेत्युक्त्वा महामाया हिरण्याक्षसुतांस्तदा । पर्यायेण च देवक्यां षड्गर्भान्संन्यवेशयत् २९। ताञ्जघान तदा कंसो जातमात्रान्महाबलः । ततस्तु सप्तमो गर्भो ह्यनंतांशेन चोदितः ३०। वर्धमानं तु गर्भं तं रोहिण्यां समुपानयत् । गर्भसंकर्षणात्तस्यां जातः संकर्षणोऽव्ययः ३१। कृष्णाष्टम्यां तु रोहिण्यां प्रौष्ठपद्यां शुभोदये । रोहिणी जनयामास पुत्रं संकर्षणं प्रभुम् ३२। ततस्तु देवकी गर्भमापेदे भगवान्हरिः । आपन्नगर्भां तां दृष्ट्वा कंसो भयनिपीडितः ३३। ततः सुरगणाः सर्वे हर्षनिर्भरमानसाः । तुष्टुवुर्देवकीं तत्र विमानस्था नभस्तले ३४। ततस्तु दशमे मासि कृष्णे नभसि पार्वति । अष्टम्यामर्द्धरात्रे च तस्यां जातो जनार्दनः ३५। इंदीवरदलश्यामः पद्मपत्रायतेक्षणः । चतुर्भुजः सुंदरांगो दिव्याभरणभूषितः ३६। श्रीवत्सकौस्तुभोरस्को वनमालाविभूषितः । वसुदेवस्य जातोऽसौ वासुदेवः सनातनः ३७। तं दृष्ट्वा जगतां नाथं कृष्णमानकदुंदुभिः । उवाच प्रांजलिर्भूत्वा नमस्कृत्य जगन्मयम् ३८। वसुदेव उवाच- जातोऽसि मे जगन्नाथ भक्तकल्पतरो प्रभो । त्वमेव सर्वदेवानामनादिः पुरुषोत्तमः ३९। त्वमचिन्त्यमहद्भूतो योगिध्येयः सनातनः । मम पुत्रत्वमापन्नो धरण्यां धरणीधर ४०। दृष्ट्वैतदद्भुतं रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम । दानवाः पापकर्माणो न सहंते महौजसः ४१। रुद्र उवाच- इत्यर्थितः स्तुतस्तेन पद्मनाभः सनातनः । उपसंहृतवान्रूपं चतुर्भुजसमन्वितम् ४२। मानुषेणैव भावेन द्विभुजेन व्यरोचत । येचांगरक्षकाः सर्वे दानवास्तत्र संस्थिताः ४३। ते चापि मायया तस्या मोहितास्तमसावृताः। एतस्मिन्नंतरे देवमादायानकदुंदुभिः ४४। प्रययौ नगरात्तूर्णं सर्वदेवैरभिष्टुतः । पयोधरे वर्षमाणे नागराजो महाबलः ४५। फणासहस्रेणाच्छाद्य भक्त्या देवं समन्वगात् । तौ गोपुरकपाटौ तु तत्पादस्पर्शनात्तदा ४६। भिद्यमानौ सुविवृतौ तत्रस्थाश्च विमोहिताः । स्रोतस्विनी सुपूर्णाया यमुनापि महात्मनः ४७। प्रवेशाज्जानुमात्रं तु जलं सा चाप्युपावहत् । उत्तीर्य यमुनां सोथाव्रजत्तत्तीरसंस्थितम् ४८। संस्तूयमानस्त्रिदशैः प्रविवेश यदूत्तमः । तत्र नंदस्य पत्नी सा प्रसूता गोव्रजे शुभे ४९। विमोहिता माययैव सुषुप्ता तमसा वृता । तस्यास्तु शयने देवं विनिक्षिप्य स यादवः ५० 6.245.50। तां कन्यां समुपादाय प्रययौ मथुरां पुनः । पत्न्यै दत्वाऽथ तां बालामुवास सुसमाहितः ५१। रुरोद बालभावात्सा देवकीशयनं गता । अथ बालाध्वनिं श्रुत्वा तद्गृहं साङ्गरक्षकाः ५२। कंसायावेदयामासुर्देवकीप्रसवं शुभम् । कंसस्तूर्णमुपेत्यैनां जग्राह बालिकां तदा ५३। चिक्षेप च शिलापृष्ठे सापि तूर्णं वियत्स्थिता । तस्योत्तमांगे स्वपदं दत्वा पूर्णमुखास्थिता ५४। उवाचाष्टभुजादेवी तदा राक्षसपुंगवम् । देव्युवाच- किं मयाक्षिप्तया मंद जातो यस्त्वां वधिष्यति ५५। सर्वस्य जगतः स्रष्टा धर्ता हर्ता च यः प्रभुः । अस्मिन्लोके समुत्पन्नः स ते प्राणान्हरष्यिति ५६। रुद्र उवाच- इत्युक्त्वा तेजसा देवी सहसा पूरयन्नभः । जगाम देवगंधर्वैः स्तूयमाना हिमाचलम् ५७। कंसस्तदोद्विग्नमनाः समाहूय स्वदानवान् । प्रलंबचाणूरमुखानुवाचभय पीडितः ५८। कंस उवाच- अस्माद्भयात्सुरगणा उपेत्य क्षीरसागरम् । आचचक्षुर्हरेः सर्वं रक्षो विध्वंसनं प्रति ५९। तेषां तु वचनं श्रुत्वा धरण्यां धरणीधरः । मानुषेणैव भावेन समुत्पन्नो हि सोऽव्ययः ६०। तदद्य सर्वे यूयं वै राक्षसाः कामरूपिणः । समुद्रिक्तबलान्बालान्मारयध्वमशंकिताः ६१। रुद्र उवाच- इत्यादिश्य ततः कंसो वसुदेवं च देवकीम् । आश्वास्य मोचयित्वाथ स्ववेश्मांतर्विवेश ह । वसुदेवस्ततो गत्वा नंदव्रजमनुत्तमम् ६२। तेन संपूजितस्तत्र निक्षिप्य तनयं मुदा । उवाच नंदपत्नीं तां यशोदां यदुनंदनः ६३। वसुदेव उवाच- सुभगे मत्सुतमिमं रोहिणीजठरोद्भवम् । स्वपुत्रमिव रक्षस्व भिया कंसादिहागतम् ६४। रुद्र उवाच- तथेत्याह तदा तन्वी नंदपत्नी दृढव्रता । लब्ध्वैव युगलं पुत्रमुत्पुपोष मुदान्विता ६५। निक्षिप्य तनयौ गेहं नंदगोपस्य यादवः । विश्रब्धः प्रययौ तूर्णं मथुरां कंसपालिताम् ६६। ततो गर्गः शुभदिने वसुदेवेन नोदितः । नंदगोपव्रजं गत्वा तत्रस्थैः पूजितो द्विजः ६७। विधिना जातकं कर्म कृत्वा देवस्य गोकुले । नाम चात्राकरोद्दिव्यं पुत्रयोर्वासुदेवयोः ६८। संकर्षणो रौहिणेयो बलभद्रो महाबलः । राम इत्यादिनामानि पूर्वजस्याकरोद्दिवजः ६९। श्रीधरः श्रीकरः श्रीमान्कृष्णोऽनंतो जगत्पतिः । वासुदेवो हृषीकेश इत्याद्यवरजस्य च ७०। रामकृष्णाविति ख्यातिमस्मिँल्लोके गमिष्यतः । एवमुक्त्वा द्विजश्रेष्ठः संपूज्य पितृदेवताः ७१। संपूज्यमानो गोपालैराययौ मथुरां पुनः । कंसेन प्रेषिता रात्रौ पूतनाबालघातिनी ७२। विषलिप्तं स्तनं दत्वा कृष्णायामिततेजसे । कृष्णस्तु राक्षसीं ज्ञात्वा पपौ गाढं स्तनं भृशम् ७३। प्राणैः सह महातेजा राक्षस्या यदुपुंगवः । सा विह्वलांगी सहसा विच्छिन्नस्नायुबंधना ७४। पपात वेपमाना सा ममार च महास्वना । तस्याः शब्देन महता पूरितं च नभस्तलम् ७५। त्रस्ताः सर्वे ततो गोपा दृष्ट्वा तां पतितां भुवि । कृष्णं च क्रीडमानं तं राक्षस्या महतोरसि ७६। समुद्विग्नास्ततस्तूर्णमादाय तनयं तदा । रक्षोभिया तदा तस्मिन्गोपुरीषेण मूर्द्धनि ७७। संमार्जयामास तदा गोवालेन तदाननम् । नंदगोपः समभ्येत्य सुतमादाय भामिनि ७८। भगवन्नामभिस्तस्य सर्वांगेषु प्रमार्जनम् । कृत्वा तां तामसीं भीमां बहिर्विन्यस्य गोव्रजात् ७९। ददाह गोपवृंदैश्च त्रासितैस्तत्र गोव्रजे । कदाच्छिकटस्याधः शयानो भगवान्हरिः ८०। प्रसार्य चरणौ तत्र रुरोद मधुसूदनः । तस्य पादप्रहारेण शकटं परिवर्तितम् ८१। विध्वस्तकुंभभाडं तद्विपरीतं पपात वै । ततो गोप्यश्च गोपाश्च दृष्ट्वा तच्छकटं महत् ८२। विस्मयं परमं जग्मुः किमेतदिति शंकिताः । यशोदा च तदा तूर्णं बालं जग्राह विस्मिता ८३। अल्पेनैव हि कालेन बालकौ तौ यदूत्तमौ । वर्द्धमानौ यशोदायाः स्तनपानेन पोषितौ ८४। जानुभ्यामथ हस्ताभ्यां रिंगमाणौ विरेजतुः । मायावी राक्षसस्तत्र कृतश्च बटुवेषधृक् ८५। कृष्णं हंतुं समारब्धो विचचार महीतले । ज्ञात्वा कृष्णस्तु तं रक्षो निजघान तलेन वै ८६। राक्षसेनैव रूपेण निपपात ममार च । विचचार ततः सर्वं गोव्रजं मधुसूदनः ८७। नवनीतं जहाराशु गोपीनां च गृहे गृहे । तदा यशोदा कुपिता दाम्ना मध्ये उलूखले ८८। निबध्य कृष्णं प्रययौ विक्रेतुं गोरसादिकम् । कर्षमाणस्ततः कृष्णो दाम्ना बद्ध उलूखले ८९। यमलार्जुनयोर्मध्ये जगाम धरणीधरः । उलूखलेन गोविंदः पातयामास तौ द्रुमौ ९०। भग्नस्कंधौ निपतितौ स्वरेण धरणीतले । तेन शब्देन महता जग्मुस्तत्र महौजसः ९१। गोपवृद्धास्ततो दृष्ट्वा विस्मयं परमं गताः । यशोदापि समुद्विग्ना विमुच्य धरणीधरम् ९२। तं विस्मितं समादाय स्तनं प्रादान्महात्मने । यस्मिन्निबध्यमानस्तु दाम्ना मात्रा जगत्पतिः ९३। तस्मिन्महर्षिभिः सर्वैर्दामोदर इतीरितः । तौ तु किंनरतां प्राप्तौ विमुक्तौ यमलार्जुनौ ९४। गोपवृद्धास्ततः सर्वे नंदगोपपुरोगमाः । महोत्पातमिमं ज्ञात्वा स्थानांतरमुपाययुः ९५। वृंदावने मनोरम्ये यमुनायास्तटे शुभे । निवासं चक्रिरे रम्यं गवांगोपीजनस्य च ९६। तत्र तौ रामकृष्णौ तु वर्द्धमानौ महाबलौ । वत्सपालयुतौ वत्सान्पालयामासतुस्तदा ९७। गोवत्समध्यगं कृष्णं बको नाम महासुरः । बकरूपेण तं हंतुमुद्युक्तोऽत्र यदूत्तमम् ९८। तं दृष्ट्वा वासुदेवोऽपि लोष्टमुद्यम्य लीलया । ताडयामास पक्षांते पपातोर्व्यां महासुरः ९९। ततः कतिपयाहस्तु गोवत्सान्पालयन्वने । छायायां जंबुवृक्षस्य प्रसुप्तौ पल्लवे मृदौ १०० 6.245.100। एतस्मिन्नंतरे देवो ब्रह्मा देवगणैर्वृतः । द्रष्टुं कृष्णं समागम्य सुप्तौ दृष्ट्वा यदूत्तमौ १०१। वत्सान्गोपशिशून्हृत्वा जगाम त्रिदिवं पुनः । प्रबुद्धौ तौ समालोक्य विनष्टाञ्शिशुवत्सकान् १०२। गोवत्सागोपबालाश्च क्व गता इति विस्मितौ । ज्ञात्वा कृष्णस्तु तत्कर्म प्रजापतिकृतं तदा १०३। तथैव ससृजे बालान्गोवत्सांश्च सनातनः । यथातूर्णं यथारूपं तथैव मधुसूदनः १०४। ससर्ज वत्सान्गोपालानविता जगतां प्रभुः । दृष्ट्वा सायाह्नसमये गावस्त्वेषां च मातरः १०५। स्वान्स्वान्वत्सानुपागम्य यथापूर्वं प्रवर्तिताः । एवं संवत्सरे काले गते तत्र महात्मनः १०६। प्रजापतिः पुनस्तस्मै ददौ वत्सान्सबालकान् । कृतांजलिपुटो भूत्वा परिणीय प्रणम्य च । भयादुवाच गोविंदं ब्रह्मा त्रिभुवनेश्वरः १०७। ब्रह्मोवाच- नमो नमस्ते सर्वात्मंस्तत्वज्ञानस्वरूपिणे । नित्यानंदस्वरूपाय प्रियतात्मन्महात्मने १०८। अणुर्बृहत्स्थूलतररूपः सर्वगतोऽव्ययः । अनादिमध्यांतरूप स्वरूपात्मन्नमोस्तु ते १०९। नित्यज्ञानबलैश्वर्य वीर्यतेजोमयस्य च । महाशक्ते नमस्तुभ्यं पूर्णषाड्गुण्यमूर्तये ११०। त्वं वेदपुरुषो ब्रह्मन्महापुरुषएव च । शरीरपुरुषत्वस्य छंदःपुरुष एव च १११। चत्वारः पुरुषास्त्वं च पुराणः पुरुषोत्तम । विभूतयस्तव ब्रह्मन्पृथिव्यग्न्यनिलादयः ११२। तव वाचा समुद्भूतौ क्ष्मा वह्नी जगदीश्वर । अंतरिक्षं च वायुश्च सृष्टौ प्राणेन ते विभो ११३। चक्षुषा तव संसृष्टौ द्यौश्चादित्यस्तथाव्यय । दिशश्च चंद्रमाः सृष्टाः श्रोत्रेण तव चानघ ११४। अपांस्रावश्च वरुणो मनसा ते महेश्वर । उक्ते महति मीमांसे यत्तद्ब्रह्मप्रकाशते ११५। तथैव चाध्वरेष्वेतदेतदेव महाव्रते । छंदोगे ये नभस्येतद्दिव्ये तद्वायुरेव तत् ११६। आकश एतदेवेदमोषधीष्वेवमेव च । नक्षत्रेषु च सर्वेषु ग्रहेष्वेतद्दिवाकरे ११७। एवंभूतेष्वेवमेव ब्रह्मेत्याचक्षते श्रुतिः । तदेव परमं ब्रह्म प्रज्ञातं परितोमृतम् ११८। हिरण्मयोऽव्ययो यज्ञः शुचिः शुचिषदित्यपि । वैदिकान्यभिधेयानि तथैतान्यस्य न क्वचित् ११९। चक्षुर्मयं श्रोत्रमयं छंदोमय मनोमयम् । वाङ्मयं परमात्मानं परेशं शंसति श्रुतिः १२०। इति सर्वोपनिषदामर्थस्त्वं कमलेक्षण । स्तोतुं न शक्तोऽयं त्वां तु सर्ववेदांतपारगम् १२१। महापराधमेतत्ते वत्सापहरणं मया । कृतं तत्क्षम्यतां नाथ शरणागतवत्सल १२२। महेश्वर उवाच- एवं स्तुत्वा हरिं वेधाः प्रणम्य च पुनः पुनः । वत्सान्दत्वा पुनस्तस्मै प्रययौ स्वयमालयम् १२३। हृदि कृत्वा सदा देवि बालरूपं हरिं विधिः । उवास त्रिदशैः सार्द्धं हृष्टपुष्टो महातपाः १२४। कृष्णेन सृष्टा वत्सा वै पूर्ववत्सास्तथार्भकाः । अवापुरैक्यतां तत्र पश्यतां त्रिदिवौकसाम् १२५। कृष्णस्तु वत्सपालैर्वै प्रययौ नंदगोकुलम् । ततः कतिपयाहस्सु गोपालैर्यदुपुंगवः १२६। ह्रदं गत्वाऽथ कालिंद्यास्तत्रस्थं सुमहाविषम् । सहस्रशीर्षबलिनं नागराजानमच्युतः १२७। निष्पिष्य फलसाहस्रं पादेनैकेन लीलया । प्राणसंशयमापन्नं चकार मधुसूदनः १२८। स कालियो लब्धसंज्ञस्तमेव शरणं ययौ । ररक्ष भगवान्कृष्णो नागं त्यक्तविषं तदा १२९। वैनतेयभयाद्भीतं स्वपदेनांक्य मूर्द्धसु । ह्रदाद्विवासयामास कालिंद्या यदुपुंगवः १३०। त्यक्त्वा स तं ह्रदं तूर्णं पुत्रदारसमन्वितः । नमस्कृत्वाथ गोविंदं प्रययौ कालियस्तदा १३१। विषदग्धास्तु ये पूर्वं तत्तीरस्थाश्च शाखिनः । कृष्णेन वीक्षितास्तूर्णं फलिनः पुष्पिणोऽभवन् १३२। अथ कालेन कौमारमवाप्य मधुसूदनः । गोवृंदं पालयामास सर्वदेवमयः प्रभुः १३३। स्वसमानवयोभिस्तु गोपालैस्तु यदूत्तमः । वृंदावने मनोरम्ये सरामो विचचार ह १३४। तत्र हत्वा महाघोरं सर्परूपं महासुरम् । अपहत्य महाकायं मेरुमंदारगौरवम् १३५। धेनुकस्य वनं प्राप्य तालहिंतालगह्वरम् । प्रविश्यतद्वनंरम्यंफलितंतालगह्वरम् । धेनुकं पर्वताकारं खररूपधरं सदा १३६। पादौ गृह्य समुत्क्षिप्य तालेन विजघान ह । तत्क्षणादेव तत्पालास्तदंते रेमिरे तदा १३७। निष्क्रम्य तद्वनात्तूर्णं भांडीरं वटमागताः । तत्र ते रामकृष्णाभ्यां चिक्रीडुर्बाललीलया १३८। गोपवेषेण तत्रागात्प्रलंबोनाम राक्षसः । रामं स्वपृष्ठमारोप्य ययौ तूर्णं नभस्तलम् १३९। मत्वा तं राक्षसं रामो मुष्टिना तस्य मूर्द्धनि । ताडयामास रोषेण विह्वलांगस्ततोऽपतत् १४०। राक्षसेनैव रूपेण विनदन्भैरवं स्वनम् । भिन्नशीर्षतनुस्तत्र ममार रुधिरोक्षितः १४१। ततः प्रदोषसमयेगोव्रजे नंदनंदनः । उवासगोपकन्याभिः क्रीडन्कौमोदवर्चसे १४२। अरिष्टनामा दैत्येशो गत्वा तत्र वृषाकृतिः । कृष्णं हंतुं समागत्य जगर्ज च महास्वनम् १४३। तं दृष्ट्वा विद्रुताः सर्वे गोपाला भयपीडिताः । कृष्णोऽपि दृष्ट्वा तं रौद्रमागतं दनुजाधिपम् १४४। तालवृक्षं समुत्पाट्य शृंगमध्ये व्यपीडयत् । स तु भग्नशिरः शृंगो वमन्वै रुधिरं बहु १४५। पपात भीमवेगेन निनदंस्त्यक्तजीवितः । इत्थं हत्वा महाकायमरिष्टं दनुजाधिपम् १४६। आहूय गोपबालांश्च तत्रैवोवास गोव्रजे । ततः कतिपयाहस्सु केशी नाम महासुरः १४७। हयकायेन गोविंदं हंतुं व्रजमुपाययौ । स गत्वा गोव्रजं रम्यमुच्चैर्हेषामथाकरोत् १४८। तेन शब्देन महता पूरितं भुवनत्रयम् । भीताः सर्वे सुरगणाः शंकमाना युगक्षयम् १४९। तत्रस्था मोहिताः सर्वे गोपागोप्यश्च विह्वलाः । लब्धसंज्ञास्तु ते सर्वे विद्रुताश्च समंततः १५० 6.245.150। गोप्यस्तु शरणं जग्मुः कृष्णं त्राहीति चाब्रुवन् । न भेतव्यं न भेतव्यमित्याह भक्तवत्सलः १५१। समाश्वास्य ततस्तूर्णं मुष्टिना वासवानुजः । ताडयामास शिरसि तस्य दैत्यस्य लीलया १५२। विभिन्नदंतनेत्रोऽसौ विननाद महास्वनम् । महाशिलां समुत्क्षिप्य तस्यांगे वै न्यपातयत् १५३। स तु चूर्णितसर्वांगो निनदन्भैरवं स्वनम् । पपात सहसा भूमौ ममार च महासुरः १५४। केशिनं निहतं दृष्ट्वा दिवि देवगणा भृशम् । मुमुचुः पुष्पवर्षाणि साधुसाध्विति चाब्रुवन् १५५। इत्थं शिशुत्वे वै दैत्यान्हरिर्हत्वा बलोत्कटान् । स मुमोद सुखेनैव बलरामसमन्वितः १५६। इंदीवरदलश्यामः पद्मपत्रनिभेक्षणः । पीतांबरधरः स्रग्वी वनमालाविभूषितः १५७। कौस्तुभोद्भासितोरस्कश्चित्रमाल्यानुलेपनः । विचित्राभरणैर्युक्तः कुंडलाभ्यां विराजितः १५८। आमुक्ततुलसीमालः कस्तूरीतिलकांचितः । सुस्निग्धनीलकुटिल कबरीकृतकेशवान् १५९। बद्धैर्नानाविधैः पुष्पैर्बर्हिबर्हावतंसकः । रक्तारविंदसदृश हस्तपादतलाधरः १६०। पक्षमध्यगशीतांशु कलंकभ्रूलताननः । हारनूपुरकेयूरैः कटकाभ्यां विराजितः १६१। वृंदावने महारम्ये फलपुष्पविराजिते । रम्यं निनादयन्वेणुं तत्रास्ते यदुनंदनः १६२। अवधीरित कंदर्पकोटिलावण्यमच्युतम् । सर्वागोपस्त्रियो दृष्ट्वा मन्मथास्त्रेण पीडिताः १६३। पुरा महर्षयः सर्वे दंडकारण्यवासिनः । दृष्ट्वा रामं हरिं तत्र भोक्तुमैच्छत्सुविग्रहम् १६४। ते सर्वे स्त्रीत्वमापन्नाः समुद्भूतास्तु गोकुले । हरिं संप्राप्य कामेन ततो मुक्ता भवार्णवात् १६५। क्रोधेनैव यथा दैत्याः समेत्य मधुसूदनम् । निधनं प्राप्य संग्रामे हता मुक्तिमवाप्नुयुः १६६। कामक्रोधौ नृणां लोके निरयस्यैव कारणम् । हरिं समेत्य भावेन मुक्ता गोप्यः सुरद्विषः १६७। कामाद्भयाद्वा द्वेषाद्वा ये भजंति जनार्दनम् । ते प्राप्नुवंति वैकुंठं किं पुनर्भक्तियोगतः १६८। तस्य वेणुध्वनिं श्रुत्वा रजन्यां बल्लवांगनाः । शयनादुत्थिताः सर्वा विकीर्णांबरमूर्द्धजाः १६९। त्यक्त्वा पतीन्सुतान्बधूंस्त्यक्त्वा लज्जां कुलं स्वकम् । जगत्पतिं समाजग्मुः कंदर्पशरपीडिताः १७०। समेत्य गोप्यः सर्वास्तु भुजैरालिंग्य केशवम् । बुभुजुश्चाधरं देव्यः सुधामृतमिवामराः १७१। ताभिः सर्वाभिरात्मेशः क्रीडयामास गोव्रजे । तेनापि ताः स्त्रियः सर्वा रेमिरे निर्भया व्रजे १७२। इत्येवं रमयामासुरहन्यहनि केशवम् । वृंदावने मनोरम्ये कालिंदीपुलिने तथा १७३। पार्वत्युवाच- धर्मसंरक्षणार्थाय जगत्यामवतीर्य सः । परदाराभिगमनं कथं कुर्याज्जनार्दनः १७४। रुद्र उवाच- स्वशरीरे परेष्वंगभेदो नास्ति शुभानने । सर्वं जगच्च तस्यांगं पृथगत्र न विद्यते १७५। स्त्रीपुंभेदो न वै तस्य पुरुषस्य महात्मनः । नैसर्गिकस्य भर्तृत्वादात्मेशत्वाज्जगत्पतेः १७६। तथापहृतपाप्मत्व सामर्थ्याद्व्यापिनः प्रभोः । दोषोऽत्र नास्ति सुभगे देवस्य परमात्मनः १७७। वसिष्ठ उवाच- एवमुक्त्वा तु गिरिजां रुद्रः श्रीत्रिपुरान्तकः । कृष्णस्यशेषं चरितमाख्यातुं संप्रचक्रमे १७८। रुद्र उवाच- शरत्काले तु संप्राप्ते नंदगोपपुरोगमाः । गोपा महोत्सवं कर्तुमारब्धास्त्रिदशांपतेः १७९। तदुत्सवं तु गोविंदो निवार्याथ शतक्रतोः । गोवर्द्धनाद्रिराजस्य कारयामास वीर्यवान् १८०। ततः क्रुद्धः सहस्राक्षो नंदगोपस्य गोव्रजे । ववर्ष च महावृष्टिं सप्तरात्रं निरंतरम् १८१। गोवर्द्धनं समुत्पाट्य महाशैलं जनार्दनः । गवां संरक्षणार्थाय धारयामास लीलया १८२। तस्यच्छायां गिरेः प्राप्य गोपागोप्यश्च सुव्रते । अवसंश्च सुखेनैव हर्म्यांतरगता इव १८३। ततः शक्रः सहस्राक्षो भीतः संभ्रांतचेतसा । वारयामास तद्वर्षं ययौ नंदस्य तद्व्रजम् १८४। कृष्णोऽपि तं महाशैलं यथापूर्वं निवेशयत् । गोपवृद्धाश्च ते सर्वे नंदगोपपुरोगमाः १८५। परिपूज्य च गोविंदं परं विस्मयमाययुः । ततः शतक्रतुर्देवः समेत्य मधुसूदनम् । तुष्टाव प्रांजलिर्भूत्वा हर्षगद्गदया गिरा १८६। इन्द्र उवाच- नमस्ते पुंडरीकाक्ष सर्वज्ञाति त्रिविक्रम । त्रिगुणातीत सर्वेश विश्वस्यात्मन्नमोस्तु ते १८७। त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कारस्त्वमोङ्कारः क्रतुर्हविः । त्वमेव सर्वदेवानां पिता माता च केशव १८८। अग्रे हिरण्यगर्भस्त्वं भूतस्य समवर्त्तत । त्वमेवैकः पतिरसि पुरुषस्त्वं हिरण्मयः १८९। पृथिवीं द्यामिमां देव त्वमेव धृतवानसि । आत्मदः फलदो यश्च स्यादेवं जगदीश्वर १९०। अवाप्तं तच्च त्रिदशैः प्रकाशं जगतांपतेः । अमृतं चैव मृत्युश्च छाया तव सनातन १९१। तस्मै देवाय भवते विधेम हविषा वयम् । हेमवंत इमे यस्य समुद्भूता हिरण्मयाः १९२। समुद्रा रसना यस्य वाहस्तस्यैव केशव । इमा दिशः प्रतिदिशो वायुर्यस्य तवाव्यय १९३। तस्मै देवाय भवते विधेम हविषा वयम् । येन त्वया समारूढा पृथिवी वर्द्धता पुनः १९४। स्वर्लोकः स्तंभितो येन त्वया ब्रह्मन्महेश्वर । त्वमंतरिक्षे रजसोवसानः सर्वगोव्ययः १९५। तस्मै देवाय भवते विधेम हविषा वयम् । यं क्रंदसि राजमाने तप्तभासे गुणान्विते १९६। अभ्यैक्षेतां च मनसा अवश्यं श्रीश्च सर्वदा । यत्रास्ति सूर उदितो विभाति परमे पदे १९७। तस्मै देवाय भवते विधेम हविषा वयम् । यदापो बृहतीर्विश्व ब्रह्ममायं जनार्दनाः १९८। गर्भं दधानाः सर्गेऽत्र जनयंतीरघौघकृत् । समवर्तत देवानामसुरेकोऽव्ययो विभुः १९९। तस्मै देवाय भवते विधेम हविषा वयम् । या आपो महिना दक्षं पर्यपश्यत्प्रजापतिम् २००। 6.245.200। यज्ञं दधानास्तत्रादौ जनयंतीर्हविः पुमान् । यो देवेष्वेक एवासीदधिदेवः परात्परः २०१। तस्मै देवाय भवते विधेम हविषा वयम् । मा नो हिंसीज्जनिता यः पृथिव्या अव्ययः पुमान् २०२। यो वा दिवं सत्यधर्मा जजानाव्यय ईश्वरः । यश्चंद्रो बृहतीरपो जजान सकलं जगत् २०३। तस्मै देवाय भवते विधेम हविषा वयम् । एतानि विश्वजातानि बभूव परिता प्रभो २०४। त्वदुत्पन्नप्रजाध्यक्ष भविष्यद्भूतमच्युतः । यजामस्त्वां च यत्कामास्तन्नो अस्तु समासतः २०५। त्रयाणां पतयः स्याम तव कारुण्यवीक्षणात् । हिरण्मयाख्यः पुरुषो हिरण्यश्मश्रुकेशवान् २०६। आप्रणखात्सर्वं हिरण्यं सविता तु हिरण्यभाक् । असौ सर्वगतो ब्रह्मा यस्त्वादित्ये व्यवस्थितः २०७। तद्वै देवस्य सवितुर्वरेण्यं भर्ग उत्तमम् । सदा धीमहि ते रूपं धियो यो नः प्रभाति हि २०८ । नमस्ते पुंडरीकाक्ष श्रीश सर्वेश केशव । वेदांतवेद्य यज्ञेश यज्ञरूप नमोस्तु ते २०९। नमस्ते वासुदेवाय गोपवेषाय ते नमः । तत्सर्वध्वंसनादेव अपराधं मया कृतम् २१०। तत्क्षम्यतां जगन्नाथ घृणाब्धे पुरुषोत्तम । अल्पेनैव हि कालेन जहि कंसं दुरासदम् । देवानां हि हितं कृत्वा सुखेवस्थाय मेदिनीम् २११। महादेव उवाच- इति संस्तुत्य गोविंदं सर्वदेवेश्वरो हरिः । सुधामृतेनाभ्यषिंचद्दिव्यांबरविभूषणैः २१२। अर्चयित्वा तु देवेशं जगाम त्रिदिवं पुनः । गोपवृद्धाश्च गोप्यश्च दृष्ट्वा तत्र शतक्रतुम् २१३। तेन ते पूजिताश्चैव प्रहर्षमतुलं ययुः । रामकृष्णौ महावीर्यौ दिव्याभरणभूषितौ २१४। नंदस्य गोव्रजे रम्ये सुसुखेनैव तस्थतुः । एतस्मिन्नंतरे देवि नारदो मुनिसत्तमः २१५ । सहसा मथुरां गत्वा कंसस्यांतिकमाविशत् । राज्ञा संपूजितास्तत्र समासीनः शुभासने २१६। सर्वं विज्ञापयामास चेष्टितं शार्ङ्गिणस्तदा । देवतानां समुद्योगं जन्म वै केशवस्य च २१७। तथा च वसुदेवेन पुत्रनिक्षेपणं व्रजे । निधनं राक्षसानां च सर्पराजविवासनम् २१८। धारणं गिरिवर्यस्य शतक्रतुसमागमम् । निवेदयित्वा कंसस्य सर्वं निरवशेषतः २१९। प्रययौ ब्रह्मभवनं पूजितस्तेन रक्षसा । कंसः समुद्विग्नमना मंत्रिभिः परिवेष्टितः २२०। मंत्रयामास तैः साकमात्मनो निधनं प्रति । तत्र बुद्धिमतां श्रेष्ठमक्रूरं धर्मवत्सलम् । उवाचात्महितं कार्यं दानवेंद्रो महाबलः २२१। कंस उवाच- मद्भयात्त्रिदशाः सर्वे शतक्रतुपुरोगमाः । विष्णोः समीपमागत्य भयार्त्ताः शरणं गताः २२२। स तेषामभयं दत्वा भगवान्भूतभावनः । उत्पन्नो देवकीगर्भे मां हंतुं मधुसूदनः २२३। वसुदेवोऽपि दुष्टात्मा वंचयित्वा तु मां निशि । पुत्रं निक्षिप्तवान्गेहे नंदस्य सुदुरात्मनः २२४। बालेनैव दुराधर्षो विजघान महासुरान् । मां हंतुमपि संनद्धो भवेदेव न संशयः २२५। स तु हंतुं न वै शक्तः सेंद्रैरपि सुरासुरैः । उपायेनैव हंतव्यः समानीय मया तदा २२६। मदोत्कटैस्तु मातंगैर्मल्लैश्च वरवाजिभिः । येनकेनाप्युपायेन हंतुं शक्यमिहैव तु २२७। तस्मात्त्वं गोव्रजं गत्वा कृष्णं रामं च यादव । सर्वान्गोपालवृद्धांश्च नंदगोपपुरोगमान् । उपभोक्तुं धनुर्यागामिहानय यदूत्तम २२८। महादेव उवाच-। तथेत्युक्त्वा यदुश्रेष्ठो रथमारुह्य वीर्यवान् । प्रययौ गोकुलं रम्यं कृष्णं संदर्शनोत्सुकः २२९। महाभागवतश्रेष्ठो गवां मध्ये व्यवस्थितम् । ददर्श कृष्णमक्लिष्टमक्रूरो विनयान्वितः २३०। नीलनीरदसंकाशं सर्वाभरणभूषितम् । पद्मपत्रं विशालाक्षं दीर्घबाहुमनामयम् २३१। पीतवस्त्रेण संवीतं सर्वावयवसुंदरम् । कौस्तुभोद्भासितोरस्कं रत्नकुंडलशोभितम् २३२। तुलसीवनमालाढ्यं वन्यपुष्पावतंसकम् । गोपकन्यापरिवृतं दृष्ट्वा तत्र जनार्दनम् २३३। पुलकांकितसर्वांगो हर्षाश्रुप्लुतलोचनः । अवरुह्य रथात्तस्मात्प्रणनाम यदूद्वहः २३४। हर्षात्समेत्य गोपालं परिणीय प्रणम्य च । रक्तारविंदसदृशौ वज्रचक्राङ्कचिह्नितौ २३५। स्वमूर्ध्नि धृत्वा पादाब्जौ प्रणनाम पुनः पुनः । कैलासशिखराभासं नीलांबरधरं प्रभुम् २३६। शरत्पूर्णेंदुसदृशं मुक्तादामविभूषितम् । बलरामं ततो दृष्ट्वा प्रणनाम स यादवः २३७। हर्षेणोत्थाप्य तौ वीरौ परिगृह्य यदूत्तमौ । गृहमाजग्मतुर्वीरौ तेनाक्रूरेण वृष्णिना २३८। नंदगोपस्तु तं दृष्ट्वा यदुश्रेष्ठं समागतम् । अभिगम्य महातेजा निवेश्य परमासने २३९। अर्चयामास विधिवदर्घ्यपाद्यादिभिर्मुदा । वस्त्रैः समर्हणैर्दिव्यैरर्चयामास भक्तितः २४०। अक्रूरो रामकृष्णाभ्यां वस्त्राण्याभरणानि च । प्रददौ नंदगोपाय यशोदायै च यादवः २४१। पृष्ट्वा कुशलमव्यग्रमासीनस्तु कुशासने । राजकार्याणि सर्वाणि संपृष्टोवाच बुद्धिमान् २४२। अक्रूर उवाच- एष कृष्णो महातेजास्साक्षान्नारायणोऽव्ययः । देवतानां हितार्थाय साधूनां रक्षणाय च २४३। भूभारकविनाशाय धर्मसंस्थापनाय च । कंसादीनां तु दैत्यानां सर्वेषां निधनाय च २४४। संप्रार्थितः सुरगणैर्मुनिभिश्च महात्मभिः । देवकीजठरे जातः प्रावृट्काले महानिशि २४५। भयात्कंसस्य देवेशमानीयानकदुंदुभिः । तव गेहे तदा रात्रौ पुत्रं निःक्षिप्तवान्हरिम् २४६। तस्मिन्नेव तु कालेऽपि यशोदा तु यशस्विनी । कन्यां मायांशसंभूतां प्रसूता तु शुभाननाम् २४७। तया संमोहितं सर्वमिदं व्रजकुलं शुभम् । मूर्च्छिताया यशोदायाः शयने यदुपुङ्गवम् २४८। कृष्णं निक्षिप्य तां कन्यामादाय स्वगृहं ययौ । तां तु निक्षिप्य देवक्याः शयने बहिरागमत् २४९। सा रुरोद ततः क्षिप्र देवकीशयने स्थिता । तच्छ्रुत्वा सहसा कंसः कन्यामादाय सुव्रत २५० 6.245.250। भ्रामयित्वा शिलापृष्ठे चिक्षेपोत्पत्य वीर्यवान् । समुत्थाय च सा कन्या सायुधाष्टभुजान्विता । गगनस्था रुषा कंसं प्राह गंभीरया गिरा २५१। कन्योवाच- योऽनंतः सर्वदेवानामीश्वरः पुरुषोत्तमः । यातस्तव वधार्थाय गोव्रजे दानवाधम २५२। अक्रूर उवाच- इत्युक्त्वा सा महामाया हिमवंतं समाययौ । तदाप्रभृति दुष्टात्मा भयादुद्विग्नमानसः २५३। दानवान्प्रेषयामास निधनाय महात्मनः । बालेनैव हताः सर्वे लीलयानेन धीमता २५४। अत्यद्भुतानि कर्माणि कृतवान्परमेश्वरः । गोवर्द्धनादिधरणं नागराजविवासनम् २५५। समागमं महेंद्रस्य निधनं सर्वरक्षसाम् । श्रुत्वा देवर्षिणा ख्यातमतीव भयपीडितः २५६। इतो नीत्वा महाबाहू रामकृष्णौ दुरासदौ । मदोत्कटैर्महानागैर्मल्लैर्वा हंतुमुद्यतः २५७। कृष्णस्यानयनार्थाय प्रेरयामास मामिह । वसुदेवस्य दुष्टात्मा निग्रहं कृतवानसौ २५८। एतत्सर्वं समाख्यातं चेष्टितं सुदुरात्मनः । उपभोक्तुं धनुर्यागं यूयं सर्वे व्रजौकसः २५९। दध्याज्यादिगृहीत्वा वै श्वोभूते गंतुमर्हथ । सहिता रामकृष्णाभ्यां गोपाः सर्वे तदंतिकम् २६०। कृष्णेन निहतः कंसो भविष्यति न संशयः । परित्यज्य भयं तस्माद्गमिष्यध्वं नृपाज्ञया २६१। ईश्वर उवाच- इत्युक्त्वा स तदाक्रूरस्तूष्णीमासीत्सुबुद्धिमान् । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दारुणं रोमहर्षणम् २६२। नंदगोपमुखाः सर्वे गोपवृद्धा भयातुराः । अभाषिरे महादुःखसागरे शोकमोहिताः २६३। तानाश्वास्य हरिस्तत्र दृष्ट्वा कमललोचनः । न भीः कार्येति संप्राह राक्षसं प्रति वीर्यवान् २६४। विनाशाय प्रयास्यामि कंसस्यास्य दुरात्मनः । मथुरां सह रामेण भवद्भिः सह संगतः २६५। तत्र हत्वा दुरात्मानं कंसं दानवपुंगवम् । सर्वांश्च राक्षसान्हत्वा पालयिष्यामि मेदिनीम् २६६। तस्माच्छोकं परित्यज्य गच्छध्वं मथुरां पुरीम् । एवमुक्तास्तु हरिणा गोपानंदपुरोगमाः २६७। मुहुर्मुहुः परिष्वज्य मूर्द्धघ्राणं प्रचक्रिरे । अप्रमेयानि कर्माणि विचार्य सुमहात्मनः २६८। अक्रूरवचनाच्चैव गोपाः सर्वे गतव्यथाः । दुग्धदध्याज्ययुक्तानि शुचीनि विविधानि च २६९। पक्वान्नानि सुहृद्यानि स्वादूनि मधुराणि च । अक्रूराय ददौ सौम्यं यशोदा भोजनं बहु २७०। सहितो रामकृष्णाभ्यां नंदाद्यैर्गोपसत्तमैः । सुहृद्भिर्बालवृद्धैश्च भवने समलंकृते २७१। दत्तं यशोदया सौम्यं भोजनं कलुषापहम् । बुभुजे यादवश्रेष्ठो ह्यन्नं रोगापहं शुभम् २७२। भोजयित्वा यथान्यायं दत्त्वा च मनमंभसा । सकर्पूरं सतांबूलं ददौ तस्मै दृढव्रता २७३। अस्तंयाते दिनकरे संध्यामन्वास्य यादवः । सहितो रामकृष्णाभ्यां भुक्त्वा क्षीरान्नमुत्तमम् २७४। ताभ्यामेव तदाक्रूरः शयनं समुपाविशत् । तस्मिंस्तु भवने श्रेष्ठे रम्ये दीपविराजिते २७५। श्लक्ष्णे विचित्रपर्यंके नानापुष्पविराजिते । तस्मिन्शेते हरिः कृष्णः शेषे नारायणो यथा २७६। तं दृष्ट्वा सहसाऽक्रूरो हर्षाश्रुपुलकांकितः । विहाय तामसीं निद्रां सुश्रेयः समुदीक्ष्य वै २७७। पादसंवाहनं विष्णोश्चक्रे भागवतोत्तमः । एतावता मे साफल्यं जीवितं च सुजीवितम् २७८। इदं त्रैलोक्यमैश्वर्यमिदं वै सुखमुत्तमम् । इदं राज्यमिदं धर्म्यमिदं मोक्षसुखं परम् २७९। न शक्यं मनसा स्मर्तुं शिवब्रह्मादिदैवतैः । सनकाद्यैर्मुनींद्रैस्तु वसिष्ठाद्यैर्महर्षिभिः २८०। तच्छ्रीशस्य पदद्वंद्वं शरदंबुरुहोज्ज्वलम् । संस्पृष्टमिंदिरा लक्ष्म्या कराभ्यां सुसुखं परम् २८१। दिष्ट्या लब्धं मया विष्णोः श्रीपादाब्जयुगं शुभम् । व्यतीता सा क्षणाद्रात्रिस्तब्रह्मानंदगौरवात् २८२। ततः प्रभाते विमले दिवि देवगणोत्तमैः । संस्तूयमानो बुबुधे तस्मात्तु शयनाद्धरिः २८३। उपस्पृश्य यथान्यायं सह रामेण धीमता । पपात पादयोर्मातुः प्रयाणं चाभ्यरोचयत् २८४। समुत्थाप्य यशोदा तु दुःखहर्षसमन्विता । अश्रुपूर्णमुखी पुत्रौ प्रेम्णा संपरिषस्वजे २८५। आशिषं प्रददौ देवी तनयाभ्यां दृढव्रता । विससर्ज महावीरौ समालिङ्ग्य मुहुर्मुहुः २८६। अक्रूरोऽपि यशोदायै प्रणम्य प्राह सांजलि २८७। अक्रूर उवाच- प्रयास्यामि महाभागे प्रसादं कुरु मेऽनघे । एष कृष्णो महाबाहुः कंसं हत्वा महाबलम् २८८। सर्वस्य जगतो राजा भविष्यति न संशयः । तस्माच्छोकं परित्यज्य सुखी भव वरानने २८९। ईश्वर उवाच- इत्युक्तया तयाऽक्रूरो विसृष्टो यदुसत्तमः । सहितो रामकृष्णाभ्यामारुरोह रथोत्तमम् २९०। प्रययौ मथुरां शीघ्रं स्तूयमानोऽप्सरोगणैः । नंदगोपमुखाः सर्वे गोपवृद्धास्तमन्वयुः २९१। पुनर्गृहीत्वा दध्याज्यं फलानि विविधानि च । तं प्रयांतं हरिं दृष्ट्वा गोकुलाद्गोपयोषितः २९२। अनुजग्मुर्विनिष्क्रांतं रथस्थं मधुसूदनम् । निवर्त्तयामास हरिस्ताः सर्वा गोपयोषितः २९३। शोकसंतप्तहृदया विलेपुः कमलेक्षणम् । हा कृष्ण कृष्ण कृष्णेति गोविंदेत्यरुदन्मुहुः २९४। अश्रुपूर्णेक्षणादीना रुदंत्यस्तत्र संस्थिताः । अथाक्रूरो रथं दिव्यं चोदयामास गोव्रजात् २९५। सहितो रामकृष्णाभ्यां मथुरां प्रति यादवः । उत्तीर्य यमुनां शीघ्रं कूले स्थाप्य रथोत्तमम् २९६। अवरुह्य रथात्तस्मात्स्नातुं तत्रोपचक्रमे । तथा चावश्यकं कर्तुं निमज्ज्याथ जले शुभे २९७। तत्राघमर्षणं सम्यग्जपन्भागवतोत्तमः । ददर्श तौ जले तत्र रामकृष्णौ शुभान्वितौ २९८। शरत्कोटींदुसंकाशं नीलांबरधरं प्रभुम् । दिव्यचंदनदिग्धांगं मौक्तिकाभरणच्छविम् २९९। रक्तारविंदनयनं पुडंरीकावतंसकम् । रामं ददर्श कृष्णं च नीलनीरदसन्निभम् ३०० 6.245.300। दिव्यपीतांबरधरं पुंडरीकायतेक्षणम् । हरिचंदनलिप्तांगं नानारत्नविभूषितम् ३०१। दृष्ट्वा तत्र यदुश्रेष्ठो विस्मयं परमंगतः । उत्थाय स्यंदने तत्र तौ ददर्श महाबलौ ३०२। पुनरप्यत्र निर्मज्ज्य जपन्मंत्रद्वयं हरिम् । सुधाब्धौ शेषपर्यंके रमया सहितं हरिम् ३०३। सनकाद्यैस्तूयमानं सर्वैर्देवैरुपासितम् । दृष्ट्वा तस्मिन्जले देवं विस्मयं परमं ययौ । तुष्टावाथ यदुश्रेष्ठो हरिं सर्वगमीश्वरम् ३०४। अक्रूर उवाच- कालात्मने नमस्तुभ्यमनादिनिधनाय च । अव्यक्ताय नमस्तुभ्यमविकाराय ते नमः ३०५। भूतभर्त्रे नमस्तुभ्यं भूतव्याघ्र नमो नमः । नमस्ते सर्वभूतानां नियन्त्रे परमात्मने ३०६। विकारायाविकाराय प्रत्यक्षपुरुषाय च । गुणभर्त्रे नमस्तुभ्यं नियमाय नमो नमः ३०७। देशकालादिनिर्भेदरहिताय परात्मने । अनंताय नमस्तुभ्यमच्युताय नमो नमः ३०८। गोविंदाय नमस्तुभ्यं त्रयीनाथाय शार्ङ्गिणे । नारायणाय विश्वाय वासुदेवाय ते नमः ३०९। विष्णवे पुरुरूपाय शाश्वताय नमो नमः । पद्मनेत्राय नित्याय शंखचक्रधराय च ३१०। उद्यत्कोटिरविप्रख्य भूषणांचित वर्चसे । हरये सर्वलोकानामीश्वराय नमो नमः ३११। सवित्रे सर्वजगतां बीजाय परमात्मने । संकर्षणाय कृष्णाय प्रद्युम्नाय नमो नमः ३१२। अनिरुद्धाय धात्रे च विधात्रे विश्वयोनये । सहस्रमूर्त्तये तुभ्यं बहुमूर्द्धांघ्रिबाहवे ३१३। सहस्रनाम्ने नित्याय पुरुषाय नमो नमः । नमस्ते नागपर्यंकशायिने सौम्यरूपिणे ३१४। केशवाय नमस्तुभ्यं पीतवस्त्रधराय च । लक्ष्मीघनकुचाश्लेष विमर्दोज्ज्वलवर्चसे । श्रीधराय नमस्तुभ्यं श्रीशायानंतरूपिणे ३१५। ईश्वर उवाच- स्नानकाले पठेद्यस्तु देवं ध्यायन्सनातनम् । इमं स्तवं नरो भक्त्या महद्भिर्मुच्यते ह्यघैः ३१६। सर्वतीर्थफलं प्राप्य विष्णुसायुज्यमाप्नुयात् । एवमंतर्जले देवं स्तुत्वा भागवतोत्तमः ३१७। अर्चयामास स जलैः कुसुमैश्च सुगंधिभिः । कृतकृत्यस्तदाक्रूरो निर्गत्य यमुनाजलात् ३१८। समेत्य रामकृष्णौ तु प्रणनाम शुभान्वितः । तं दृष्ट्वा प्राह गोविंदो विनीतं विस्मितं हरिः ३१९। श्रीकृष्ण उवाच- किमाश्चर्यं जले तस्मिन्दृष्टवानसि यादव । ईश्वर उवाच- अक्रूरस्तु यदुश्रेष्ठं प्राह कृष्णं सुतेजसम् ३२०। अक्रूर उवाच- तव सर्वगतस्येश महिम्नो जगतः प्रभो । किमाश्चर्यं हृषीकेश जगत्सर्वं त्वमेव हि ३२१। त्वमापस्त्वं नभो वह्निस्त्वं भूमिरनिलस्तथा । चतुर्विधमिमं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम् ३२२। त्वत्तो नान्यद्वासुदेव जीमूतादमृतं यथा । त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कारस्त्वमोंकारो हविस्तथा ३२३। त्वमेव सर्वदेवानामीश्वरः शाश्वतोऽव्ययः । नाकारणात्कारणाद्वा करणाकारणात्परः ३२४। धर्मत्राणाय देवेश शरीरग्रहणं तव । मत्स्यकूर्मवराहादि वैभवत्वमुपागतः ३२५। पासि सर्वमिमं लोकं त्वमेव त्वन्मयं विभो ३२६। ईश्वर उवाच- इति संस्तुत्य गोविंदं प्रणम्य जगतां पतिम् । आरुरोह रथं दिव्यं ताभ्यां सह यदूत्तमः ३२७। ततस्तूर्णं समासाद्य मथुरां देवनिर्मिताम् । रामकृष्णौ पुरद्वारि निवेश्यांतःपुरं ययौ ३२८। तयोरागमनं तस्य निवेद्य नृपतेस्तदा । राज्ञा संपूजितस्तेन ततः स्वगृहमाविशत् ३२९। अथ सायाह्नसमये रामकृष्णौ महाबलौ । परस्परं करौ गृह्य मथुरायां समागतौ ३३०। गछन्तौ च महावीर्यौ राजमार्गे यदूत्तमौ । ददृशतुर्महात्मानौ रजकं वस्त्ररंजकम् ३३१। दिव्यवस्त्रवृतं राजगेहमायांतमच्युतः । ययाचे तानि वस्त्राणि सह रामेण वीर्यवान् ३३२। न दत्तवांस्तदा तस्मै रुषा वै वस्त्ररंजकः । बहूनि कटुवाक्यानि प्राह तत्राध्वनि स्थितः ३३३। ताडयामास तं कृष्णस्तलेनैव महाबलः । तत्रैव निहतो मार्गे वमन्वै रुधिरं बहु ३३४। तानि वस्त्राणि रम्याणि गोपालैः सह बांधवैः । धारयामासतुर्वीरौ यथाहं रामकेशवौ ३३५। मालाकारगृहं प्राप्य तेन दृष्टौ नमस्कृतौ । सुगंधिभिर्दिव्यपुष्पैः पूज्यमानौ मुदान्वितौ ३३६। ददतुस्तौ वरं तस्मै वांछितं यदुपुंगवौ । समागतौ पुनर्वीथ्यामायांतीं च शुभाननाम् ३३७। कुब्जां स्त्रियं महाभागौ धृतचंदनभाजनाम् । वक्रांगपृष्ठां वनितां दृष्ट्वा गंधमयाचतम् ३३८। प्रहसंती तदा ताभ्यां ददौ चंदनमुत्तमम् । आदाय चंदनं दिव्यमुपलिप्य यथेच्छया ३३९। तस्यैकांततरं रूपं दत्त्वाऽध्वनि समागतौ । निरीक्ष्यमाणौ योषिद्भिः सुकुमारौ शुभाननौ ३४०। विवेशतुर्महात्मानौ यज्ञशालां सहानुगैः । दृष्ट्वा समर्चितं दिव्यं कार्मुकं तत्र केशवः ३४१। लीलयैव गृहीत्वाऽथ बभंज मधुसूदनः । बिभज्यमानं तच्चापं श्रुत्वा कंसः सुविह्वलः ३४२। आहूय मल्लान्सूतांस्तु प्रमुखान्दैत्यपुंगवान् । विमृश्य मंत्रिभिः प्राह चाणूरं दैत्यपुंगवः ३४३। कंस उवाच- रामकृष्णौ समायातौ सर्व दैत्यविनाशकौ । प्रभाते मल्लयुद्धेन हन्यतामविशंकया ३४४। येनकेनाप्युपायेन हंतव्यौ बलदर्पितौ । मदोत्कटैर्गजैर्वापि मल्लमुख्यैश्च यत्नतः ३४५। ईश्वर उवाच- इत्यादिश्य ततो राजा सानुजः सचिवैः सह । आरुरोह भयात्तूर्णं दिव्यप्रासादमूर्द्धनि ३४६। द्वारेषु सर्वमार्गेषु गजान्मत्तानयोजयत् । मल्लान्मदोत्कटान्नागान्स्थापयामास सर्वतः ३४७। ज्ञात्वा कृष्णोऽपि तत्सर्वं सह रामेण धीमता । उवास रजनीं तत्र यज्ञगेहे सहानुगैः ३४८। ततो रजन्यां व्युष्टायां प्रभाते विमले सति । शयनादुत्थितौ वीरौ रामकृष्णौ कृतोदकौ ३४९। स्वलंकृतौ च तौ भुक्त्वा संग्रामाभिमुखोत्सुकौ । विनिर्गतौ गृहात्तस्मात्सिंहाविव महागुहात् ३५० 6.245.350। राजद्वारि स्थितं नागं हिमाद्रिशिखरोपमम् । नाम्ना कुवलयापीडं कंसस्य जयवर्द्धनम् ३५१। देवकुंजरदर्पघ्नं महाकायं मदोत्कटम् । दृष्ट्वा तं च महानागं पंचास्य इव केशवः ३५२। करेणैव करं गृह्य सम्यगुत्प्लुत्य लीलया । भ्रामयित्वाथ चिक्षेप धरण्यां धरणीधरः ३५३। स तु चूर्णितसर्वांगो निनदन्भैरवं स्वनम् । पपात सहसा भूमौ ममार च महागजः ३५४। हत्वा दंतौ समुत्पाट्य गृहीत्वा रामकेशवौ । मल्लैरायोधनं कर्तुं रंगं विविशतुस्तदा ३५५। तत्रस्था दानवा दृष्ट्वा गोविंदस्य पराक्रमम् । भीताः प्रविद्रुताःसर्वे राज्ञोंतःपुरमाययुः ३५६। कपाटौ सुदृढौ बध्वा तत्र तस्थुः सहस्रशः । दृढबंधकपाटांस्तु दृष्ट्वा कृष्णस्तु लीलया ३५७। ताडयित्वा पदेनैव पातयामास वीर्यवान् । तौ भग्नौ पातितौ तत्र सेनानीके व्यवस्थिते ३५८। तत्रस्था निहताः सर्वे चूर्णितांगशिरोधराः । ततः प्रविश्य भवनं कंसस्यास्य महाबलौ ३५९। भ्रामयंतौ महाभाग शृंगौ पीनौ रणोत्सुकौ । ददृशाते महात्मानौ मल्लौ चाणूरमुष्टिकौ ३६०। कंसोऽपि दृष्ट्वा गोविंदं रामं च सुमहाबलम् । भयमाविश्य चाणूरं प्राह मल्लवरं तदा ३६१। कंस उवाच- अस्मिन्नवसरे मल्ल जहि गोपालबालकौ । विभज्य तव राज्यार्द्धमहं दास्याम्ययत्नतः ३६२। ईश्वर उवाच- तस्मिन्नवसरे कृष्णो मल्लाभ्यां दृश्यते महान् । मध्ये वने च संग्रामे महामेरुरिवापरः ३६३। कंसस्य दृष्टिविषये संवर्त्ताग्निरिवाच्युतः । स्त्रीणां च साक्षान्मदनः पित्रोः शिशुरिवापरः ३६४। त्रिदशानां हरिरिव गोपालानां सखा यथा । बहुरूपेण ददृशुस्तत्र सर्वगतं हरिम् ३६५। वसुदेवस्तथाऽक्रूरो नंदगोपो महामतिः । अन्यं प्रासादमारुह्य ददृशुः कदनं महत् ३६६। स्त्रीभिरंतःपुरस्थाभिर्देवकी तत्र संस्थिता । मुखं पुत्रस्य ददृशे साश्रुपूर्णेक्षणा शुभा ३६७। ताभिराश्वासिता देवी भवनांतरमाविशत् । ततो देवगणाः सर्वे विमानस्था नभस्तले ३६८। तुष्टुवुर्जयशब्देन पुंडरीकाक्षमच्युतम् । जहि कंसमिति प्राहुरुच्चैर्देवा मरुद्गणाः ३६९। एतस्मिन्नंतरे तत्र तूर्यघोषनिनादिते । आसेदतुर्महामल्लौ यदुसिंहौ महाबलौ ३७०। चाणूरेण तु गोविंदो मुष्टिकेन हलायुधः । युयुधाते महात्मानौ नीलश्वेताद्रि सन्निभौ ३७१। मल्लयुद्धविधानेन मुष्टिभिः पादताडनैः । बभूव कदनं घोरं देवानां च भयावहम् ३७२। चाणूरेण चिरं कालं क्रीडित्वाऽथ जनार्दनः । निष्पिष्य गांत्रं मल्लस्य पातयामास लीलया ३७३। स पपात महीपृष्ठे संवमन्रुधिरं बहु । ममार च महामल्लो देवदानवदुःखदः ३७४। मुष्टिकेन तथा रामश्चिरकालमयुध्यत । मुष्टिभिस्ताडयामास तस्य वक्षसि वीर्यवान् ३७५। भिन्नास्थि स्नायुबंधोऽसौ पपात धरणीतले । ततस्तु दुद्रुवुः सर्वे मल्ला दृष्ट्वा पराक्रमम् ३७६। कंसो महद्भयं तीव्रमाविशद्वेदनातुरः । एतस्मिन्नंतरे वीरौ रामकृष्णौ दुरासदौ ३७७। आरोहतुर्महात्मानौ चैत्यप्रासादमूर्जितम् । ताडयित्वा तलेनैव कंसं मूर्ध्नि जनार्दनः ३७८। अपातयद्धरा पृष्ठे प्रासादशिखराद्धरिः । स तु निर्भिन्नसर्वांगो धरण्यां त्यक्तजीवितः ३७९। कृष्णेन निहते कंसे रामोऽपि सुमहाबलः । तस्यानुजं सुनामानं मुष्टिनैव जघान ह ३८०। धरण्यां पातयामासानुजं च धरणीधरः । हत्वा कंसं दुरात्मानं सानुजं रामकेशवौ ३८१। पित्रोः समीपमागम्य भक्त्या चैव प्रणेमतुः । देवकीवसुदेवश्च परिष्वज्य मुहुर्मुहुः ३८२। स्नेहेन मूर्ध्न्युपाघ्राणं चक्रतुः पुत्रलालसौ । तयोरुपरि देवक्याः स्तनौ क्षीरं ववर्षतुः ३८३। तत आश्वास्य पितरौ रामकृष्णौ बहिर्गतौ । एतस्मिन्नंतरे देवि देवदुंदुभयो दिवि ३८४। विनेदुः पुष्पवर्षाणि ववृषुस्त्रिदशेश्वराः । स्तुत्वा मरुद्गणैर्दिव्यैर्नमस्कृत्य जनार्दनम् ३८५। परं हर्षमनुप्राप्य लोकान्स्वान्स्वान् प्रपेदिरे । नंदगोपं नमस्कृत्य गोपवृद्धांश्च केशवः ३८६। रामेण सह धर्मात्मा मुदा संपरिषस्वजे । बहुरत्नधनं तस्मै ददौ प्रीत्या जनार्दनः ३८७। सर्वांस्तान्गोपवृद्धांश्च वस्त्रैराभरणादिभिः । बहुभिर्धनधान्यैश्च पूजयामास केशवः ३८८। विसृष्टास्तेन कृष्णेन नंदगोपपुरोगमाः । प्रययुर्गोव्रजं दिव्यं हर्षशोकसमन्विताः ३८९। मातामहं समासाद्य रामकृष्णौ दुरासदौ । बंधाद्विमोचयित्वाथ समाश्वास्य मुहुर्मुहुः ३९०। चक्रे तस्याभिषेकं तु तद्राज्ये मधुसूदनः । अकारयद्द्विजश्रेष्ठैः स कंसस्योर्ध्वदैहिकम् ३९१। अक्रूरप्रमुखान्राज्ये संस्थाप्य यदुपुंगवान् । राजानमुग्रसेनं तु कृत्वा धर्मेण मेदिनीम् । पालयामास धर्मात्मा वसुदेवसुतो हरिः ३९२। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे उमामहेश्वरसंवादे श्रीकृष्णचरिते कंसवधोनाम पंचचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः २४५ ।

śrīpārvatyuvāca- raghunāthasya caritaṃ sādhūktaṃ hi tvayā vibho | śrutvā dhanyāsmi deveśa tvatprasādānmaheśvara 1| vasudevasutasyāsya kṛṣṇasya caritaṃ mahat | śrotumicchāmi deveśa caritaṃ kalmaṣāpaham 2| rudra uvāca- śṛṇu devi pravakṣyāmi kṛṣṇasyāsya mahātmanaḥ | caritaṃ vāsudevasya sarveṣāṃ phaladaṃ nṛṇām 3| yadūnāmanvaye devi vasudeva itīritaḥ | devamīḍhasyaputro'bhūtsarvadharmavidāṃvaraḥ 4| devakasyaiva duhitāṃ devakīṃ devavarṇinīm | upayeme vidhānena mathurāyāṃ nṛpātmajaḥ 5| ugrasenasya putro'bhūtkaṃsaḥ śūro mahābalaḥ | tayo rathavaraṃ tatra codayāmāsa sārathiḥ 6| samāgateṣu teṣvevaṃ pathi ramye śubhāvahe | aṃtarikṣe'śarīrāvākprāha gaṃbhīrayā girā 7| ākāśavāguvāca- asyāstavāṣṭamo garbhaḥ kaṃsa prāṇānhariṣyati 8| rudra uvāca- tacchrutvā haṃtumārebhe kaṃso'pi bhaginīṃ tadā | tamabravītsusaṃrabdhaṃ vasudevaḥ svabuddhinā 9| vasudeva uvāca- na haṃtavyā mahābhāga bhaginī dharmatastvayā | garbhāneva samutpannāñjahi rājanmahābala 10| rudra uvāca- tathetyāha tadā kaṃso vasudevaṃ ca devakīm | nibadhya svagṛhe ramye sarvabhoge nyaveśayat 11| etasminnaṃtare devi pāpibhāraprapīḍitā | jagāma dharaṇīdevī sahasā brahmaṇoṃtikam 12| sametya jagatāmīśaṃ brahmāṇaṃ parameṣṭhinam | prāha gaṃbhīrayā vācā dharaṇī lokadhāriṇī 13| dharaṇyuvāca-| prajāpate na śaktāsmi dhartuṃ lokānimānprabho | rākṣasāḥ pāpakarmāṇaḥ saṃsthitā mayi suvrata 14| jagataḥ sakalāndharmānvidhvaṃsaṃto mahābalāḥ | adharmavarccasaḥ sarve narāḥ pāpavimohitāḥ 15| svalpamalpataraṃ dharmaṃ loke'sminna ca dṛśyate | dharmeṇaiva dhṛtā deva satyaśaucadamena ca | tasmādadharmasaṃbhūtaṃ na lokaṃ dhartumutsahe 16| rudra uvāca- ityuktvā dharaṇīdevī tatraivāṃtaradhīyata | tataḥ suragaṇāḥ sarve brahmarudrapurogamāḥ 17| kṣīrābdheruttaraṃ kūlamadhigamya jagatpatim | tuṣṭuvuḥ stutibhirdivyairmunayaśca mahātapāḥ | tataḥ prasannaḥ prāheśaḥ sarvāṃstānmunisattamān 18| śrībhagavānuvāca- bho bho devagaṇāssarve kinnimittamihāgatāḥ | rudra uvāca- tataḥ pitāmahaḥ prāha devadevaṃ janārdanam 19| brahmovāca- devadeva jagannātha pṛthivī bhārapīḍitā | rākṣasā bahavo loke samutpannā durāsadāḥ 20| jarāsaṃdhaśca kaṃsaśca pralambo dhenukādayaḥ | durātmānaḥ prabādhaṃte sarvalokānsanātanān 21| bhārāvataraṇaṃ kartuṃ pṛthivyāstvamihārhasi | rudra uvāca- evamukto hṛṣīkeśo brahmaṇā parameṣṭhinā | prāha gaṃbhīrayā vācā jagatīpatiravyayaḥ 22| śrībhagavānuvāca-| avatīryātha lokesminyadūnāmanvaye surāḥ | avanībhāramavyagramapāsyāmi mahābalāḥ 23| rudra uvāca- evamuktāḥ surāssarve namaskṛtvā janārdanam | svānsvānlokānsamāsādya pareśaṃ tenvaciṃtayan | tato nārāyaṇīṃ māyāṃ parameśaḥ samabravīt 24| śrībhagavānuvāca- hiraṇyākṣasya ṣaṭputrānsamānīyāvanītale | vasudevasya patnyāṃ tu devakyāṃ sanniveśaya 25| anaṃtāṃśaḥ saptamo'tra saṃpraviṣṭastu māciram | tasyāḥ sapatnyāṃ rohiṇyāṃ dadasva śubhadarśane 26| tato'ṣṭame mamāṃśastu devakyāṃ saṃbhaviṣyati | naṃdagopasya patnyāṃ tu yaśodāyāṃ sanātanī 27| tavāṃśabhūtā mahānidrā viṃdhyaṃ gatvā mahācalam | tatra saṃpūjyamānā hi devairiṃdra purogamaiḥ | hanyāddaityānmahāvīryāñśuṃbhāsurapurogamān 28| rudra uvāca- tathetyuktvā mahāmāyā hiraṇyākṣasutāṃstadā | paryāyeṇa ca devakyāṃ ṣaḍgarbhānsaṃnyaveśayat 29| tāñjaghāna tadā kaṃso jātamātrānmahābalaḥ | tatastu saptamo garbho hyanaṃtāṃśena coditaḥ 30| vardhamānaṃ tu garbhaṃ taṃ rohiṇyāṃ samupānayat | garbhasaṃkarṣaṇāttasyāṃ jātaḥ saṃkarṣaṇo'vyayaḥ 31| kṛṣṇāṣṭamyāṃ tu rohiṇyāṃ prauṣṭhapadyāṃ śubhodaye | rohiṇī janayāmāsa putraṃ saṃkarṣaṇaṃ prabhum 32| tatastu devakī garbhamāpede bhagavānhariḥ | āpannagarbhāṃ tāṃ dṛṣṭvā kaṃso bhayanipīḍitaḥ 33| tataḥ suragaṇāḥ sarve harṣanirbharamānasāḥ | tuṣṭuvurdevakīṃ tatra vimānasthā nabhastale 34| tatastu daśame māsi kṛṣṇe nabhasi pārvati | aṣṭamyāmarddharātre ca tasyāṃ jāto janārdanaḥ 35| iṃdīvaradalaśyāmaḥ padmapatrāyatekṣaṇaḥ | caturbhujaḥ suṃdarāṃgo divyābharaṇabhūṣitaḥ 36| śrīvatsakaustubhorasko vanamālāvibhūṣitaḥ | vasudevasya jāto'sau vāsudevaḥ sanātanaḥ 37| taṃ dṛṣṭvā jagatāṃ nāthaṃ kṛṣṇamānakaduṃdubhiḥ | uvāca prāṃjalirbhūtvā namaskṛtya jaganmayam 38| vasudeva uvāca- jāto'si me jagannātha bhaktakalpataro prabho | tvameva sarvadevānāmanādiḥ puruṣottamaḥ 39| tvamacintyamahadbhūto yogidhyeyaḥ sanātanaḥ | mama putratvamāpanno dharaṇyāṃ dharaṇīdhara 40| dṛṣṭvaitadadbhutaṃ rūpamaiśvaraṃ puruṣottama | dānavāḥ pāpakarmāṇo na sahaṃte mahaujasaḥ 41| rudra uvāca- ityarthitaḥ stutastena padmanābhaḥ sanātanaḥ | upasaṃhṛtavānrūpaṃ caturbhujasamanvitam 42| mānuṣeṇaiva bhāvena dvibhujena vyarocata | yecāṃgarakṣakāḥ sarve dānavāstatra saṃsthitāḥ 43| te cāpi māyayā tasyā mohitāstamasāvṛtāḥ| etasminnaṃtare devamādāyānakaduṃdubhiḥ 44| prayayau nagarāttūrṇaṃ sarvadevairabhiṣṭutaḥ | payodhare varṣamāṇe nāgarājo mahābalaḥ 45| phaṇāsahasreṇācchādya bhaktyā devaṃ samanvagāt | tau gopurakapāṭau tu tatpādasparśanāttadā 46| bhidyamānau suvivṛtau tatrasthāśca vimohitāḥ | srotasvinī supūrṇāyā yamunāpi mahātmanaḥ 47| praveśājjānumātraṃ tu jalaṃ sā cāpyupāvahat | uttīrya yamunāṃ sothāvrajattattīrasaṃsthitam 48| saṃstūyamānastridaśaiḥ praviveśa yadūttamaḥ | tatra naṃdasya patnī sā prasūtā govraje śubhe 49| vimohitā māyayaiva suṣuptā tamasā vṛtā | tasyāstu śayane devaṃ vinikṣipya sa yādavaḥ 50 6.245.50| tāṃ kanyāṃ samupādāya prayayau mathurāṃ punaḥ | patnyai datvā'tha tāṃ bālāmuvāsa susamāhitaḥ 51| ruroda bālabhāvātsā devakīśayanaṃ gatā | atha bālādhvaniṃ śrutvā tadgṛhaṃ sāṅgarakṣakāḥ 52| kaṃsāyāvedayāmāsurdevakīprasavaṃ śubham | kaṃsastūrṇamupetyaināṃ jagrāha bālikāṃ tadā 53| cikṣepa ca śilāpṛṣṭhe sāpi tūrṇaṃ viyatsthitā | tasyottamāṃge svapadaṃ datvā pūrṇamukhāsthitā 54| uvācāṣṭabhujādevī tadā rākṣasapuṃgavam | devyuvāca- kiṃ mayākṣiptayā maṃda jāto yastvāṃ vadhiṣyati 55| sarvasya jagataḥ sraṣṭā dhartā hartā ca yaḥ prabhuḥ | asminloke samutpannaḥ sa te prāṇānharaṣyiti 56| rudra uvāca- ityuktvā tejasā devī sahasā pūrayannabhaḥ | jagāma devagaṃdharvaiḥ stūyamānā himācalam 57| kaṃsastadodvignamanāḥ samāhūya svadānavān | pralaṃbacāṇūramukhānuvācabhaya pīḍitaḥ 58| kaṃsa uvāca- asmādbhayātsuragaṇā upetya kṣīrasāgaram | ācacakṣurhareḥ sarvaṃ rakṣo vidhvaṃsanaṃ prati 59| teṣāṃ tu vacanaṃ śrutvā dharaṇyāṃ dharaṇīdharaḥ | mānuṣeṇaiva bhāvena samutpanno hi so'vyayaḥ 60| tadadya sarve yūyaṃ vai rākṣasāḥ kāmarūpiṇaḥ | samudriktabalānbālānmārayadhvamaśaṃkitāḥ 61| rudra uvāca- ityādiśya tataḥ kaṃso vasudevaṃ ca devakīm | āśvāsya mocayitvātha svaveśmāṃtarviveśa ha | vasudevastato gatvā naṃdavrajamanuttamam 62| tena saṃpūjitastatra nikṣipya tanayaṃ mudā | uvāca naṃdapatnīṃ tāṃ yaśodāṃ yadunaṃdanaḥ 63| vasudeva uvāca- subhage matsutamimaṃ rohiṇījaṭharodbhavam | svaputramiva rakṣasva bhiyā kaṃsādihāgatam 64| rudra uvāca- tathetyāha tadā tanvī naṃdapatnī dṛḍhavratā | labdhvaiva yugalaṃ putramutpupoṣa mudānvitā 65| nikṣipya tanayau gehaṃ naṃdagopasya yādavaḥ | viśrabdhaḥ prayayau tūrṇaṃ mathurāṃ kaṃsapālitām 66| tato gargaḥ śubhadine vasudevena noditaḥ | naṃdagopavrajaṃ gatvā tatrasthaiḥ pūjito dvijaḥ 67| vidhinā jātakaṃ karma kṛtvā devasya gokule | nāma cātrākaroddivyaṃ putrayorvāsudevayoḥ 68| saṃkarṣaṇo rauhiṇeyo balabhadro mahābalaḥ | rāma ityādināmāni pūrvajasyākaroddivajaḥ 69| śrīdharaḥ śrīkaraḥ śrīmānkṛṣṇo'naṃto jagatpatiḥ | vāsudevo hṛṣīkeśa ityādyavarajasya ca 70| rāmakṛṣṇāviti khyātimasmi~lloke gamiṣyataḥ | evamuktvā dvijaśreṣṭhaḥ saṃpūjya pitṛdevatāḥ 71| saṃpūjyamāno gopālairāyayau mathurāṃ punaḥ | kaṃsena preṣitā rātrau pūtanābālaghātinī 72| viṣaliptaṃ stanaṃ datvā kṛṣṇāyāmitatejase | kṛṣṇastu rākṣasīṃ jñātvā papau gāḍhaṃ stanaṃ bhṛśam 73| prāṇaiḥ saha mahātejā rākṣasyā yadupuṃgavaḥ | sā vihvalāṃgī sahasā vicchinnasnāyubaṃdhanā 74| papāta vepamānā sā mamāra ca mahāsvanā | tasyāḥ śabdena mahatā pūritaṃ ca nabhastalam 75| trastāḥ sarve tato gopā dṛṣṭvā tāṃ patitāṃ bhuvi | kṛṣṇaṃ ca krīḍamānaṃ taṃ rākṣasyā mahatorasi 76| samudvignāstatastūrṇamādāya tanayaṃ tadā | rakṣobhiyā tadā tasmingopurīṣeṇa mūrddhani 77| saṃmārjayāmāsa tadā govālena tadānanam | naṃdagopaḥ samabhyetya sutamādāya bhāmini 78| bhagavannāmabhistasya sarvāṃgeṣu pramārjanam | kṛtvā tāṃ tāmasīṃ bhīmāṃ bahirvinyasya govrajāt 79| dadāha gopavṛṃdaiśca trāsitaistatra govraje | kadācchikaṭasyādhaḥ śayāno bhagavānhariḥ 80| prasārya caraṇau tatra ruroda madhusūdanaḥ | tasya pādaprahāreṇa śakaṭaṃ parivartitam 81| vidhvastakuṃbhabhāḍaṃ tadviparītaṃ papāta vai | tato gopyaśca gopāśca dṛṣṭvā tacchakaṭaṃ mahat 82| vismayaṃ paramaṃ jagmuḥ kimetaditi śaṃkitāḥ | yaśodā ca tadā tūrṇaṃ bālaṃ jagrāha vismitā 83| alpenaiva hi kālena bālakau tau yadūttamau | varddhamānau yaśodāyāḥ stanapānena poṣitau 84| jānubhyāmatha hastābhyāṃ riṃgamāṇau virejatuḥ | māyāvī rākṣasastatra kṛtaśca baṭuveṣadhṛk 85| kṛṣṇaṃ haṃtuṃ samārabdho vicacāra mahītale | jñātvā kṛṣṇastu taṃ rakṣo nijaghāna talena vai 86| rākṣasenaiva rūpeṇa nipapāta mamāra ca | vicacāra tataḥ sarvaṃ govrajaṃ madhusūdanaḥ 87| navanītaṃ jahārāśu gopīnāṃ ca gṛhe gṛhe | tadā yaśodā kupitā dāmnā madhye ulūkhale 88| nibadhya kṛṣṇaṃ prayayau vikretuṃ gorasādikam | karṣamāṇastataḥ kṛṣṇo dāmnā baddha ulūkhale 89| yamalārjunayormadhye jagāma dharaṇīdharaḥ | ulūkhalena goviṃdaḥ pātayāmāsa tau drumau 90| bhagnaskaṃdhau nipatitau svareṇa dharaṇītale | tena śabdena mahatā jagmustatra mahaujasaḥ 91| gopavṛddhāstato dṛṣṭvā vismayaṃ paramaṃ gatāḥ | yaśodāpi samudvignā vimucya dharaṇīdharam 92| taṃ vismitaṃ samādāya stanaṃ prādānmahātmane | yasminnibadhyamānastu dāmnā mātrā jagatpatiḥ 93| tasminmaharṣibhiḥ sarvairdāmodara itīritaḥ | tau tu kiṃnaratāṃ prāptau vimuktau yamalārjunau 94| gopavṛddhāstataḥ sarve naṃdagopapurogamāḥ | mahotpātamimaṃ jñātvā sthānāṃtaramupāyayuḥ 95| vṛṃdāvane manoramye yamunāyāstaṭe śubhe | nivāsaṃ cakrire ramyaṃ gavāṃgopījanasya ca 96| tatra tau rāmakṛṣṇau tu varddhamānau mahābalau | vatsapālayutau vatsānpālayāmāsatustadā 97| govatsamadhyagaṃ kṛṣṇaṃ bako nāma mahāsuraḥ | bakarūpeṇa taṃ haṃtumudyukto'tra yadūttamam 98| taṃ dṛṣṭvā vāsudevo'pi loṣṭamudyamya līlayā | tāḍayāmāsa pakṣāṃte papātorvyāṃ mahāsuraḥ 99| tataḥ katipayāhastu govatsānpālayanvane | chāyāyāṃ jaṃbuvṛkṣasya prasuptau pallave mṛdau 100 6.245.100| etasminnaṃtare devo brahmā devagaṇairvṛtaḥ | draṣṭuṃ kṛṣṇaṃ samāgamya suptau dṛṣṭvā yadūttamau 101| vatsāngopaśiśūnhṛtvā jagāma tridivaṃ punaḥ | prabuddhau tau samālokya vinaṣṭāñśiśuvatsakān 102| govatsāgopabālāśca kva gatā iti vismitau | jñātvā kṛṣṇastu tatkarma prajāpatikṛtaṃ tadā 103| tathaiva sasṛje bālāngovatsāṃśca sanātanaḥ | yathātūrṇaṃ yathārūpaṃ tathaiva madhusūdanaḥ 104| sasarja vatsāngopālānavitā jagatāṃ prabhuḥ | dṛṣṭvā sāyāhnasamaye gāvastveṣāṃ ca mātaraḥ 105| svānsvānvatsānupāgamya yathāpūrvaṃ pravartitāḥ | evaṃ saṃvatsare kāle gate tatra mahātmanaḥ 106| prajāpatiḥ punastasmai dadau vatsānsabālakān | kṛtāṃjalipuṭo bhūtvā pariṇīya praṇamya ca | bhayāduvāca goviṃdaṃ brahmā tribhuvaneśvaraḥ 107| brahmovāca- namo namaste sarvātmaṃstatvajñānasvarūpiṇe | nityānaṃdasvarūpāya priyatātmanmahātmane 108| aṇurbṛhatsthūlatararūpaḥ sarvagato'vyayaḥ | anādimadhyāṃtarūpa svarūpātmannamostu te 109| nityajñānabalaiśvarya vīryatejomayasya ca | mahāśakte namastubhyaṃ pūrṇaṣāḍguṇyamūrtaye 110| tvaṃ vedapuruṣo brahmanmahāpuruṣaeva ca | śarīrapuruṣatvasya chaṃdaḥpuruṣa eva ca 111| catvāraḥ puruṣāstvaṃ ca purāṇaḥ puruṣottama | vibhūtayastava brahmanpṛthivyagnyanilādayaḥ 112| tava vācā samudbhūtau kṣmā vahnī jagadīśvara | aṃtarikṣaṃ ca vāyuśca sṛṣṭau prāṇena te vibho 113| cakṣuṣā tava saṃsṛṣṭau dyauścādityastathāvyaya | diśaśca caṃdramāḥ sṛṣṭāḥ śrotreṇa tava cānagha 114| apāṃsrāvaśca varuṇo manasā te maheśvara | ukte mahati mīmāṃse yattadbrahmaprakāśate 115| tathaiva cādhvareṣvetadetadeva mahāvrate | chaṃdoge ye nabhasyetaddivye tadvāyureva tat 116| ākaśa etadevedamoṣadhīṣvevameva ca | nakṣatreṣu ca sarveṣu graheṣvetaddivākare 117| evaṃbhūteṣvevameva brahmetyācakṣate śrutiḥ | tadeva paramaṃ brahma prajñātaṃ paritomṛtam 118| hiraṇmayo'vyayo yajñaḥ śuciḥ śuciṣadityapi | vaidikānyabhidheyāni tathaitānyasya na kvacit 119| cakṣurmayaṃ śrotramayaṃ chaṃdomaya manomayam | vāṅmayaṃ paramātmānaṃ pareśaṃ śaṃsati śrutiḥ 120| iti sarvopaniṣadāmarthastvaṃ kamalekṣaṇa | stotuṃ na śakto'yaṃ tvāṃ tu sarvavedāṃtapāragam 121| mahāparādhametatte vatsāpaharaṇaṃ mayā | kṛtaṃ tatkṣamyatāṃ nātha śaraṇāgatavatsala 122| maheśvara uvāca- evaṃ stutvā hariṃ vedhāḥ praṇamya ca punaḥ punaḥ | vatsāndatvā punastasmai prayayau svayamālayam 123| hṛdi kṛtvā sadā devi bālarūpaṃ hariṃ vidhiḥ | uvāsa tridaśaiḥ sārddhaṃ hṛṣṭapuṣṭo mahātapāḥ 124| kṛṣṇena sṛṣṭā vatsā vai pūrvavatsāstathārbhakāḥ | avāpuraikyatāṃ tatra paśyatāṃ tridivaukasām 125| kṛṣṇastu vatsapālairvai prayayau naṃdagokulam | tataḥ katipayāhassu gopālairyadupuṃgavaḥ 126| hradaṃ gatvā'tha kāliṃdyāstatrasthaṃ sumahāviṣam | sahasraśīrṣabalinaṃ nāgarājānamacyutaḥ 127| niṣpiṣya phalasāhasraṃ pādenaikena līlayā | prāṇasaṃśayamāpannaṃ cakāra madhusūdanaḥ 128| sa kāliyo labdhasaṃjñastameva śaraṇaṃ yayau | rarakṣa bhagavānkṛṣṇo nāgaṃ tyaktaviṣaṃ tadā 129| vainateyabhayādbhītaṃ svapadenāṃkya mūrddhasu | hradādvivāsayāmāsa kāliṃdyā yadupuṃgavaḥ 130| tyaktvā sa taṃ hradaṃ tūrṇaṃ putradārasamanvitaḥ | namaskṛtvātha goviṃdaṃ prayayau kāliyastadā 131| viṣadagdhāstu ye pūrvaṃ tattīrasthāśca śākhinaḥ | kṛṣṇena vīkṣitāstūrṇaṃ phalinaḥ puṣpiṇo'bhavan 132| atha kālena kaumāramavāpya madhusūdanaḥ | govṛṃdaṃ pālayāmāsa sarvadevamayaḥ prabhuḥ 133| svasamānavayobhistu gopālaistu yadūttamaḥ | vṛṃdāvane manoramye sarāmo vicacāra ha 134| tatra hatvā mahāghoraṃ sarparūpaṃ mahāsuram | apahatya mahākāyaṃ merumaṃdāragauravam 135| dhenukasya vanaṃ prāpya tālahiṃtālagahvaram | praviśyatadvanaṃramyaṃphalitaṃtālagahvaram | dhenukaṃ parvatākāraṃ khararūpadharaṃ sadā 136| pādau gṛhya samutkṣipya tālena vijaghāna ha | tatkṣaṇādeva tatpālāstadaṃte remire tadā 137| niṣkramya tadvanāttūrṇaṃ bhāṃḍīraṃ vaṭamāgatāḥ | tatra te rāmakṛṣṇābhyāṃ cikrīḍurbālalīlayā 138| gopaveṣeṇa tatrāgātpralaṃbonāma rākṣasaḥ | rāmaṃ svapṛṣṭhamāropya yayau tūrṇaṃ nabhastalam 139| matvā taṃ rākṣasaṃ rāmo muṣṭinā tasya mūrddhani | tāḍayāmāsa roṣeṇa vihvalāṃgastato'patat 140| rākṣasenaiva rūpeṇa vinadanbhairavaṃ svanam | bhinnaśīrṣatanustatra mamāra rudhirokṣitaḥ 141| tataḥ pradoṣasamayegovraje naṃdanaṃdanaḥ | uvāsagopakanyābhiḥ krīḍankaumodavarcase 142| ariṣṭanāmā daityeśo gatvā tatra vṛṣākṛtiḥ | kṛṣṇaṃ haṃtuṃ samāgatya jagarja ca mahāsvanam 143| taṃ dṛṣṭvā vidrutāḥ sarve gopālā bhayapīḍitāḥ | kṛṣṇo'pi dṛṣṭvā taṃ raudramāgataṃ danujādhipam 144| tālavṛkṣaṃ samutpāṭya śṛṃgamadhye vyapīḍayat | sa tu bhagnaśiraḥ śṛṃgo vamanvai rudhiraṃ bahu 145| papāta bhīmavegena ninadaṃstyaktajīvitaḥ | itthaṃ hatvā mahākāyamariṣṭaṃ danujādhipam 146| āhūya gopabālāṃśca tatraivovāsa govraje | tataḥ katipayāhassu keśī nāma mahāsuraḥ 147| hayakāyena goviṃdaṃ haṃtuṃ vrajamupāyayau | sa gatvā govrajaṃ ramyamuccairheṣāmathākarot 148| tena śabdena mahatā pūritaṃ bhuvanatrayam | bhītāḥ sarve suragaṇāḥ śaṃkamānā yugakṣayam 149| tatrasthā mohitāḥ sarve gopāgopyaśca vihvalāḥ | labdhasaṃjñāstu te sarve vidrutāśca samaṃtataḥ 150 6.245.150| gopyastu śaraṇaṃ jagmuḥ kṛṣṇaṃ trāhīti cābruvan | na bhetavyaṃ na bhetavyamityāha bhaktavatsalaḥ 151| samāśvāsya tatastūrṇaṃ muṣṭinā vāsavānujaḥ | tāḍayāmāsa śirasi tasya daityasya līlayā 152| vibhinnadaṃtanetro'sau vinanāda mahāsvanam | mahāśilāṃ samutkṣipya tasyāṃge vai nyapātayat 153| sa tu cūrṇitasarvāṃgo ninadanbhairavaṃ svanam | papāta sahasā bhūmau mamāra ca mahāsuraḥ 154| keśinaṃ nihataṃ dṛṣṭvā divi devagaṇā bhṛśam | mumucuḥ puṣpavarṣāṇi sādhusādhviti cābruvan 155| itthaṃ śiśutve vai daityānharirhatvā balotkaṭān | sa mumoda sukhenaiva balarāmasamanvitaḥ 156| iṃdīvaradalaśyāmaḥ padmapatranibhekṣaṇaḥ | pītāṃbaradharaḥ sragvī vanamālāvibhūṣitaḥ 157| kaustubhodbhāsitoraskaścitramālyānulepanaḥ | vicitrābharaṇairyuktaḥ kuṃḍalābhyāṃ virājitaḥ 158| āmuktatulasīmālaḥ kastūrītilakāṃcitaḥ | susnigdhanīlakuṭila kabarīkṛtakeśavān 159| baddhairnānāvidhaiḥ puṣpairbarhibarhāvataṃsakaḥ | raktāraviṃdasadṛśa hastapādatalādharaḥ 160| pakṣamadhyagaśītāṃśu kalaṃkabhrūlatānanaḥ | hāranūpurakeyūraiḥ kaṭakābhyāṃ virājitaḥ 161| vṛṃdāvane mahāramye phalapuṣpavirājite | ramyaṃ ninādayanveṇuṃ tatrāste yadunaṃdanaḥ 162| avadhīrita kaṃdarpakoṭilāvaṇyamacyutam | sarvāgopastriyo dṛṣṭvā manmathāstreṇa pīḍitāḥ 163| purā maharṣayaḥ sarve daṃḍakāraṇyavāsinaḥ | dṛṣṭvā rāmaṃ hariṃ tatra bhoktumaicchatsuvigraham 164| te sarve strītvamāpannāḥ samudbhūtāstu gokule | hariṃ saṃprāpya kāmena tato muktā bhavārṇavāt 165| krodhenaiva yathā daityāḥ sametya madhusūdanam | nidhanaṃ prāpya saṃgrāme hatā muktimavāpnuyuḥ 166| kāmakrodhau nṛṇāṃ loke nirayasyaiva kāraṇam | hariṃ sametya bhāvena muktā gopyaḥ suradviṣaḥ 167| kāmādbhayādvā dveṣādvā ye bhajaṃti janārdanam | te prāpnuvaṃti vaikuṃṭhaṃ kiṃ punarbhaktiyogataḥ 168| tasya veṇudhvaniṃ śrutvā rajanyāṃ ballavāṃganāḥ | śayanādutthitāḥ sarvā vikīrṇāṃbaramūrddhajāḥ 169| tyaktvā patīnsutānbadhūṃstyaktvā lajjāṃ kulaṃ svakam | jagatpatiṃ samājagmuḥ kaṃdarpaśarapīḍitāḥ 170| sametya gopyaḥ sarvāstu bhujairāliṃgya keśavam | bubhujuścādharaṃ devyaḥ sudhāmṛtamivāmarāḥ 171| tābhiḥ sarvābhirātmeśaḥ krīḍayāmāsa govraje | tenāpi tāḥ striyaḥ sarvā remire nirbhayā vraje 172| ityevaṃ ramayāmāsurahanyahani keśavam | vṛṃdāvane manoramye kāliṃdīpuline tathā 173| pārvatyuvāca- dharmasaṃrakṣaṇārthāya jagatyāmavatīrya saḥ | paradārābhigamanaṃ kathaṃ kuryājjanārdanaḥ 174| rudra uvāca- svaśarīre pareṣvaṃgabhedo nāsti śubhānane | sarvaṃ jagacca tasyāṃgaṃ pṛthagatra na vidyate 175| strīpuṃbhedo na vai tasya puruṣasya mahātmanaḥ | naisargikasya bhartṛtvādātmeśatvājjagatpateḥ 176| tathāpahṛtapāpmatva sāmarthyādvyāpinaḥ prabhoḥ | doṣo'tra nāsti subhage devasya paramātmanaḥ 177| vasiṣṭha uvāca- evamuktvā tu girijāṃ rudraḥ śrītripurāntakaḥ | kṛṣṇasyaśeṣaṃ caritamākhyātuṃ saṃpracakrame 178| rudra uvāca- śaratkāle tu saṃprāpte naṃdagopapurogamāḥ | gopā mahotsavaṃ kartumārabdhāstridaśāṃpateḥ 179| tadutsavaṃ tu goviṃdo nivāryātha śatakratoḥ | govarddhanādrirājasya kārayāmāsa vīryavān 180| tataḥ kruddhaḥ sahasrākṣo naṃdagopasya govraje | vavarṣa ca mahāvṛṣṭiṃ saptarātraṃ niraṃtaram 181| govarddhanaṃ samutpāṭya mahāśailaṃ janārdanaḥ | gavāṃ saṃrakṣaṇārthāya dhārayāmāsa līlayā 182| tasyacchāyāṃ gireḥ prāpya gopāgopyaśca suvrate | avasaṃśca sukhenaiva harmyāṃtaragatā iva 183| tataḥ śakraḥ sahasrākṣo bhītaḥ saṃbhrāṃtacetasā | vārayāmāsa tadvarṣaṃ yayau naṃdasya tadvrajam 184| kṛṣṇo'pi taṃ mahāśailaṃ yathāpūrvaṃ niveśayat | gopavṛddhāśca te sarve naṃdagopapurogamāḥ 185| paripūjya ca goviṃdaṃ paraṃ vismayamāyayuḥ | tataḥ śatakraturdevaḥ sametya madhusūdanam | tuṣṭāva prāṃjalirbhūtvā harṣagadgadayā girā 186| indra uvāca- namaste puṃḍarīkākṣa sarvajñāti trivikrama | triguṇātīta sarveśa viśvasyātmannamostu te 187| tvaṃ yajñastvaṃ vaṣaṭkārastvamoṅkāraḥ kraturhaviḥ | tvameva sarvadevānāṃ pitā mātā ca keśava 188| agre hiraṇyagarbhastvaṃ bhūtasya samavarttata | tvamevaikaḥ patirasi puruṣastvaṃ hiraṇmayaḥ 189| pṛthivīṃ dyāmimāṃ deva tvameva dhṛtavānasi | ātmadaḥ phalado yaśca syādevaṃ jagadīśvara 190| avāptaṃ tacca tridaśaiḥ prakāśaṃ jagatāṃpateḥ | amṛtaṃ caiva mṛtyuśca chāyā tava sanātana 191| tasmai devāya bhavate vidhema haviṣā vayam | hemavaṃta ime yasya samudbhūtā hiraṇmayāḥ 192| samudrā rasanā yasya vāhastasyaiva keśava | imā diśaḥ pratidiśo vāyuryasya tavāvyaya 193| tasmai devāya bhavate vidhema haviṣā vayam | yena tvayā samārūḍhā pṛthivī varddhatā punaḥ 194| svarlokaḥ staṃbhito yena tvayā brahmanmaheśvara | tvamaṃtarikṣe rajasovasānaḥ sarvagovyayaḥ 195| tasmai devāya bhavate vidhema haviṣā vayam | yaṃ kraṃdasi rājamāne taptabhāse guṇānvite 196| abhyaikṣetāṃ ca manasā avaśyaṃ śrīśca sarvadā | yatrāsti sūra udito vibhāti parame pade 197| tasmai devāya bhavate vidhema haviṣā vayam | yadāpo bṛhatīrviśva brahmamāyaṃ janārdanāḥ 198| garbhaṃ dadhānāḥ sarge'tra janayaṃtīraghaughakṛt | samavartata devānāmasureko'vyayo vibhuḥ 199| tasmai devāya bhavate vidhema haviṣā vayam | yā āpo mahinā dakṣaṃ paryapaśyatprajāpatim 200| 6.245.200| yajñaṃ dadhānāstatrādau janayaṃtīrhaviḥ pumān | yo deveṣveka evāsīdadhidevaḥ parātparaḥ 201| tasmai devāya bhavate vidhema haviṣā vayam | mā no hiṃsījjanitā yaḥ pṛthivyā avyayaḥ pumān 202| yo vā divaṃ satyadharmā jajānāvyaya īśvaraḥ | yaścaṃdro bṛhatīrapo jajāna sakalaṃ jagat 203| tasmai devāya bhavate vidhema haviṣā vayam | etāni viśvajātāni babhūva paritā prabho 204| tvadutpannaprajādhyakṣa bhaviṣyadbhūtamacyutaḥ | yajāmastvāṃ ca yatkāmāstanno astu samāsataḥ 205| trayāṇāṃ patayaḥ syāma tava kāruṇyavīkṣaṇāt | hiraṇmayākhyaḥ puruṣo hiraṇyaśmaśrukeśavān 206| āpraṇakhātsarvaṃ hiraṇyaṃ savitā tu hiraṇyabhāk | asau sarvagato brahmā yastvāditye vyavasthitaḥ 207| tadvai devasya saviturvareṇyaṃ bharga uttamam | sadā dhīmahi te rūpaṃ dhiyo yo naḥ prabhāti hi 208 | namaste puṃḍarīkākṣa śrīśa sarveśa keśava | vedāṃtavedya yajñeśa yajñarūpa namostu te 209| namaste vāsudevāya gopaveṣāya te namaḥ | tatsarvadhvaṃsanādeva aparādhaṃ mayā kṛtam 210| tatkṣamyatāṃ jagannātha ghṛṇābdhe puruṣottama | alpenaiva hi kālena jahi kaṃsaṃ durāsadam | devānāṃ hi hitaṃ kṛtvā sukhevasthāya medinīm 211| mahādeva uvāca- iti saṃstutya goviṃdaṃ sarvadeveśvaro hariḥ | sudhāmṛtenābhyaṣiṃcaddivyāṃbaravibhūṣaṇaiḥ 212| arcayitvā tu deveśaṃ jagāma tridivaṃ punaḥ | gopavṛddhāśca gopyaśca dṛṣṭvā tatra śatakratum 213| tena te pūjitāścaiva praharṣamatulaṃ yayuḥ | rāmakṛṣṇau mahāvīryau divyābharaṇabhūṣitau 214| naṃdasya govraje ramye susukhenaiva tasthatuḥ | etasminnaṃtare devi nārado munisattamaḥ 215 | sahasā mathurāṃ gatvā kaṃsasyāṃtikamāviśat | rājñā saṃpūjitāstatra samāsīnaḥ śubhāsane 216| sarvaṃ vijñāpayāmāsa ceṣṭitaṃ śārṅgiṇastadā | devatānāṃ samudyogaṃ janma vai keśavasya ca 217| tathā ca vasudevena putranikṣepaṇaṃ vraje | nidhanaṃ rākṣasānāṃ ca sarparājavivāsanam 218| dhāraṇaṃ girivaryasya śatakratusamāgamam | nivedayitvā kaṃsasya sarvaṃ niravaśeṣataḥ 219| prayayau brahmabhavanaṃ pūjitastena rakṣasā | kaṃsaḥ samudvignamanā maṃtribhiḥ pariveṣṭitaḥ 220| maṃtrayāmāsa taiḥ sākamātmano nidhanaṃ prati | tatra buddhimatāṃ śreṣṭhamakrūraṃ dharmavatsalam | uvācātmahitaṃ kāryaṃ dānaveṃdro mahābalaḥ 221| kaṃsa uvāca- madbhayāttridaśāḥ sarve śatakratupurogamāḥ | viṣṇoḥ samīpamāgatya bhayārttāḥ śaraṇaṃ gatāḥ 222| sa teṣāmabhayaṃ datvā bhagavānbhūtabhāvanaḥ | utpanno devakīgarbhe māṃ haṃtuṃ madhusūdanaḥ 223| vasudevo'pi duṣṭātmā vaṃcayitvā tu māṃ niśi | putraṃ nikṣiptavāngehe naṃdasya sudurātmanaḥ 224| bālenaiva durādharṣo vijaghāna mahāsurān | māṃ haṃtumapi saṃnaddho bhavedeva na saṃśayaḥ 225| sa tu haṃtuṃ na vai śaktaḥ seṃdrairapi surāsuraiḥ | upāyenaiva haṃtavyaḥ samānīya mayā tadā 226| madotkaṭaistu mātaṃgairmallaiśca varavājibhiḥ | yenakenāpyupāyena haṃtuṃ śakyamihaiva tu 227| tasmāttvaṃ govrajaṃ gatvā kṛṣṇaṃ rāmaṃ ca yādava | sarvāngopālavṛddhāṃśca naṃdagopapurogamān | upabhoktuṃ dhanuryāgāmihānaya yadūttama 228| mahādeva uvāca-| tathetyuktvā yaduśreṣṭho rathamāruhya vīryavān | prayayau gokulaṃ ramyaṃ kṛṣṇaṃ saṃdarśanotsukaḥ 229| mahābhāgavataśreṣṭho gavāṃ madhye vyavasthitam | dadarśa kṛṣṇamakliṣṭamakrūro vinayānvitaḥ 230| nīlanīradasaṃkāśaṃ sarvābharaṇabhūṣitam | padmapatraṃ viśālākṣaṃ dīrghabāhumanāmayam 231| pītavastreṇa saṃvītaṃ sarvāvayavasuṃdaram | kaustubhodbhāsitoraskaṃ ratnakuṃḍalaśobhitam 232| tulasīvanamālāḍhyaṃ vanyapuṣpāvataṃsakam | gopakanyāparivṛtaṃ dṛṣṭvā tatra janārdanam 233| pulakāṃkitasarvāṃgo harṣāśruplutalocanaḥ | avaruhya rathāttasmātpraṇanāma yadūdvahaḥ 234| harṣātsametya gopālaṃ pariṇīya praṇamya ca | raktāraviṃdasadṛśau vajracakrāṅkacihnitau 235| svamūrdhni dhṛtvā pādābjau praṇanāma punaḥ punaḥ | kailāsaśikharābhāsaṃ nīlāṃbaradharaṃ prabhum 236| śaratpūrṇeṃdusadṛśaṃ muktādāmavibhūṣitam | balarāmaṃ tato dṛṣṭvā praṇanāma sa yādavaḥ 237| harṣeṇotthāpya tau vīrau parigṛhya yadūttamau | gṛhamājagmaturvīrau tenākrūreṇa vṛṣṇinā 238| naṃdagopastu taṃ dṛṣṭvā yaduśreṣṭhaṃ samāgatam | abhigamya mahātejā niveśya paramāsane 239| arcayāmāsa vidhivadarghyapādyādibhirmudā | vastraiḥ samarhaṇairdivyairarcayāmāsa bhaktitaḥ 240| akrūro rāmakṛṣṇābhyāṃ vastrāṇyābharaṇāni ca | pradadau naṃdagopāya yaśodāyai ca yādavaḥ 241| pṛṣṭvā kuśalamavyagramāsīnastu kuśāsane | rājakāryāṇi sarvāṇi saṃpṛṣṭovāca buddhimān 242| akrūra uvāca- eṣa kṛṣṇo mahātejāssākṣānnārāyaṇo'vyayaḥ | devatānāṃ hitārthāya sādhūnāṃ rakṣaṇāya ca 243| bhūbhārakavināśāya dharmasaṃsthāpanāya ca | kaṃsādīnāṃ tu daityānāṃ sarveṣāṃ nidhanāya ca 244| saṃprārthitaḥ suragaṇairmunibhiśca mahātmabhiḥ | devakījaṭhare jātaḥ prāvṛṭkāle mahāniśi 245| bhayātkaṃsasya deveśamānīyānakaduṃdubhiḥ | tava gehe tadā rātrau putraṃ niḥkṣiptavānharim 246| tasminneva tu kāle'pi yaśodā tu yaśasvinī | kanyāṃ māyāṃśasaṃbhūtāṃ prasūtā tu śubhānanām 247| tayā saṃmohitaṃ sarvamidaṃ vrajakulaṃ śubham | mūrcchitāyā yaśodāyāḥ śayane yadupuṅgavam 248| kṛṣṇaṃ nikṣipya tāṃ kanyāmādāya svagṛhaṃ yayau | tāṃ tu nikṣipya devakyāḥ śayane bahirāgamat 249| sā ruroda tataḥ kṣipra devakīśayane sthitā | tacchrutvā sahasā kaṃsaḥ kanyāmādāya suvrata 250 6.245.250| bhrāmayitvā śilāpṛṣṭhe cikṣepotpatya vīryavān | samutthāya ca sā kanyā sāyudhāṣṭabhujānvitā | gaganasthā ruṣā kaṃsaṃ prāha gaṃbhīrayā girā 251| kanyovāca- yo'naṃtaḥ sarvadevānāmīśvaraḥ puruṣottamaḥ | yātastava vadhārthāya govraje dānavādhama 252| akrūra uvāca- ityuktvā sā mahāmāyā himavaṃtaṃ samāyayau | tadāprabhṛti duṣṭātmā bhayādudvignamānasaḥ 253| dānavānpreṣayāmāsa nidhanāya mahātmanaḥ | bālenaiva hatāḥ sarve līlayānena dhīmatā 254| atyadbhutāni karmāṇi kṛtavānparameśvaraḥ | govarddhanādidharaṇaṃ nāgarājavivāsanam 255| samāgamaṃ maheṃdrasya nidhanaṃ sarvarakṣasām | śrutvā devarṣiṇā khyātamatīva bhayapīḍitaḥ 256| ito nītvā mahābāhū rāmakṛṣṇau durāsadau | madotkaṭairmahānāgairmallairvā haṃtumudyataḥ 257| kṛṣṇasyānayanārthāya prerayāmāsa māmiha | vasudevasya duṣṭātmā nigrahaṃ kṛtavānasau 258| etatsarvaṃ samākhyātaṃ ceṣṭitaṃ sudurātmanaḥ | upabhoktuṃ dhanuryāgaṃ yūyaṃ sarve vrajaukasaḥ 259| dadhyājyādigṛhītvā vai śvobhūte gaṃtumarhatha | sahitā rāmakṛṣṇābhyāṃ gopāḥ sarve tadaṃtikam 260| kṛṣṇena nihataḥ kaṃso bhaviṣyati na saṃśayaḥ | parityajya bhayaṃ tasmādgamiṣyadhvaṃ nṛpājñayā 261| īśvara uvāca- ityuktvā sa tadākrūrastūṣṇīmāsītsubuddhimān | tasya tadvacanaṃ śrutvā dāruṇaṃ romaharṣaṇam 262| naṃdagopamukhāḥ sarve gopavṛddhā bhayāturāḥ | abhāṣire mahāduḥkhasāgare śokamohitāḥ 263| tānāśvāsya haristatra dṛṣṭvā kamalalocanaḥ | na bhīḥ kāryeti saṃprāha rākṣasaṃ prati vīryavān 264| vināśāya prayāsyāmi kaṃsasyāsya durātmanaḥ | mathurāṃ saha rāmeṇa bhavadbhiḥ saha saṃgataḥ 265| tatra hatvā durātmānaṃ kaṃsaṃ dānavapuṃgavam | sarvāṃśca rākṣasānhatvā pālayiṣyāmi medinīm 266| tasmācchokaṃ parityajya gacchadhvaṃ mathurāṃ purīm | evamuktāstu hariṇā gopānaṃdapurogamāḥ 267| muhurmuhuḥ pariṣvajya mūrddhaghrāṇaṃ pracakrire | aprameyāni karmāṇi vicārya sumahātmanaḥ 268| akrūravacanāccaiva gopāḥ sarve gatavyathāḥ | dugdhadadhyājyayuktāni śucīni vividhāni ca 269| pakvānnāni suhṛdyāni svādūni madhurāṇi ca | akrūrāya dadau saumyaṃ yaśodā bhojanaṃ bahu 270| sahito rāmakṛṣṇābhyāṃ naṃdādyairgopasattamaiḥ | suhṛdbhirbālavṛddhaiśca bhavane samalaṃkṛte 271| dattaṃ yaśodayā saumyaṃ bhojanaṃ kaluṣāpaham | bubhuje yādavaśreṣṭho hyannaṃ rogāpahaṃ śubham 272| bhojayitvā yathānyāyaṃ dattvā ca manamaṃbhasā | sakarpūraṃ satāṃbūlaṃ dadau tasmai dṛḍhavratā 273| astaṃyāte dinakare saṃdhyāmanvāsya yādavaḥ | sahito rāmakṛṣṇābhyāṃ bhuktvā kṣīrānnamuttamam 274| tābhyāmeva tadākrūraḥ śayanaṃ samupāviśat | tasmiṃstu bhavane śreṣṭhe ramye dīpavirājite 275| ślakṣṇe vicitraparyaṃke nānāpuṣpavirājite | tasminśete hariḥ kṛṣṇaḥ śeṣe nārāyaṇo yathā 276| taṃ dṛṣṭvā sahasā'krūro harṣāśrupulakāṃkitaḥ | vihāya tāmasīṃ nidrāṃ suśreyaḥ samudīkṣya vai 277| pādasaṃvāhanaṃ viṣṇoścakre bhāgavatottamaḥ | etāvatā me sāphalyaṃ jīvitaṃ ca sujīvitam 278| idaṃ trailokyamaiśvaryamidaṃ vai sukhamuttamam | idaṃ rājyamidaṃ dharmyamidaṃ mokṣasukhaṃ param 279| na śakyaṃ manasā smartuṃ śivabrahmādidaivataiḥ | sanakādyairmunīṃdraistu vasiṣṭhādyairmaharṣibhiḥ 280| tacchrīśasya padadvaṃdvaṃ śaradaṃburuhojjvalam | saṃspṛṣṭamiṃdirā lakṣmyā karābhyāṃ susukhaṃ param 281| diṣṭyā labdhaṃ mayā viṣṇoḥ śrīpādābjayugaṃ śubham | vyatītā sā kṣaṇādrātristabrahmānaṃdagauravāt 282| tataḥ prabhāte vimale divi devagaṇottamaiḥ | saṃstūyamāno bubudhe tasmāttu śayanāddhariḥ 283| upaspṛśya yathānyāyaṃ saha rāmeṇa dhīmatā | papāta pādayormātuḥ prayāṇaṃ cābhyarocayat 284| samutthāpya yaśodā tu duḥkhaharṣasamanvitā | aśrupūrṇamukhī putrau premṇā saṃpariṣasvaje 285| āśiṣaṃ pradadau devī tanayābhyāṃ dṛḍhavratā | visasarja mahāvīrau samāliṅgya muhurmuhuḥ 286| akrūro'pi yaśodāyai praṇamya prāha sāṃjali 287| akrūra uvāca- prayāsyāmi mahābhāge prasādaṃ kuru me'naghe | eṣa kṛṣṇo mahābāhuḥ kaṃsaṃ hatvā mahābalam 288| sarvasya jagato rājā bhaviṣyati na saṃśayaḥ | tasmācchokaṃ parityajya sukhī bhava varānane 289| īśvara uvāca- ityuktayā tayā'krūro visṛṣṭo yadusattamaḥ | sahito rāmakṛṣṇābhyāmāruroha rathottamam 290| prayayau mathurāṃ śīghraṃ stūyamāno'psarogaṇaiḥ | naṃdagopamukhāḥ sarve gopavṛddhāstamanvayuḥ 291| punargṛhītvā dadhyājyaṃ phalāni vividhāni ca | taṃ prayāṃtaṃ hariṃ dṛṣṭvā gokulādgopayoṣitaḥ 292| anujagmurviniṣkrāṃtaṃ rathasthaṃ madhusūdanam | nivarttayāmāsa haristāḥ sarvā gopayoṣitaḥ 293| śokasaṃtaptahṛdayā vilepuḥ kamalekṣaṇam | hā kṛṣṇa kṛṣṇa kṛṣṇeti goviṃdetyarudanmuhuḥ 294| aśrupūrṇekṣaṇādīnā rudaṃtyastatra saṃsthitāḥ | athākrūro rathaṃ divyaṃ codayāmāsa govrajāt 295| sahito rāmakṛṣṇābhyāṃ mathurāṃ prati yādavaḥ | uttīrya yamunāṃ śīghraṃ kūle sthāpya rathottamam 296| avaruhya rathāttasmātsnātuṃ tatropacakrame | tathā cāvaśyakaṃ kartuṃ nimajjyātha jale śubhe 297| tatrāghamarṣaṇaṃ samyagjapanbhāgavatottamaḥ | dadarśa tau jale tatra rāmakṛṣṇau śubhānvitau 298| śaratkoṭīṃdusaṃkāśaṃ nīlāṃbaradharaṃ prabhum | divyacaṃdanadigdhāṃgaṃ mauktikābharaṇacchavim 299| raktāraviṃdanayanaṃ puḍaṃrīkāvataṃsakam | rāmaṃ dadarśa kṛṣṇaṃ ca nīlanīradasannibham 300 6.245.300| divyapītāṃbaradharaṃ puṃḍarīkāyatekṣaṇam | haricaṃdanaliptāṃgaṃ nānāratnavibhūṣitam 301| dṛṣṭvā tatra yaduśreṣṭho vismayaṃ paramaṃgataḥ | utthāya syaṃdane tatra tau dadarśa mahābalau 302| punarapyatra nirmajjya japanmaṃtradvayaṃ harim | sudhābdhau śeṣaparyaṃke ramayā sahitaṃ harim 303| sanakādyaistūyamānaṃ sarvairdevairupāsitam | dṛṣṭvā tasminjale devaṃ vismayaṃ paramaṃ yayau | tuṣṭāvātha yaduśreṣṭho hariṃ sarvagamīśvaram 304| akrūra uvāca- kālātmane namastubhyamanādinidhanāya ca | avyaktāya namastubhyamavikārāya te namaḥ 305| bhūtabhartre namastubhyaṃ bhūtavyāghra namo namaḥ | namaste sarvabhūtānāṃ niyantre paramātmane 306| vikārāyāvikārāya pratyakṣapuruṣāya ca | guṇabhartre namastubhyaṃ niyamāya namo namaḥ 307| deśakālādinirbhedarahitāya parātmane | anaṃtāya namastubhyamacyutāya namo namaḥ 308| goviṃdāya namastubhyaṃ trayīnāthāya śārṅgiṇe | nārāyaṇāya viśvāya vāsudevāya te namaḥ 309| viṣṇave pururūpāya śāśvatāya namo namaḥ | padmanetrāya nityāya śaṃkhacakradharāya ca 310| udyatkoṭiraviprakhya bhūṣaṇāṃcita varcase | haraye sarvalokānāmīśvarāya namo namaḥ 311| savitre sarvajagatāṃ bījāya paramātmane | saṃkarṣaṇāya kṛṣṇāya pradyumnāya namo namaḥ 312| aniruddhāya dhātre ca vidhātre viśvayonaye | sahasramūrttaye tubhyaṃ bahumūrddhāṃghribāhave 313| sahasranāmne nityāya puruṣāya namo namaḥ | namaste nāgaparyaṃkaśāyine saumyarūpiṇe 314| keśavāya namastubhyaṃ pītavastradharāya ca | lakṣmīghanakucāśleṣa vimardojjvalavarcase | śrīdharāya namastubhyaṃ śrīśāyānaṃtarūpiṇe 315| īśvara uvāca- snānakāle paṭhedyastu devaṃ dhyāyansanātanam | imaṃ stavaṃ naro bhaktyā mahadbhirmucyate hyaghaiḥ 316| sarvatīrthaphalaṃ prāpya viṣṇusāyujyamāpnuyāt | evamaṃtarjale devaṃ stutvā bhāgavatottamaḥ 317| arcayāmāsa sa jalaiḥ kusumaiśca sugaṃdhibhiḥ | kṛtakṛtyastadākrūro nirgatya yamunājalāt 318| sametya rāmakṛṣṇau tu praṇanāma śubhānvitaḥ | taṃ dṛṣṭvā prāha goviṃdo vinītaṃ vismitaṃ hariḥ 319| śrīkṛṣṇa uvāca- kimāścaryaṃ jale tasmindṛṣṭavānasi yādava | īśvara uvāca- akrūrastu yaduśreṣṭhaṃ prāha kṛṣṇaṃ sutejasam 320| akrūra uvāca- tava sarvagatasyeśa mahimno jagataḥ prabho | kimāścaryaṃ hṛṣīkeśa jagatsarvaṃ tvameva hi 321| tvamāpastvaṃ nabho vahnistvaṃ bhūmiranilastathā | caturvidhamimaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṃgamam 322| tvatto nānyadvāsudeva jīmūtādamṛtaṃ yathā | tvaṃ yajñastvaṃ vaṣaṭkārastvamoṃkāro havistathā 323| tvameva sarvadevānāmīśvaraḥ śāśvato'vyayaḥ | nākāraṇātkāraṇādvā karaṇākāraṇātparaḥ 324| dharmatrāṇāya deveśa śarīragrahaṇaṃ tava | matsyakūrmavarāhādi vaibhavatvamupāgataḥ 325| pāsi sarvamimaṃ lokaṃ tvameva tvanmayaṃ vibho 326| īśvara uvāca- iti saṃstutya goviṃdaṃ praṇamya jagatāṃ patim | āruroha rathaṃ divyaṃ tābhyāṃ saha yadūttamaḥ 327| tatastūrṇaṃ samāsādya mathurāṃ devanirmitām | rāmakṛṣṇau puradvāri niveśyāṃtaḥpuraṃ yayau 328| tayorāgamanaṃ tasya nivedya nṛpatestadā | rājñā saṃpūjitastena tataḥ svagṛhamāviśat 329| atha sāyāhnasamaye rāmakṛṣṇau mahābalau | parasparaṃ karau gṛhya mathurāyāṃ samāgatau 330| gachantau ca mahāvīryau rājamārge yadūttamau | dadṛśaturmahātmānau rajakaṃ vastraraṃjakam 331| divyavastravṛtaṃ rājagehamāyāṃtamacyutaḥ | yayāce tāni vastrāṇi saha rāmeṇa vīryavān 332| na dattavāṃstadā tasmai ruṣā vai vastraraṃjakaḥ | bahūni kaṭuvākyāni prāha tatrādhvani sthitaḥ 333| tāḍayāmāsa taṃ kṛṣṇastalenaiva mahābalaḥ | tatraiva nihato mārge vamanvai rudhiraṃ bahu 334| tāni vastrāṇi ramyāṇi gopālaiḥ saha bāṃdhavaiḥ | dhārayāmāsaturvīrau yathāhaṃ rāmakeśavau 335| mālākāragṛhaṃ prāpya tena dṛṣṭau namaskṛtau | sugaṃdhibhirdivyapuṣpaiḥ pūjyamānau mudānvitau 336| dadatustau varaṃ tasmai vāṃchitaṃ yadupuṃgavau | samāgatau punarvīthyāmāyāṃtīṃ ca śubhānanām 337| kubjāṃ striyaṃ mahābhāgau dhṛtacaṃdanabhājanām | vakrāṃgapṛṣṭhāṃ vanitāṃ dṛṣṭvā gaṃdhamayācatam 338| prahasaṃtī tadā tābhyāṃ dadau caṃdanamuttamam | ādāya caṃdanaṃ divyamupalipya yathecchayā 339| tasyaikāṃtataraṃ rūpaṃ dattvā'dhvani samāgatau | nirīkṣyamāṇau yoṣidbhiḥ sukumārau śubhānanau 340| viveśaturmahātmānau yajñaśālāṃ sahānugaiḥ | dṛṣṭvā samarcitaṃ divyaṃ kārmukaṃ tatra keśavaḥ 341| līlayaiva gṛhītvā'tha babhaṃja madhusūdanaḥ | bibhajyamānaṃ taccāpaṃ śrutvā kaṃsaḥ suvihvalaḥ 342| āhūya mallānsūtāṃstu pramukhāndaityapuṃgavān | vimṛśya maṃtribhiḥ prāha cāṇūraṃ daityapuṃgavaḥ 343| kaṃsa uvāca- rāmakṛṣṇau samāyātau sarva daityavināśakau | prabhāte mallayuddhena hanyatāmaviśaṃkayā 344| yenakenāpyupāyena haṃtavyau baladarpitau | madotkaṭairgajairvāpi mallamukhyaiśca yatnataḥ 345| īśvara uvāca- ityādiśya tato rājā sānujaḥ sacivaiḥ saha | āruroha bhayāttūrṇaṃ divyaprāsādamūrddhani 346| dvāreṣu sarvamārgeṣu gajānmattānayojayat | mallānmadotkaṭānnāgānsthāpayāmāsa sarvataḥ 347| jñātvā kṛṣṇo'pi tatsarvaṃ saha rāmeṇa dhīmatā | uvāsa rajanīṃ tatra yajñagehe sahānugaiḥ 348| tato rajanyāṃ vyuṣṭāyāṃ prabhāte vimale sati | śayanādutthitau vīrau rāmakṛṣṇau kṛtodakau 349| svalaṃkṛtau ca tau bhuktvā saṃgrāmābhimukhotsukau | vinirgatau gṛhāttasmātsiṃhāviva mahāguhāt 350 6.245.350| rājadvāri sthitaṃ nāgaṃ himādriśikharopamam | nāmnā kuvalayāpīḍaṃ kaṃsasya jayavarddhanam 351| devakuṃjaradarpaghnaṃ mahākāyaṃ madotkaṭam | dṛṣṭvā taṃ ca mahānāgaṃ paṃcāsya iva keśavaḥ 352| kareṇaiva karaṃ gṛhya samyagutplutya līlayā | bhrāmayitvātha cikṣepa dharaṇyāṃ dharaṇīdharaḥ 353| sa tu cūrṇitasarvāṃgo ninadanbhairavaṃ svanam | papāta sahasā bhūmau mamāra ca mahāgajaḥ 354| hatvā daṃtau samutpāṭya gṛhītvā rāmakeśavau | mallairāyodhanaṃ kartuṃ raṃgaṃ viviśatustadā 355| tatrasthā dānavā dṛṣṭvā goviṃdasya parākramam | bhītāḥ pravidrutāḥsarve rājñoṃtaḥpuramāyayuḥ 356| kapāṭau sudṛḍhau badhvā tatra tasthuḥ sahasraśaḥ | dṛḍhabaṃdhakapāṭāṃstu dṛṣṭvā kṛṣṇastu līlayā 357| tāḍayitvā padenaiva pātayāmāsa vīryavān | tau bhagnau pātitau tatra senānīke vyavasthite 358| tatrasthā nihatāḥ sarve cūrṇitāṃgaśirodharāḥ | tataḥ praviśya bhavanaṃ kaṃsasyāsya mahābalau 359| bhrāmayaṃtau mahābhāga śṛṃgau pīnau raṇotsukau | dadṛśāte mahātmānau mallau cāṇūramuṣṭikau 360| kaṃso'pi dṛṣṭvā goviṃdaṃ rāmaṃ ca sumahābalam | bhayamāviśya cāṇūraṃ prāha mallavaraṃ tadā 361| kaṃsa uvāca- asminnavasare malla jahi gopālabālakau | vibhajya tava rājyārddhamahaṃ dāsyāmyayatnataḥ 362| īśvara uvāca- tasminnavasare kṛṣṇo mallābhyāṃ dṛśyate mahān | madhye vane ca saṃgrāme mahāmerurivāparaḥ 363| kaṃsasya dṛṣṭiviṣaye saṃvarttāgnirivācyutaḥ | strīṇāṃ ca sākṣānmadanaḥ pitroḥ śiśurivāparaḥ 364| tridaśānāṃ haririva gopālānāṃ sakhā yathā | bahurūpeṇa dadṛśustatra sarvagataṃ harim 365| vasudevastathā'krūro naṃdagopo mahāmatiḥ | anyaṃ prāsādamāruhya dadṛśuḥ kadanaṃ mahat 366| strībhiraṃtaḥpurasthābhirdevakī tatra saṃsthitā | mukhaṃ putrasya dadṛśe sāśrupūrṇekṣaṇā śubhā 367| tābhirāśvāsitā devī bhavanāṃtaramāviśat | tato devagaṇāḥ sarve vimānasthā nabhastale 368| tuṣṭuvurjayaśabdena puṃḍarīkākṣamacyutam | jahi kaṃsamiti prāhuruccairdevā marudgaṇāḥ 369| etasminnaṃtare tatra tūryaghoṣaninādite | āsedaturmahāmallau yadusiṃhau mahābalau 370| cāṇūreṇa tu goviṃdo muṣṭikena halāyudhaḥ | yuyudhāte mahātmānau nīlaśvetādri sannibhau 371| mallayuddhavidhānena muṣṭibhiḥ pādatāḍanaiḥ | babhūva kadanaṃ ghoraṃ devānāṃ ca bhayāvaham 372| cāṇūreṇa ciraṃ kālaṃ krīḍitvā'tha janārdanaḥ | niṣpiṣya gāṃtraṃ mallasya pātayāmāsa līlayā 373| sa papāta mahīpṛṣṭhe saṃvamanrudhiraṃ bahu | mamāra ca mahāmallo devadānavaduḥkhadaḥ 374| muṣṭikena tathā rāmaścirakālamayudhyata | muṣṭibhistāḍayāmāsa tasya vakṣasi vīryavān 375| bhinnāsthi snāyubaṃdho'sau papāta dharaṇītale | tatastu dudruvuḥ sarve mallā dṛṣṭvā parākramam 376| kaṃso mahadbhayaṃ tīvramāviśadvedanāturaḥ | etasminnaṃtare vīrau rāmakṛṣṇau durāsadau 377| ārohaturmahātmānau caityaprāsādamūrjitam | tāḍayitvā talenaiva kaṃsaṃ mūrdhni janārdanaḥ 378| apātayaddharā pṛṣṭhe prāsādaśikharāddhariḥ | sa tu nirbhinnasarvāṃgo dharaṇyāṃ tyaktajīvitaḥ 379| kṛṣṇena nihate kaṃse rāmo'pi sumahābalaḥ | tasyānujaṃ sunāmānaṃ muṣṭinaiva jaghāna ha 380| dharaṇyāṃ pātayāmāsānujaṃ ca dharaṇīdharaḥ | hatvā kaṃsaṃ durātmānaṃ sānujaṃ rāmakeśavau 381| pitroḥ samīpamāgamya bhaktyā caiva praṇematuḥ | devakīvasudevaśca pariṣvajya muhurmuhuḥ 382| snehena mūrdhnyupāghrāṇaṃ cakratuḥ putralālasau | tayorupari devakyāḥ stanau kṣīraṃ vavarṣatuḥ 383| tata āśvāsya pitarau rāmakṛṣṇau bahirgatau | etasminnaṃtare devi devaduṃdubhayo divi 384| vineduḥ puṣpavarṣāṇi vavṛṣustridaśeśvarāḥ | stutvā marudgaṇairdivyairnamaskṛtya janārdanam 385| paraṃ harṣamanuprāpya lokānsvānsvān prapedire | naṃdagopaṃ namaskṛtya gopavṛddhāṃśca keśavaḥ 386| rāmeṇa saha dharmātmā mudā saṃpariṣasvaje | bahuratnadhanaṃ tasmai dadau prītyā janārdanaḥ 387| sarvāṃstāngopavṛddhāṃśca vastrairābharaṇādibhiḥ | bahubhirdhanadhānyaiśca pūjayāmāsa keśavaḥ 388| visṛṣṭāstena kṛṣṇena naṃdagopapurogamāḥ | prayayurgovrajaṃ divyaṃ harṣaśokasamanvitāḥ 389| mātāmahaṃ samāsādya rāmakṛṣṇau durāsadau | baṃdhādvimocayitvātha samāśvāsya muhurmuhuḥ 390| cakre tasyābhiṣekaṃ tu tadrājye madhusūdanaḥ | akārayaddvijaśreṣṭhaiḥ sa kaṃsasyordhvadaihikam 391| akrūrapramukhānrājye saṃsthāpya yadupuṃgavān | rājānamugrasenaṃ tu kṛtvā dharmeṇa medinīm | pālayāmāsa dharmātmā vasudevasuto hariḥ 392| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsāhasryāṃ saṃhitāyāmuttarakhaṃḍe umāmaheśvarasaṃvāde śrīkṛṣṇacarite kaṃsavadhonāma paṃcacatvāriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ 245 |