Chapter 38

महादेव उवाच- एकस्मिन्समये पुत्र गतोऽहं विष्णुसन्निधौ । तत्र पृष्टं मया पूर्वं माहात्म्यं द्वादशीभवम् १। नारद उवाच कीदृशी स्यान्महादेव महाद्वादशिका परा । तस्या व्रते फलं कीदृग्वद सर्वेश्वर प्रभो २। शिव उवाच- इयमेकादशी ब्रह्मन्महापुण्यफलप्रदा । ऋक्षयोगैश्च संयुक्ता कर्त्तव्या मुनिसत्तमैः ३। जया च विजया चैव जयंती पापनाशिनी । सर्वपापहराश्चैताः कर्त्तव्याः फलकांक्षिभिः ४। एकादश्यां यदा ऋक्षं शुक्लपक्षे पुनर्वसुः । नाम्ना सा च जया ख्याता तिथीनामुत्तमा तिथिः ५। तामुपोष्य नरः पापान्मुच्यते नात्र संशयः । यदा च शुक्लद्वादश्यां नक्षत्रं श्रवणं भवेत् ६। विजया सा समाख्याता तिथीनामुत्तमा तिथिः । सहस्रगुणितं दानं यस्यां वै विप्र भोजनम् ७। होमस्तथोपवासश्च सहस्राधिफलप्रदः । यदा च शुक्लद्वादश्यां प्राजापत्यं हि जायते ८। जयंती नाम सा प्रोक्ता सर्वपापहरा तिथिः । सप्तजन्मकृतं पापं स्वल्पं वा यदि वा बहु ९। प्रक्षालयति गोविंदस्तस्यामभ्यर्चितो ध्रुवम् । यदा वै शुक्लद्वादश्यां पुष्यं भवति कर्हिचित् १०। तदा तु सा महापुण्या भविता पापनाशिनी । यो ददाति तिलप्रस्थं नित्यं संवत्सरं प्रति ११। उपवासं च यस्तस्यां करोत्येतत्समं स्मृतम् । तस्यां जगत्पतिर्देवस्तुष्टः सर्वेश्वरो हरिः १२। प्रत्यक्षतां प्रयात्येव तत्रानंतफलं स्मृतम् । सगरेण ककुत्स्थेन नहुषेण च साधितः १३। तस्यामाराधितः कृष्णो दत्तवानखिलं भुवि । वाचिकान्मानसाद्वापि कायजाच्च विशेषतः १४। सप्तजन्मकृतात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः । तामेकां समुपोष्याथ पुण्यनक्षत्रसंयुताम् १५। एकादशीसहस्रस्य फलं प्राप्नोति मानवः । स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायो देवतार्चनम् १६। यत्तस्यां क्रियते किंचित्तदक्षयफलं स्मृतम् । तस्मादेषा प्रकर्तव्या यत्नेन फलकांक्षिभिः १७। पंचमेनाश्वमेधेन यदि स्नातो युधिष्ठिरः । पर्यपृच्छत धर्मात्मा कृष्णं यदुकुलोद्वहम् १८। युधिष्ठिर उवाच- उपवासस्य नक्तस्य त्वेकभुक्तस्य मे प्रभो । किं पुण्यं किं फलं तस्य ब्रूहि सर्वं जनार्दन १९। श्रीभगवानुवाच- हेमंते चैव संप्राप्ते मासे मार्गे च शोभने । कृष्णपक्षे च या पार्थ द्वादशी तामुपोषयेत् । दशम्यां चैकभक्तश्च शुद्धचित्तो दृढव्रतः २०। नक्तं चैव तथा ज्ञात्वा दशम्यां नियतः सदा । दिवसस्याष्टमे भागे मंदीभूते दिवाकरे २१। नक्तं च तद्विजानीयान्न नक्तं निशिभोजनम् । नक्षत्रदर्शनान्नक्तं गृहस्थस्य विधीयते २२। यतेर्दिनाष्टमे भागे रात्रौ तस्य निषेधनम् । ततः प्रभातसमये कृत्वा च नियमं व्रती २३। मध्याह्ने च तथा पार्थ स्नानं शुचिः समाचरेत् । अधमं कूपके स्नानं वाप्यां स्नानं च मध्यमम् २४। तडागे चोत्तमं स्नानं नद्यां स्नानं ततः परम् । पीड्यंते जंतवो यत्र जलमध्ये व्यवस्थिते २५। तत्र स्नाने कृते पार्थ पापं पुण्यं समं भवेत् । गृहे चैवोत्तमं स्नानं जलं चैव विशोधयेत् २६। तस्मात्तु पांडवश्रेष्ठ गृहे स्नानं समाचरेत् । अश्वक्रांते रथक्रांते विष्णुक्रांते वसुंधरे २७। मृत्तिके हर मे पापं यन्मया पूर्वसंचितम् । क्रोधलोभौ परित्यज्य चैकचित्तो दृढव्रतः २८। नालापेतांत्यजं चैव तथा पाखंडिनो नरान् । मिथ्यावादरतांश्चैव तथा ब्राह्मणनिंदकान् २९। अन्यांश्चैव दुराचारानगम्यागमनेरतान् । परद्रव्यापहारांश्च परदाराभिगामिनः ३०। केशवं पूजयित्वा तु नैवेद्यं तत्र कारयेत् । दीपं दद्याद्गृहे तत्र भक्तियुक्तेन चेतसा ३१। तद्दिने वर्जयेत्पार्थ निद्रां चैव तु मैथुनम् । धर्मशास्त्रविनोदेन दिनं सर्वं निवारयेत् ३२। रात्रौ जागरणं कृत्वा भक्तियुक्तो नृपोत्तम । विप्रेभ्यो दक्षिणां दद्यात्प्रणिपत्य क्षमापयेत् ३३। यथा कृष्णा तथा शुक्ला विधिनैवं प्रकारयेत् । एकादशीं द्विजः पार्थ विभेदं नैव कारयेत् ३४। एवं हि कुरुते यस्तु शृणु तस्य हि यत्फलम् । शंखोद्धारे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा देवं गदाधरम् ३५। एकादश्युपवासस्य कलां नार्हति षोडशीम् । संक्रांतिषु चतुर्लक्षं यो ददाति नृपोत्तम ३६। एकादश्युपवासस्य कलां नार्हति षोडशीम् । प्रभासक्षेत्रे यत्पुण्यं ग्रहणे चंद्र सूर्ययोः ३७। तत्फलं जायते नूनमेकादश्युपवासिनः । केदारे चोदकं पीत्वा पुनर्जन्म न विद्यते ३८। तथा चैकादशी पार्थ गर्भवासक्षयंकरी । अश्वमेधस्य यज्ञस्य पृथिव्यां यत्फलं लभेत् ३९। तस्माच्छतगुणं पुण्यमेकादश्युपवासिनः । तपस्विनो गृहे यस्य भुंजते च द्विजोत्तमाः ४०। तत्फलं जायते नूनमेकादश्युपवासिनः । गोसहस्रेण यत्पुण्यं दत्वा वेदांतपारगे ४१। तस्माच्छतगुणं पुण्यमेकादश्युपवासिनः । येषां देहे त्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ४२। वसंति तेषां ते तुल्या एकादश्युपवासिनः । ते नराः पुण्यकर्माणो ये भक्ता हरिपूजकाः ४३। एकादशीव्रतस्यापि पुण्यसंख्या न विद्यते । एतत्पुण्यं भवेत्तस्य यत्सुरैरपि दुर्ल्लभम् ४४। एतस्मादर्द्धपुण्यं तु प्राप्यते नक्तभोजनात् । नक्तस्यार्द्धं भवेत्पुण्यमेकभक्तेन देहिनाम् ४५। तावद्गर्जंति तीर्थानि दानानि नियमानि च । यावन्नोपोषयेज्जंतुर्वासरं विष्णुवल्लभम् ४६। तस्मात्त्वं पांडवश्रेष्ठ व्रतमेतत्समाचर । पुण्यसंख्यां न जानामि यत्त्वं पृच्छसि पांडव ४७। एतद्धि कथितं पार्थ यद्गोप्यं व्रतमुत्तमम् । एकादशीसमं नास्ति कृत्वा यज्ञसहस्रकम् ४८। युधिष्ठिर उवाच- उत्पन्ना सा कथं देव पुण्या चैकादशी तिथिः । कथं पवित्रा विश्वेऽस्मिन्कथं वै देवताप्रिया ४९। श्रीभगवानुवाच - पुरा कृतयुगे पार्थ मुरनामेति दानवः । अत्यद्भुतो महारौद्र सर्वदेवभयंकरः 6.38.५०। इंद्रोऽपि निर्जितस्तेन सर्वदेवास्तथा नृप । महासुरेण तेनैव मृत्युना च दुरात्मना ५१। स्वर्गान्निराकृतास्तेन विचरंति महीतले । सशंका भयभीताश्च सर्वे गत्वा महेश्वरम् ५२। इंद्रेण कथितं सर्वमीश्वरस्यापि चाग्रतः । स्वर्गलोकपरिभ्रष्टा विचरंति महीतले ५३। मर्त्येषु संस्थिता देवा न शोभंते महेश्वर । उपायं ब्रूहि मे देव ह्यमरा यांति कां गतिम् ५४। महादेव उवाच- देवराजसुरश्रेष्ठयत्रास्तेगरुडध्वजः । शरण्यश्च जगन्नाथः परित्राता परायणः ५५। तत्र गच्छ सुरश्रेष्ठ स वो रक्षां विधास्यति । ईश्वरस्य वचः श्रुत्वा देवराजो महामतिः ५६ । त्रिदशैः सहितो यत्र गतस्तत्र युधिष्ठिर । जलमध्ये प्रसुप्तं तं दृष्ट्वा देवं गदाधरम् ५७। कृतांजलिपुटो भूत्वा इंद्रः स्तोत्रमुदीरयत् ५८। इंद्र उवाच- ॐनमो देवदेवेश देवदानववंदित । दैत्यारे पुंडरीकाक्ष त्राहि नो मधुसूदन ५९। सुराः सर्वे समायाता भयभीताश्च दानवात् । शरणं त्वां जगन्नाथ त्राहि मां भक्तवत्सल ६०। त्राहि नो देवदेवेश त्राहि त्राहि जनार्दन । त्राहि वै पुंडरीकाक्ष दानवानां विनाशक ६१। त्वत्समीपं गताः सर्वे त्वमेव शरणं प्रभो । चशरणागतानां देवानां सहायं कुरु वै प्रभो ६२। त्वं पतिस्त्वं मतिर्देव त्वं कर्ता त्वं च कारणम् । त्वं माता सर्वलोकानां त्वमेव जगतः पिता ६३। भगवन्देवदेवेश शरणागतवत्सल । शरणं तव चायाता भयभीताश्च देवताः ६४। देवता निर्जिताः सर्वाः स्वर्गभ्रष्टाः कृताः प्रभो । अत्युग्रेण हि दैत्येन मुरनाम्ना महौजसा । इंद्रस्य वचनं श्रुत्वा विष्णुर्वचनमब्रवीत् ६५। श्रीभगवानुवाच- कीदृशो दानवः शक्र किं रूपं कीदृशं बलम् । क्व स्थानं तस्य दुष्टस्य किं वीर्यं कः पराक्रमः । किं वरं तस्य दुष्टस्य ममाख्याहि महामते ६६। इंद्र उवाच- पूर्वं बभूव देवेश ब्रह्मवंशसमुद्भवः । तालजंघस्तु नाम्ना च अत्युग्रोऽपि महासुरः ६७। तस्य पुत्रो हि विख्यातो मुरनामेति दानवः । अत्युत्कटो महावीर्यो देवतानां भयंकरः ६८। पुरी चंद्रावती नाम्ना तत्र स्थाने वसत्यसौ । निर्जिता देवताः सर्वा स्वर्गात्तेन विवासिताः ६९। इंद्रोऽन्यो रोपितस्तेन वातश्चैव हुताशनः । चंद्रसूर्यो कृतौ चान्यौ वायुर्वरुण एव च ७०। सर्वमात्मकृतं तेन सत्यं सत्यं जनार्दन । देवलोकः कृतस्तेन सर्वस्थानविवर्जितः ७१। तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कोपमानो जनार्दनः । हनिष्ये दानवं दुष्टं देवतानां भयंकरम् ७२। त्रिदशैः सहितो देवो गतश्चंद्रावतीं पुरीम् । दृष्टो देवैस्तु दैत्येंद्रो गर्जमानः पुनः पुनः ७३। तेन सर्वे जिता देव गताश्चैव दिशो दश । हरिं निरीक्ष्य प्रोवाच तिष्ठतिष्ठेति दानवः ७४। भगवानब्रवीत्तं च क्रोधसंरक्तलोचनः । श्रीभगवानुवाच- रे दानव दुराचार मम बाहुं निरीक्षय ७५। ततस्ते सम्मुखाः सर्वे विष्णुना दुष्टदानवाः । हता बाणैः पुनर्दिव्यैर्जाताश्च भयविह्वलाः ७६। चक्रं मुक्तं च कृष्णेन दैत्यसैन्येषु पांडव । तेनच्छिन्नास्तु शतशो बहवो निधनं गताः ७७। एकोपि दानवस्तत्र युध्यमानो मुहुर्मुहुः । नष्टाः सर्वे सुरास्तेन निर्जितो मधुसूदनः ७८। निर्जितं तेन दैत्येन बाहुयुद्धमजायत । बाहुयुद्धं कृतं तेन दिव्यं वर्षसहस्रकम् ७९। विष्णुश्चिंतां प्रपन्नश्च नष्टाः सर्वाश्च देवताः । विष्णुश्च निर्जितस्तेन गतो बदरिकाश्रमम् ८०। गुहा सिंहावती नाम तत्र सुप्तो जनार्दनः । योजनद्वादशवती एकद्वारा च पांडव ८१। तस्यां विष्टः प्रसुप्तश्च दानवो हंतुमुद्यतः । महायुद्धेन तेनैव श्रांतोऽसौ योगमायया ८२। दानवः पृष्ठतो लग्नो प्रविष्टः स तदा गुहाम् । प्रसुप्तं तत्र मां दृष्ट्वा दानवो हर्षमागतः ८३। इत्थं मां निर्जितं मत्वा प्रविष्टं शंकया हरिम् । निःसंदेहं हनिष्यामि दानवानां भयंकरम् ८४। निर्गता कन्यका तत्र विष्णुदेहाद्युधिष्ठिर । रूपवती सुसौभाग्या दिव्यप्रहरणायुधा ८५। तस्य तेजोंऽशसंभूता महाबलपराक्रमा । दृष्टा सा दानवेंद्रेण मुरनाम्ना धनंजय ८६। युद्धं समाहितं तेन स्त्रिया चैव प्रयाचितम् । कन्यका युध्यते तत्र सर्वयुद्धविशारदा ८७। हुंकारैर्भस्मसाज्जातो मुर नामा महासुरः । निहते दानवे तस्मिंस्तत्र देवस्त्वबुध्यत ८८। पतितं दानवं दृष्ट्वा ततो विस्मयमागतः । केनायं च हतो रौद्रो ह्यत्युग्रो मम शात्रवः ८९। अत्युग्रं च कृतं कर्म मम कारुण्यतः कृतम् । कन्योवाच- तेन देवाश्च गंधर्वा सयक्षोरगराक्षसाः ९०। इंद्राद्याः सकला जित्वा स्वर्गाच्चैव निराकृताः । हरिः सुप्तो मया दृष्टो मुरः पृष्ठे समागतः ९१। संहरिष्यति त्रैलोक्यं सुप्ते चैव जर्नादने । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा विष्णुर्वचनमब्रवीत् ९२। अहं च निर्जितो येन कथं सोऽपि त्वया जितः । एकादश्युवाच- त्वत्प्रसादाच्च भो स्वामिन्महादैत्यो मया हतः ९३। श्रीभगवानुवाच- आनंदं त्रिषु लोकेषु मुनयो देवता गताः । ब्रूहि त्वं च मया भद्रे यत्ते मनसि रोचते । ददामि च न संदेहो यत्सुरैरपि दुर्ल्लभम् ९४। एकादश्युवाच- यदि तुष्टोऽसि मे देव सत्यमुक्तं जनार्दन । वरमेकं तु वांच्छामि हृदये च जगत्पते ९५। प्रार्थयामि च देवेश ईप्सितं च मया प्रभो । यदि सत्यं जगन्नाथ तिस्रो वाचो ददासि मे ९६। श्रीभगवानुवाच- सत्यं सत्यं मया प्रोक्तं अवश्यं तव सुव्रते । तिस्रो वाचो मया दत्ता न चावाक्यं भवेदिह ९७। एकादश्युवाच- त्रिभुवनेषु च देवेश चतुर्युगेषु सांप्रतम् । त्रिषु लोकेषु सर्वत्र तादृशं कुरु मे प्रभो ९८। सर्वतीर्थप्रधानं हि सर्वविघ्नविनाशिनी । सर्वसिद्धिकरी देवी त्वत्प्रसादाद्भवाम्यहम् ९९। मामुपोष्यंति ये भक्त्या तव भक्त्या जनार्दन । सर्वसिद्धिर्भवेत्तेषां यदि तुष्टोऽसि मे प्रभो 6.38.१००। उपवासं च नक्तं च एकभक्तं करोति च । तस्य वित्तं च धर्मं च मोक्षं वै देहि माधव १०१। विष्णुरुवाच-। यत्त्वं वदसि कल्याणि तत्सर्वं च भविष्यति । सर्वान्मनोरथान्भद्रे दास्यसि त्वं च नान्यथा १०२। मम भक्ताश्च ये लोके ये च भक्तास्तु कार्त्तिके । चतुर्युगेषु विख्यातास्त्रिषु लोकेषु वै प्रभो १०३। त्वां च शक्तिमहं मन्ये एकादशीव्रतस्थिताः । मम पूजां करिष्यंति मोक्षगास्ते न संशयः १०४। तृतीया चाष्टमी चैव नवमी च चतुर्दशी । एकादशी विशेषेण तिथिरेषा हरिप्रिया । सर्वतीर्थाधिकं पुण्यं सत्यं सत्यं न संशयः १०५। इदं दत्त्वा वरं तस्यै तिस्रो वाचो न संशयः । हृष्टा पुष्टा च संजाता एकादशीमहाव्रता १०६। शत्रुं हंसि परां तस्य ददासि परमां गतिम् । त्वं हंसि सर्वविघ्नानि सर्वसिद्धिवरप्रदा १०७। उभयोः पक्षयोः पार्थ तुल्या एकादशी शुभा । न शुक्ला नैव कृष्णा च विभेदं नैव कारयेत् १०८। विभेदो नैव कर्त्तव्यः समस्तव्रतकारिभिः । दिवा वा यदि वा रात्रौ शृणोति भक्तितत्परः १०९। तिथिरेका भवेत्सर्वा पक्षयोरुभयोरपि । उभयैकादशी स्वल्पा ह्यंते चैव त्रयोदशी ११०। मध्ये तु द्वादशी पूर्णा त्रिस्पृशा सा हरिप्रिया । एकामुपोषयेत्तां वै सहस्रैकादशीफलम् १११। सहस्रगुणितं ह्येवं द्वादश्यां पारणे कृते । अष्टम्येकादशी षष्ठी तृतीया च चतुर्दशी ११२। पूर्वविद्धा न कर्तव्या परविद्धामुपोषयेत् । एकादशी ह्यहोरात्रं प्रभाते घटिका भवेत् ११३। सा तिथिः परिहर्तव्या उपोष्या द्वादशीयुता । एवंविधा मया प्रोक्ता पक्षयोरुभयोरपि ११४। एकादश्यां प्रकुर्वीत ह्युपवासं न संशयः । ते यांति वैष्णवं स्थानं यत्रास्ते गरुडध्वजः ११५। धन्यास्ते मानवा लोके विष्णुभक्तिपरायणाः । एकादश्याश्च माहात्म्यं सर्वकालेषु यः पठेत् ११६। गोसहस्रफलं सोऽपि पुण्यं प्राप्नोति मानवः । दिवा वा यदि वा रात्रौ ये वै शृण्वंति भक्तितः ११७। ब्रह्महत्यादिपापेभ्यो मुच्यंते नात्र संशयः । विष्णुधर्मसमं नास्ति गीतार्थं च नृपोत्तम । एकादशीसमं नास्ति व्रतं पापप्रणाशनम् ११८। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे उमामहेश्वरसंवादे एकादश्युत्पत्ति मुरवधोनामाष्टत्रिंशोऽध्यायः३८।

mahādeva uvāca- ekasminsamaye putra gato'haṃ viṣṇusannidhau | tatra pṛṣṭaṃ mayā pūrvaṃ māhātmyaṃ dvādaśībhavam 1| nārada uvāca kīdṛśī syānmahādeva mahādvādaśikā parā | tasyā vrate phalaṃ kīdṛgvada sarveśvara prabho 2| śiva uvāca- iyamekādaśī brahmanmahāpuṇyaphalapradā | ṛkṣayogaiśca saṃyuktā karttavyā munisattamaiḥ 3| jayā ca vijayā caiva jayaṃtī pāpanāśinī | sarvapāpaharāścaitāḥ karttavyāḥ phalakāṃkṣibhiḥ 4| ekādaśyāṃ yadā ṛkṣaṃ śuklapakṣe punarvasuḥ | nāmnā sā ca jayā khyātā tithīnāmuttamā tithiḥ 5| tāmupoṣya naraḥ pāpānmucyate nātra saṃśayaḥ | yadā ca śukladvādaśyāṃ nakṣatraṃ śravaṇaṃ bhavet 6| vijayā sā samākhyātā tithīnāmuttamā tithiḥ | sahasraguṇitaṃ dānaṃ yasyāṃ vai vipra bhojanam 7| homastathopavāsaśca sahasrādhiphalapradaḥ | yadā ca śukladvādaśyāṃ prājāpatyaṃ hi jāyate 8| jayaṃtī nāma sā proktā sarvapāpaharā tithiḥ | saptajanmakṛtaṃ pāpaṃ svalpaṃ vā yadi vā bahu 9| prakṣālayati goviṃdastasyāmabhyarcito dhruvam | yadā vai śukladvādaśyāṃ puṣyaṃ bhavati karhicit 10| tadā tu sā mahāpuṇyā bhavitā pāpanāśinī | yo dadāti tilaprasthaṃ nityaṃ saṃvatsaraṃ prati 11| upavāsaṃ ca yastasyāṃ karotyetatsamaṃ smṛtam | tasyāṃ jagatpatirdevastuṣṭaḥ sarveśvaro hariḥ 12| pratyakṣatāṃ prayātyeva tatrānaṃtaphalaṃ smṛtam | sagareṇa kakutsthena nahuṣeṇa ca sādhitaḥ 13| tasyāmārādhitaḥ kṛṣṇo dattavānakhilaṃ bhuvi | vācikānmānasādvāpi kāyajācca viśeṣataḥ 14| saptajanmakṛtātpāpānmucyate nātra saṃśayaḥ | tāmekāṃ samupoṣyātha puṇyanakṣatrasaṃyutām 15| ekādaśīsahasrasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ | snānaṃ dānaṃ japo homaḥ svādhyāyo devatārcanam 16| yattasyāṃ kriyate kiṃcittadakṣayaphalaṃ smṛtam | tasmādeṣā prakartavyā yatnena phalakāṃkṣibhiḥ 17| paṃcamenāśvamedhena yadi snāto yudhiṣṭhiraḥ | paryapṛcchata dharmātmā kṛṣṇaṃ yadukulodvaham 18| yudhiṣṭhira uvāca- upavāsasya naktasya tvekabhuktasya me prabho | kiṃ puṇyaṃ kiṃ phalaṃ tasya brūhi sarvaṃ janārdana 19| śrībhagavānuvāca- hemaṃte caiva saṃprāpte māse mārge ca śobhane | kṛṣṇapakṣe ca yā pārtha dvādaśī tāmupoṣayet | daśamyāṃ caikabhaktaśca śuddhacitto dṛḍhavrataḥ 20| naktaṃ caiva tathā jñātvā daśamyāṃ niyataḥ sadā | divasasyāṣṭame bhāge maṃdībhūte divākare 21| naktaṃ ca tadvijānīyānna naktaṃ niśibhojanam | nakṣatradarśanānnaktaṃ gṛhasthasya vidhīyate 22| yaterdināṣṭame bhāge rātrau tasya niṣedhanam | tataḥ prabhātasamaye kṛtvā ca niyamaṃ vratī 23| madhyāhne ca tathā pārtha snānaṃ śuciḥ samācaret | adhamaṃ kūpake snānaṃ vāpyāṃ snānaṃ ca madhyamam 24| taḍāge cottamaṃ snānaṃ nadyāṃ snānaṃ tataḥ param | pīḍyaṃte jaṃtavo yatra jalamadhye vyavasthite 25| tatra snāne kṛte pārtha pāpaṃ puṇyaṃ samaṃ bhavet | gṛhe caivottamaṃ snānaṃ jalaṃ caiva viśodhayet 26| tasmāttu pāṃḍavaśreṣṭha gṛhe snānaṃ samācaret | aśvakrāṃte rathakrāṃte viṣṇukrāṃte vasuṃdhare 27| mṛttike hara me pāpaṃ yanmayā pūrvasaṃcitam | krodhalobhau parityajya caikacitto dṛḍhavrataḥ 28| nālāpetāṃtyajaṃ caiva tathā pākhaṃḍino narān | mithyāvādaratāṃścaiva tathā brāhmaṇaniṃdakān 29| anyāṃścaiva durācārānagamyāgamaneratān | paradravyāpahārāṃśca paradārābhigāminaḥ 30| keśavaṃ pūjayitvā tu naivedyaṃ tatra kārayet | dīpaṃ dadyādgṛhe tatra bhaktiyuktena cetasā 31| taddine varjayetpārtha nidrāṃ caiva tu maithunam | dharmaśāstravinodena dinaṃ sarvaṃ nivārayet 32| rātrau jāgaraṇaṃ kṛtvā bhaktiyukto nṛpottama | viprebhyo dakṣiṇāṃ dadyātpraṇipatya kṣamāpayet 33| yathā kṛṣṇā tathā śuklā vidhinaivaṃ prakārayet | ekādaśīṃ dvijaḥ pārtha vibhedaṃ naiva kārayet 34| evaṃ hi kurute yastu śṛṇu tasya hi yatphalam | śaṃkhoddhāre naraḥ snātvā dṛṣṭvā devaṃ gadādharam 35| ekādaśyupavāsasya kalāṃ nārhati ṣoḍaśīm | saṃkrāṃtiṣu caturlakṣaṃ yo dadāti nṛpottama 36| ekādaśyupavāsasya kalāṃ nārhati ṣoḍaśīm | prabhāsakṣetre yatpuṇyaṃ grahaṇe caṃdra sūryayoḥ 37| tatphalaṃ jāyate nūnamekādaśyupavāsinaḥ | kedāre codakaṃ pītvā punarjanma na vidyate 38| tathā caikādaśī pārtha garbhavāsakṣayaṃkarī | aśvamedhasya yajñasya pṛthivyāṃ yatphalaṃ labhet 39| tasmācchataguṇaṃ puṇyamekādaśyupavāsinaḥ | tapasvino gṛhe yasya bhuṃjate ca dvijottamāḥ 40| tatphalaṃ jāyate nūnamekādaśyupavāsinaḥ | gosahasreṇa yatpuṇyaṃ datvā vedāṃtapārage 41| tasmācchataguṇaṃ puṇyamekādaśyupavāsinaḥ | yeṣāṃ dehe trayo devā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ 42| vasaṃti teṣāṃ te tulyā ekādaśyupavāsinaḥ | te narāḥ puṇyakarmāṇo ye bhaktā haripūjakāḥ 43| ekādaśīvratasyāpi puṇyasaṃkhyā na vidyate | etatpuṇyaṃ bhavettasya yatsurairapi durllabham 44| etasmādarddhapuṇyaṃ tu prāpyate naktabhojanāt | naktasyārddhaṃ bhavetpuṇyamekabhaktena dehinām 45| tāvadgarjaṃti tīrthāni dānāni niyamāni ca | yāvannopoṣayejjaṃturvāsaraṃ viṣṇuvallabham 46| tasmāttvaṃ pāṃḍavaśreṣṭha vratametatsamācara | puṇyasaṃkhyāṃ na jānāmi yattvaṃ pṛcchasi pāṃḍava 47| etaddhi kathitaṃ pārtha yadgopyaṃ vratamuttamam | ekādaśīsamaṃ nāsti kṛtvā yajñasahasrakam 48| yudhiṣṭhira uvāca- utpannā sā kathaṃ deva puṇyā caikādaśī tithiḥ | kathaṃ pavitrā viśve'sminkathaṃ vai devatāpriyā 49| śrībhagavānuvāca - purā kṛtayuge pārtha muranāmeti dānavaḥ | atyadbhuto mahāraudra sarvadevabhayaṃkaraḥ 6.38.50| iṃdro'pi nirjitastena sarvadevāstathā nṛpa | mahāsureṇa tenaiva mṛtyunā ca durātmanā 51| svargānnirākṛtāstena vicaraṃti mahītale | saśaṃkā bhayabhītāśca sarve gatvā maheśvaram 52| iṃdreṇa kathitaṃ sarvamīśvarasyāpi cāgrataḥ | svargalokaparibhraṣṭā vicaraṃti mahītale 53| martyeṣu saṃsthitā devā na śobhaṃte maheśvara | upāyaṃ brūhi me deva hyamarā yāṃti kāṃ gatim 54| mahādeva uvāca- devarājasuraśreṣṭhayatrāstegaruḍadhvajaḥ | śaraṇyaśca jagannāthaḥ paritrātā parāyaṇaḥ 55| tatra gaccha suraśreṣṭha sa vo rakṣāṃ vidhāsyati | īśvarasya vacaḥ śrutvā devarājo mahāmatiḥ 56 | tridaśaiḥ sahito yatra gatastatra yudhiṣṭhira | jalamadhye prasuptaṃ taṃ dṛṣṭvā devaṃ gadādharam 57| kṛtāṃjalipuṭo bhūtvā iṃdraḥ stotramudīrayat 58| iṃdra uvāca- oṃnamo devadeveśa devadānavavaṃdita | daityāre puṃḍarīkākṣa trāhi no madhusūdana 59| surāḥ sarve samāyātā bhayabhītāśca dānavāt | śaraṇaṃ tvāṃ jagannātha trāhi māṃ bhaktavatsala 60| trāhi no devadeveśa trāhi trāhi janārdana | trāhi vai puṃḍarīkākṣa dānavānāṃ vināśaka 61| tvatsamīpaṃ gatāḥ sarve tvameva śaraṇaṃ prabho | caśaraṇāgatānāṃ devānāṃ sahāyaṃ kuru vai prabho 62| tvaṃ patistvaṃ matirdeva tvaṃ kartā tvaṃ ca kāraṇam | tvaṃ mātā sarvalokānāṃ tvameva jagataḥ pitā 63| bhagavandevadeveśa śaraṇāgatavatsala | śaraṇaṃ tava cāyātā bhayabhītāśca devatāḥ 64| devatā nirjitāḥ sarvāḥ svargabhraṣṭāḥ kṛtāḥ prabho | atyugreṇa hi daityena muranāmnā mahaujasā | iṃdrasya vacanaṃ śrutvā viṣṇurvacanamabravīt 65| śrībhagavānuvāca- kīdṛśo dānavaḥ śakra kiṃ rūpaṃ kīdṛśaṃ balam | kva sthānaṃ tasya duṣṭasya kiṃ vīryaṃ kaḥ parākramaḥ | kiṃ varaṃ tasya duṣṭasya mamākhyāhi mahāmate 66| iṃdra uvāca- pūrvaṃ babhūva deveśa brahmavaṃśasamudbhavaḥ | tālajaṃghastu nāmnā ca atyugro'pi mahāsuraḥ 67| tasya putro hi vikhyāto muranāmeti dānavaḥ | atyutkaṭo mahāvīryo devatānāṃ bhayaṃkaraḥ 68| purī caṃdrāvatī nāmnā tatra sthāne vasatyasau | nirjitā devatāḥ sarvā svargāttena vivāsitāḥ 69| iṃdro'nyo ropitastena vātaścaiva hutāśanaḥ | caṃdrasūryo kṛtau cānyau vāyurvaruṇa eva ca 70| sarvamātmakṛtaṃ tena satyaṃ satyaṃ janārdana | devalokaḥ kṛtastena sarvasthānavivarjitaḥ 71| tasya tadvacanaṃ śrutvā kopamāno janārdanaḥ | haniṣye dānavaṃ duṣṭaṃ devatānāṃ bhayaṃkaram 72| tridaśaiḥ sahito devo gataścaṃdrāvatīṃ purīm | dṛṣṭo devaistu daityeṃdro garjamānaḥ punaḥ punaḥ 73| tena sarve jitā deva gatāścaiva diśo daśa | hariṃ nirīkṣya provāca tiṣṭhatiṣṭheti dānavaḥ 74| bhagavānabravīttaṃ ca krodhasaṃraktalocanaḥ | śrībhagavānuvāca- re dānava durācāra mama bāhuṃ nirīkṣaya 75| tataste sammukhāḥ sarve viṣṇunā duṣṭadānavāḥ | hatā bāṇaiḥ punardivyairjātāśca bhayavihvalāḥ 76| cakraṃ muktaṃ ca kṛṣṇena daityasainyeṣu pāṃḍava | tenacchinnāstu śataśo bahavo nidhanaṃ gatāḥ 77| ekopi dānavastatra yudhyamāno muhurmuhuḥ | naṣṭāḥ sarve surāstena nirjito madhusūdanaḥ 78| nirjitaṃ tena daityena bāhuyuddhamajāyata | bāhuyuddhaṃ kṛtaṃ tena divyaṃ varṣasahasrakam 79| viṣṇuściṃtāṃ prapannaśca naṣṭāḥ sarvāśca devatāḥ | viṣṇuśca nirjitastena gato badarikāśramam 80| guhā siṃhāvatī nāma tatra supto janārdanaḥ | yojanadvādaśavatī ekadvārā ca pāṃḍava 81| tasyāṃ viṣṭaḥ prasuptaśca dānavo haṃtumudyataḥ | mahāyuddhena tenaiva śrāṃto'sau yogamāyayā 82| dānavaḥ pṛṣṭhato lagno praviṣṭaḥ sa tadā guhām | prasuptaṃ tatra māṃ dṛṣṭvā dānavo harṣamāgataḥ 83| itthaṃ māṃ nirjitaṃ matvā praviṣṭaṃ śaṃkayā harim | niḥsaṃdehaṃ haniṣyāmi dānavānāṃ bhayaṃkaram 84| nirgatā kanyakā tatra viṣṇudehādyudhiṣṭhira | rūpavatī susaubhāgyā divyapraharaṇāyudhā 85| tasya tejoṃ'śasaṃbhūtā mahābalaparākramā | dṛṣṭā sā dānaveṃdreṇa muranāmnā dhanaṃjaya 86| yuddhaṃ samāhitaṃ tena striyā caiva prayācitam | kanyakā yudhyate tatra sarvayuddhaviśāradā 87| huṃkārairbhasmasājjāto mura nāmā mahāsuraḥ | nihate dānave tasmiṃstatra devastvabudhyata 88| patitaṃ dānavaṃ dṛṣṭvā tato vismayamāgataḥ | kenāyaṃ ca hato raudro hyatyugro mama śātravaḥ 89| atyugraṃ ca kṛtaṃ karma mama kāruṇyataḥ kṛtam | kanyovāca- tena devāśca gaṃdharvā sayakṣoragarākṣasāḥ 90| iṃdrādyāḥ sakalā jitvā svargāccaiva nirākṛtāḥ | hariḥ supto mayā dṛṣṭo muraḥ pṛṣṭhe samāgataḥ 91| saṃhariṣyati trailokyaṃ supte caiva jarnādane | tasyāstadvacanaṃ śrutvā viṣṇurvacanamabravīt 92| ahaṃ ca nirjito yena kathaṃ so'pi tvayā jitaḥ | ekādaśyuvāca- tvatprasādācca bho svāminmahādaityo mayā hataḥ 93| śrībhagavānuvāca- ānaṃdaṃ triṣu lokeṣu munayo devatā gatāḥ | brūhi tvaṃ ca mayā bhadre yatte manasi rocate | dadāmi ca na saṃdeho yatsurairapi durllabham 94| ekādaśyuvāca- yadi tuṣṭo'si me deva satyamuktaṃ janārdana | varamekaṃ tu vāṃcchāmi hṛdaye ca jagatpate 95| prārthayāmi ca deveśa īpsitaṃ ca mayā prabho | yadi satyaṃ jagannātha tisro vāco dadāsi me 96| śrībhagavānuvāca- satyaṃ satyaṃ mayā proktaṃ avaśyaṃ tava suvrate | tisro vāco mayā dattā na cāvākyaṃ bhavediha 97| ekādaśyuvāca- tribhuvaneṣu ca deveśa caturyugeṣu sāṃpratam | triṣu lokeṣu sarvatra tādṛśaṃ kuru me prabho 98| sarvatīrthapradhānaṃ hi sarvavighnavināśinī | sarvasiddhikarī devī tvatprasādādbhavāmyaham 99| māmupoṣyaṃti ye bhaktyā tava bhaktyā janārdana | sarvasiddhirbhavetteṣāṃ yadi tuṣṭo'si me prabho 6.38.100| upavāsaṃ ca naktaṃ ca ekabhaktaṃ karoti ca | tasya vittaṃ ca dharmaṃ ca mokṣaṃ vai dehi mādhava 101| viṣṇuruvāca-| yattvaṃ vadasi kalyāṇi tatsarvaṃ ca bhaviṣyati | sarvānmanorathānbhadre dāsyasi tvaṃ ca nānyathā 102| mama bhaktāśca ye loke ye ca bhaktāstu kārttike | caturyugeṣu vikhyātāstriṣu lokeṣu vai prabho 103| tvāṃ ca śaktimahaṃ manye ekādaśīvratasthitāḥ | mama pūjāṃ kariṣyaṃti mokṣagāste na saṃśayaḥ 104| tṛtīyā cāṣṭamī caiva navamī ca caturdaśī | ekādaśī viśeṣeṇa tithireṣā haripriyā | sarvatīrthādhikaṃ puṇyaṃ satyaṃ satyaṃ na saṃśayaḥ 105| idaṃ dattvā varaṃ tasyai tisro vāco na saṃśayaḥ | hṛṣṭā puṣṭā ca saṃjātā ekādaśīmahāvratā 106| śatruṃ haṃsi parāṃ tasya dadāsi paramāṃ gatim | tvaṃ haṃsi sarvavighnāni sarvasiddhivarapradā 107| ubhayoḥ pakṣayoḥ pārtha tulyā ekādaśī śubhā | na śuklā naiva kṛṣṇā ca vibhedaṃ naiva kārayet 108| vibhedo naiva karttavyaḥ samastavratakāribhiḥ | divā vā yadi vā rātrau śṛṇoti bhaktitatparaḥ 109| tithirekā bhavetsarvā pakṣayorubhayorapi | ubhayaikādaśī svalpā hyaṃte caiva trayodaśī 110| madhye tu dvādaśī pūrṇā trispṛśā sā haripriyā | ekāmupoṣayettāṃ vai sahasraikādaśīphalam 111| sahasraguṇitaṃ hyevaṃ dvādaśyāṃ pāraṇe kṛte | aṣṭamyekādaśī ṣaṣṭhī tṛtīyā ca caturdaśī 112| pūrvaviddhā na kartavyā paraviddhāmupoṣayet | ekādaśī hyahorātraṃ prabhāte ghaṭikā bhavet 113| sā tithiḥ parihartavyā upoṣyā dvādaśīyutā | evaṃvidhā mayā proktā pakṣayorubhayorapi 114| ekādaśyāṃ prakurvīta hyupavāsaṃ na saṃśayaḥ | te yāṃti vaiṣṇavaṃ sthānaṃ yatrāste garuḍadhvajaḥ 115| dhanyāste mānavā loke viṣṇubhaktiparāyaṇāḥ | ekādaśyāśca māhātmyaṃ sarvakāleṣu yaḥ paṭhet 116| gosahasraphalaṃ so'pi puṇyaṃ prāpnoti mānavaḥ | divā vā yadi vā rātrau ye vai śṛṇvaṃti bhaktitaḥ 117| brahmahatyādipāpebhyo mucyaṃte nātra saṃśayaḥ | viṣṇudharmasamaṃ nāsti gītārthaṃ ca nṛpottama | ekādaśīsamaṃ nāsti vrataṃ pāpapraṇāśanam 118| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsāhasryāṃ saṃhitāyāmuttarakhaṃḍe umāmaheśvarasaṃvāde ekādaśyutpatti muravadhonāmāṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ38|