Chapter 6

ऋषय ऊचुः-। यदिदं भारतं वर्षं पुण्यं पुण्यविधायकम् । तत्सर्वं नः समाचक्ष्व त्वं हि नो बुद्धिमान्मतः १। सूत उवाच-। अत्र ते कीर्त्तयिष्यामि वर्षं भारतमुत्तमम् । प्रिय मित्रस्य देवस्य मनोर्वैवस्वतस्य च २। पृथोश्च प्राज्ञ वै न्यस्य तथैक्ष्वाकोर्महात्मनः । ययातेरंबरीषस्य मांधातुर्नहुषस्य च ३। तथैव मुचुकुंदस्य कुबेरोशीनरस्य च । ऋषभस्य तथैलस्य नृगस्य नृपतेस्तथा ४। कुशिकस्यैव राजर्षेर्गाधेश्चैव महात्मनः । सोमस्य चैव राजर्षेर्दिलीपस्य तथैव च ५। अन्येषां च महाभागाः क्षत्रियाणां बलीयसाम् । सर्वेषामेव भूतानां प्रियं भारतमुत्तमम् ६। ततो वर्षं प्रवक्ष्यामि यथाश्रुतमहो द्विजाः । महेंद्रो मलयःसह्यः शुक्तिमानृक्षवानपि ७। विंध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः । तेषां सहस्रशो विप्रा पर्वतास्ते समीपतः ८। अविज्ञाताः सारवंतो विपुलाश्चित्रसानवः । अन्ये तु ये परिज्ञाता ह्रस्वा ह्रस्वोपजीविनः ९। आर्यम्लेच्छसधर्माणस्ते मिश्राः पुरुषा द्विजाः । नदीं पिबंति विमलां गंगां सिंधुंसरस्वतीम् १०। गोदावरीं नर्मदां च बहूदां च महानदीम् । शतद्रुं चंद्रभागां च यमुनां च महानदीम् ११। दृषद्वतीं वितस्तां च विपापां स्वच्छवालुकाम् । नदीं वेत्रवतीं चैव कृष्णां वेणीं च निम्नगाम् १२। इरावतीं वितस्तां च पयोष्णीं देविकामपि । वेदस्मृतिं वेदशिरां त्रिदिवां सिंधुला कृमिम् १३। करीषिणीं चित्रवहां त्रिसेनां चैव निम्नगाम् । गोमतीं धूतपापां च चंदनां च महानदीम् १४। कौशिकीं त्रिदिवां हृद्यां नाचितां रोहितारणीम् । रहस्यां शतकुंभां च सरयूं च द्विजोत्तमाः १५। चर्मण्वतीं वेत्रवतीं हस्तिसोमां दिशं तथा । शरावतीं पयोष्णीं च भीमां भीमरथीमपि १६। कावेरीं चुलुकां चापि तापीं शतमलामपि । नीवारां महितां चापि सुप्रयोगां तथा नदीम् १७। पवित्रां कृष्णलां सिंधुं वाजिनीं पुरमालिनीम् । पूर्वाभिरामां वीरां च भीमां मालावतीं तथा १८। पलाशिनीं पापहरां महेंद्रां पटलावतीम् । करीषिणीमसिक्नीं च कुशचीरीं महानदीम् १९। मरुतां प्रवरां मेनां हेमां घृतवतीं तथा । अनावतीमनुष्णां च सेव्यां कापीं च सत्तमाः २०। सदावीरामधृष्यां च कुशचीरां महानदीम् । रथचित्रां ज्योतिरथां विश्वामित्रां कपिंजलाम् २१। चंद्रावहफलद्यं चैव कुचीरामंबुवाहिनीम् । वैनदीं पिंगलां वेणां तुंगवेगां महानदीम् २२। विदिशां कृष्णवेणां च ताम्रां च कपिलामपि । धेनुं सकामां वेदस्वां हविःस्रावां महापथाम् २३। शिप्रां च पिच्छलां चैव भारद्वाजीं च निम्नगाम् । कौर्णिकीं निम्नगां शोणां बाहुदामथ चंद्रमाम् २४। दुर्गामंतः शिलां चैव ब्रह्ममेध्यां दृषद्वतीम् । परोक्षामथ रोहीं च तथा जंबूनदीमपि २५। सुनासां तमसां दासीं सामान्यां वरणामसिम् । नीलां धृतिकरीं चैव पर्णाशां च महानदीम् २६। मानवीं वृषभां भासां ब्रह्ममेध्यां दृषद्वतीम् । एताश्चान्याश्च बहुला महानद्यो द्विजर्षभाः २७। सदा निरामयां कृष्णां मंदगां मंदवाहिनीम् । ब्राह्मणीं च महागौरीं दुर्गामपि च सत्तमाः २८। चित्रोत्पलां चित्ररथामतुलां रोहिणीं तथा । मंदाकिनीं वैतरणीं कोकां चापि महानदीम् २९। शुक्तिमतीमनंगां च तथैव वृषसाह्वयाम् । लोहित्यां करतोयां च तथैव वृषकात्वयाम् ३०। कुमारीमृषितुल्यां च मारिषां च सरस्वतीम् । मंदाकिनीं सुपुण्यां च सर्वां गंगां च सत्तमाः ३१। विश्वस्य मातरः सर्वाः सर्वाश्चैव महाफलाः । तथा नद्यः सुप्रकाशाः शतशोथ सहस्रशः ३२। इत्येता सरितो विप्राः समाख्याता यथास्मृति । अतऊर्द्ध्वं जनपदान्निबोध गदतो मम ३३। तत्रेमे कुरुपांचालाः शाल्वमात्रेय जांगलाः । शूरसेनाः पुलिंदाश्च बौधामालास्तथैव च ३४। मत्स्याः कुशट्टाः सौगंध्याः कुत्सपाः काशिकोशलाः । चेदिमत्स्यकरूषाश्च भोजाः सिंधुपुलिंदकाः ३५। उत्तमाश्च दशार्णाश्च मेकलाश्चोत्कलैः सह । पंचालाः कोशलाश्चैव नैकपृष्ठयुगंधराः ३६। बोधा मद्राः कलिंगाश्च काशयो परकाशयः । जठराः कुकुराश्चैव सुदशार्णाः सुसत्तमाः ३७। कुंतयोऽवंतयश्चैव तथैवापरकुंतयः । गोमंता मल्लकाः पुंड्राः विदर्भा नृपवाहिकाः ३८। अश्मकाः सोत्तराश्चैव गोपराष्ट्राः कनीयसः । अधिराज्यकुशट्टाश्च मल्लराष्ट्राश्च केरलाः ३९। मालवाश्चोपवास्याश्च चक्रावक्रालयाः शकाः । विदेहा मगधाः सद्मा मलजा विजयास्तथा ४०। अंगा वंगाः कलिंगाश्च यकृल्लोमान एव च । मल्लाः सुदेष्णाः प्रह्लादा महिषाः शशकास्तथा ४१। बाह्लिका वाटधानाश्च आभीराः कालतोयकाः । अपरांताः परांताश्च पंकलाश्चर्मचंडिकाः ४२। अटवीशेखराश्चैव मेरुभूताश्च सत्तमाः । उपावृतानुपावृताः सुराष्ट्राः केकयास्तथा ४३। कुट्टापरांता माहेयाः कक्षाः सामुद्र निष्कुटाः । अंधाश्च बहवो विप्रा अंतर्गिर्यस्तथैव च ४४। बहिर्गिर्य्योंगमलदा मगधा मालवार्घटाः । सत्त्वतराः प्रावृषेयाः भार्गवाश्च द्विजर्षभाः ४५। पुंड्रा भार्गाः किराताश्च सुदेष्णा भासुरास्तथा । शका निषादा निषधास्तथैवानर्त नैऋताः ४६। पूर्णलाः पूतिमत्स्याश्च कुंतला कुशकास्तथा । तरिग्रहाश्शूरसेना ईजिकाः कल्पकारणाः ४७। तिलभागामसाराश्च मधुमत्ताः ककुंदकाः । काश्मीराः सिंधुसौवीरा गांधारा दर्शकास्तथा ४८। अभीसाराः कुद्रुताश्च सौरिला बाह्लिकास्तथा । दर्वी च मालवा दर्वा वातजामरथोरगाः ४९। बलरट्टास्तथा विप्राः सुदामानः मुमल्लिकाः । बंधाकरीकषाश्चैव कुलिंदा गंधिकास्तथा ५०। वनायवोदशाः पार्श्वरोमाणः कुशबिंदवः । काच्छा गोपालकच्छाश्च जांगलाः कुरुवर्णकाः ५१। किराताबर्बराः सिद्धा वैदेहास्ताम्रलिप्तिकाः । औड्रम्लेच्छाः ससैरिंद्राः पार्वतीयाश्च सत्तमाः ५२। अथापरे जनपदा दक्षिणा मुनिपुंगवाः । द्रविडाः केरलाः प्राच्या मूषिका बालमूषिकाः ५३। कर्णाटका माहिषका विकंधा मूषिकास्तथा । झल्लिकाः कुंतलाश्चैव सौहृदानलकाननाः ५४। कौक्कुटकास्तथा बोलाः कोकणा मणिवालकाः । समंगा कनकाश्चैव कुंकुरांगारमारिषाः ५५। ध्वजिन्युत्सवसंकेतास्त्रिवर्गा माल्यसेनयः । व्यूढकाः कोरकाः प्रोष्टाः संगवेगधरास्तथा ५६। तथैव विंद्यरुलिकाः पुलिंदा बल्वलैः सह । मालवा मलराश्चैव तथैवापरवर्तकाः ५७। कुलिंदाः कालदाश्चैव चंडकाः कुरटास्तथा । मुशलास्तनवालाश्च सतीर्था पूतिसृंजयाः ५८। अनिदायाः शिवाटाश्च तपनाः सूतपास्तथा । ऋषिकाश्च विदर्भाश्च स्तंगना परतंगकाः ५९। उत्तराश्चापरेम्लेच्छा जना हि मुनिपुंगवाः । जवनाश्च सकांबोजा दारुणा म्लेच्छजातयः ६०। सकृघृहाः कुलट्याश्च हूणा पारसिकैः सह । तथैव रमणाश्चान्यास्तथा च दशमालिकाः ६१। क्षत्रियोपनिवेशाश्च वैश्यशूद्र कुलानि च । शूराभीराश्च दरदाः काश्मीराः पशुभिः सह ६२। खांडीकाश्च तुषाराश्च पद्मगा गिरिगह्वराः । आद्रेयाः सभिरादाजास्तथैव स्तनपोषकाः ६३। द्रोषकाश्च कलिंगाश्च किरातानां च जातयः । तोमरा हन्यमानाश्च तथैव करभंजकाः ६४। एते चान्ये जनपदाः प्राच्योदीच्यास्तथैव च । उद्देशमात्रेण मया देशाः संकीर्तिता द्विजाः । यथागुणबलं चापि त्रिवर्गस्य महाफलम् ६५। इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे षष्ठोऽध्यायः ६।

ṛṣaya ūcuḥ-| yadidaṃ bhārataṃ varṣaṃ puṇyaṃ puṇyavidhāyakam | tatsarvaṃ naḥ samācakṣva tvaṃ hi no buddhimānmataḥ 1| sūta uvāca-| atra te kīrttayiṣyāmi varṣaṃ bhāratamuttamam | priya mitrasya devasya manorvaivasvatasya ca 2| pṛthośca prājña vai nyasya tathaikṣvākormahātmanaḥ | yayāteraṃbarīṣasya māṃdhāturnahuṣasya ca 3| tathaiva mucukuṃdasya kuberośīnarasya ca | ṛṣabhasya tathailasya nṛgasya nṛpatestathā 4| kuśikasyaiva rājarṣergādheścaiva mahātmanaḥ | somasya caiva rājarṣerdilīpasya tathaiva ca 5| anyeṣāṃ ca mahābhāgāḥ kṣatriyāṇāṃ balīyasām | sarveṣāmeva bhūtānāṃ priyaṃ bhāratamuttamam 6| tato varṣaṃ pravakṣyāmi yathāśrutamaho dvijāḥ | maheṃdro malayaḥsahyaḥ śuktimānṛkṣavānapi 7| viṃdhyaśca pāriyātraśca saptaite kulaparvatāḥ | teṣāṃ sahasraśo viprā parvatāste samīpataḥ 8| avijñātāḥ sāravaṃto vipulāścitrasānavaḥ | anye tu ye parijñātā hrasvā hrasvopajīvinaḥ 9| āryamlecchasadharmāṇaste miśrāḥ puruṣā dvijāḥ | nadīṃ pibaṃti vimalāṃ gaṃgāṃ siṃdhuṃsarasvatīm 10| godāvarīṃ narmadāṃ ca bahūdāṃ ca mahānadīm | śatadruṃ caṃdrabhāgāṃ ca yamunāṃ ca mahānadīm 11| dṛṣadvatīṃ vitastāṃ ca vipāpāṃ svacchavālukām | nadīṃ vetravatīṃ caiva kṛṣṇāṃ veṇīṃ ca nimnagām 12| irāvatīṃ vitastāṃ ca payoṣṇīṃ devikāmapi | vedasmṛtiṃ vedaśirāṃ tridivāṃ siṃdhulā kṛmim 13| karīṣiṇīṃ citravahāṃ trisenāṃ caiva nimnagām | gomatīṃ dhūtapāpāṃ ca caṃdanāṃ ca mahānadīm 14| kauśikīṃ tridivāṃ hṛdyāṃ nācitāṃ rohitāraṇīm | rahasyāṃ śatakuṃbhāṃ ca sarayūṃ ca dvijottamāḥ 15| carmaṇvatīṃ vetravatīṃ hastisomāṃ diśaṃ tathā | śarāvatīṃ payoṣṇīṃ ca bhīmāṃ bhīmarathīmapi 16| kāverīṃ culukāṃ cāpi tāpīṃ śatamalāmapi | nīvārāṃ mahitāṃ cāpi suprayogāṃ tathā nadīm 17| pavitrāṃ kṛṣṇalāṃ siṃdhuṃ vājinīṃ puramālinīm | pūrvābhirāmāṃ vīrāṃ ca bhīmāṃ mālāvatīṃ tathā 18| palāśinīṃ pāpaharāṃ maheṃdrāṃ paṭalāvatīm | karīṣiṇīmasiknīṃ ca kuśacīrīṃ mahānadīm 19| marutāṃ pravarāṃ menāṃ hemāṃ ghṛtavatīṃ tathā | anāvatīmanuṣṇāṃ ca sevyāṃ kāpīṃ ca sattamāḥ 20| sadāvīrāmadhṛṣyāṃ ca kuśacīrāṃ mahānadīm | rathacitrāṃ jyotirathāṃ viśvāmitrāṃ kapiṃjalām 21| caṃdrāvahaphaladyaṃ caiva kucīrāmaṃbuvāhinīm | vainadīṃ piṃgalāṃ veṇāṃ tuṃgavegāṃ mahānadīm 22| vidiśāṃ kṛṣṇaveṇāṃ ca tāmrāṃ ca kapilāmapi | dhenuṃ sakāmāṃ vedasvāṃ haviḥsrāvāṃ mahāpathām 23| śiprāṃ ca picchalāṃ caiva bhāradvājīṃ ca nimnagām | kaurṇikīṃ nimnagāṃ śoṇāṃ bāhudāmatha caṃdramām 24| durgāmaṃtaḥ śilāṃ caiva brahmamedhyāṃ dṛṣadvatīm | parokṣāmatha rohīṃ ca tathā jaṃbūnadīmapi 25| sunāsāṃ tamasāṃ dāsīṃ sāmānyāṃ varaṇāmasim | nīlāṃ dhṛtikarīṃ caiva parṇāśāṃ ca mahānadīm 26| mānavīṃ vṛṣabhāṃ bhāsāṃ brahmamedhyāṃ dṛṣadvatīm | etāścānyāśca bahulā mahānadyo dvijarṣabhāḥ 27| sadā nirāmayāṃ kṛṣṇāṃ maṃdagāṃ maṃdavāhinīm | brāhmaṇīṃ ca mahāgaurīṃ durgāmapi ca sattamāḥ 28| citrotpalāṃ citrarathāmatulāṃ rohiṇīṃ tathā | maṃdākinīṃ vaitaraṇīṃ kokāṃ cāpi mahānadīm 29| śuktimatīmanaṃgāṃ ca tathaiva vṛṣasāhvayām | lohityāṃ karatoyāṃ ca tathaiva vṛṣakātvayām 30| kumārīmṛṣitulyāṃ ca māriṣāṃ ca sarasvatīm | maṃdākinīṃ supuṇyāṃ ca sarvāṃ gaṃgāṃ ca sattamāḥ 31| viśvasya mātaraḥ sarvāḥ sarvāścaiva mahāphalāḥ | tathā nadyaḥ suprakāśāḥ śataśotha sahasraśaḥ 32| ityetā sarito viprāḥ samākhyātā yathāsmṛti | ataūrddhvaṃ janapadānnibodha gadato mama 33| tatreme kurupāṃcālāḥ śālvamātreya jāṃgalāḥ | śūrasenāḥ puliṃdāśca baudhāmālāstathaiva ca 34| matsyāḥ kuśaṭṭāḥ saugaṃdhyāḥ kutsapāḥ kāśikośalāḥ | cedimatsyakarūṣāśca bhojāḥ siṃdhupuliṃdakāḥ 35| uttamāśca daśārṇāśca mekalāścotkalaiḥ saha | paṃcālāḥ kośalāścaiva naikapṛṣṭhayugaṃdharāḥ 36| bodhā madrāḥ kaliṃgāśca kāśayo parakāśayaḥ | jaṭharāḥ kukurāścaiva sudaśārṇāḥ susattamāḥ 37| kuṃtayo'vaṃtayaścaiva tathaivāparakuṃtayaḥ | gomaṃtā mallakāḥ puṃḍrāḥ vidarbhā nṛpavāhikāḥ 38| aśmakāḥ sottarāścaiva goparāṣṭrāḥ kanīyasaḥ | adhirājyakuśaṭṭāśca mallarāṣṭrāśca keralāḥ 39| mālavāścopavāsyāśca cakrāvakrālayāḥ śakāḥ | videhā magadhāḥ sadmā malajā vijayāstathā 40| aṃgā vaṃgāḥ kaliṃgāśca yakṛllomāna eva ca | mallāḥ sudeṣṇāḥ prahlādā mahiṣāḥ śaśakāstathā 41| bāhlikā vāṭadhānāśca ābhīrāḥ kālatoyakāḥ | aparāṃtāḥ parāṃtāśca paṃkalāścarmacaṃḍikāḥ 42| aṭavīśekharāścaiva merubhūtāśca sattamāḥ | upāvṛtānupāvṛtāḥ surāṣṭrāḥ kekayāstathā 43| kuṭṭāparāṃtā māheyāḥ kakṣāḥ sāmudra niṣkuṭāḥ | aṃdhāśca bahavo viprā aṃtargiryastathaiva ca 44| bahirgiryyoṃgamaladā magadhā mālavārghaṭāḥ | sattvatarāḥ prāvṛṣeyāḥ bhārgavāśca dvijarṣabhāḥ 45| puṃḍrā bhārgāḥ kirātāśca sudeṣṇā bhāsurāstathā | śakā niṣādā niṣadhāstathaivānarta naiṛtāḥ 46| pūrṇalāḥ pūtimatsyāśca kuṃtalā kuśakāstathā | tarigrahāśśūrasenā ījikāḥ kalpakāraṇāḥ 47| tilabhāgāmasārāśca madhumattāḥ kakuṃdakāḥ | kāśmīrāḥ siṃdhusauvīrā gāṃdhārā darśakāstathā 48| abhīsārāḥ kudrutāśca saurilā bāhlikāstathā | darvī ca mālavā darvā vātajāmarathoragāḥ 49| balaraṭṭāstathā viprāḥ sudāmānaḥ mumallikāḥ | baṃdhākarīkaṣāścaiva kuliṃdā gaṃdhikāstathā 50| vanāyavodaśāḥ pārśvaromāṇaḥ kuśabiṃdavaḥ | kācchā gopālakacchāśca jāṃgalāḥ kuruvarṇakāḥ 51| kirātābarbarāḥ siddhā vaidehāstāmraliptikāḥ | auḍramlecchāḥ sasairiṃdrāḥ pārvatīyāśca sattamāḥ 52| athāpare janapadā dakṣiṇā munipuṃgavāḥ | draviḍāḥ keralāḥ prācyā mūṣikā bālamūṣikāḥ 53| karṇāṭakā māhiṣakā vikaṃdhā mūṣikāstathā | jhallikāḥ kuṃtalāścaiva sauhṛdānalakānanāḥ 54| kaukkuṭakāstathā bolāḥ kokaṇā maṇivālakāḥ | samaṃgā kanakāścaiva kuṃkurāṃgāramāriṣāḥ 55| dhvajinyutsavasaṃketāstrivargā mālyasenayaḥ | vyūḍhakāḥ korakāḥ proṣṭāḥ saṃgavegadharāstathā 56| tathaiva viṃdyarulikāḥ puliṃdā balvalaiḥ saha | mālavā malarāścaiva tathaivāparavartakāḥ 57| kuliṃdāḥ kāladāścaiva caṃḍakāḥ kuraṭāstathā | muśalāstanavālāśca satīrthā pūtisṛṃjayāḥ 58| anidāyāḥ śivāṭāśca tapanāḥ sūtapāstathā | ṛṣikāśca vidarbhāśca staṃganā parataṃgakāḥ 59| uttarāścāparemlecchā janā hi munipuṃgavāḥ | javanāśca sakāṃbojā dāruṇā mlecchajātayaḥ 60| sakṛghṛhāḥ kulaṭyāśca hūṇā pārasikaiḥ saha | tathaiva ramaṇāścānyāstathā ca daśamālikāḥ 61| kṣatriyopaniveśāśca vaiśyaśūdra kulāni ca | śūrābhīrāśca daradāḥ kāśmīrāḥ paśubhiḥ saha 62| khāṃḍīkāśca tuṣārāśca padmagā girigahvarāḥ | ādreyāḥ sabhirādājāstathaiva stanapoṣakāḥ 63| droṣakāśca kaliṃgāśca kirātānāṃ ca jātayaḥ | tomarā hanyamānāśca tathaiva karabhaṃjakāḥ 64| ete cānye janapadāḥ prācyodīcyāstathaiva ca | uddeśamātreṇa mayā deśāḥ saṃkīrtitā dvijāḥ | yathāguṇabalaṃ cāpi trivargasya mahāphalam 65| iti śrīpādme mahāpurāṇe svargakhaṃḍe ṣaṣṭho'dhyāyaḥ 6|