Chapter 5

व्यास उवाच- अस्ति तालध्वजा नाम नगरी त्रिदशोपमा । सर्वलोकेषु विख्याता प्रकीर्णा गुणिनां गणैः १। तत्रासीद्विक्रमो नामा राजा शुद्धकुलोद्भवः । धार्मिकः सत्यवादी च प्रजापालनतत्परः २। तस्य हारावती नाम वल्लभा भुवि दुर्ल्लभा । आसीत्स्वकीयवदनप्रभाजित शशिप्रभा ३। तस्य सैव प्रिया राज्ञः स्त्रीगणेऽपि च तिष्ठति । गङ्गेव सरितां भर्त्तुस्तिष्ठत्यपि सरिद्गणे ४। भूदेवदैवपरतः कालेन कियता द्विज । व्यजायत सुतस्तस्यां सर्वलक्षणसंयुतः ५। शास्त्रोक्तविधिना तस्य स राजा सर्वशास्त्रवित् । माधवेति ततो नाम चक्रवर्ती चकार ह ६। ततोऽसौ माधवो विप्रः कालेन कियता बली । सर्वविद्यासरित्पारंगतः सद्गुणसंगतः ७। अथासौ यौवराज्येन राज्ये नरपतिः सुतम् । सिक्तवांस्तं महीदेव सर्वदेवगणार्चकम् ८। एकस्मिन्दिवसे विप्र चतुरंगबलैर्वृतः । जगाम कौतुकेनासौ मृगयायै महद्वनम् ९। तत्र हत्वा बहूञ्जन्तून्मध्याह्ने समये ततः । कृतवान्नगरे गंतुमुद्यमं विपिनादसौ १०। नगरं स्वकमागच्छत्ससैन्यो माधवो मुदा । ददर्श युवतीमेकां सरसि स्नानतत्पराम् ११। स्नानार्हद्रव्यवसनैर्व्यक्तीकृतकलेवराम् । स्वकीयमुखसौन्दर्य्यजितपूर्णनिशाकराम् १२। सुवर्णकुण्डलद्वन्द्व विभ्राजद्गण्डमण्डलाम् । सुदीर्घकेशकैश्छन्न नितंबां चारुहासिनीम् १३। सुवर्णपद्मकलिकां चारून्नतपयोधराम् । मृगारिकृशमध्यां च वसंते कोकिलस्वराम् १४। यूनां मनोहरा राज्ये कन्दर्पेण महात्मना । आरोपिता पताकेव सुन्दरी सा व्यजायत १५। तादृशीं तां समालोक्य प्रान्तरे सङ्गवर्जिते । कः कामवशगो न स्यात्क्षितौ प्राणान्वहन्पुमान् १६। अथ विक्रमपुत्रोऽसौ तामालोक्य वराननाम् । कंदर्पबाणव्रणित हृदयश्चेति चिंतयन् १७। एतस्याः सदृशी कापि न दृष्टा क्षितिमण्डले । एतामिह समालिङ्ग्य सफलं जन्म चेष्यते १८। श्रेष्ठोऽस्मि सर्वलोकानां वयस्तेजोगुणैरहम् । यद्यपीन्द्रांगनेयं स्यान्नेतव्याद्य तथापि च १९। परस्त्रीहरणे यो वा दोषो भवति सांप्रतम् । को वा शक्नोति तद्वक्तुं यतो राजा पिता मम २०। इति संचिंत्य मनसा सुदृढं तेन कामिना । दूरे संस्थाप्य सैन्यानि ययौ सा स्नाति यत्र ह २१। ऐश्वर्यं च मदश्चैव कामश्चैव महीतले । त्रय एते विवेकस्य तेजो घ्नंति किमद्भुतम् २२। पितास्य दुरितध्वंसी धर्मरक्षाकरो नृणाम् । धिक्स्वयं कामदेवोऽसौ मोहयत्यखिलं जगत् २३। तमायातं समालोक्य वेगेन महता ततः । एकाकिनी सा रमते भृशं चिंताकुलाभवत् २४। एकाकिनीं समालोक्य कांतारस्थां सयौवनाम् । अयं धावति वेगेन तन्मे मनसि वर्तते २५। जल्पंति मुनयः सर्वे धर्मो रक्षति रक्षितः । न च ज्ञातव्यमत्रैव किमत्र च भविष्यति २६। सहायहीनं यत्स्थानं पुरो धावति शत्रवः । श्लाघ्यं पलायनं तत्र निवासः प्राणनाशकः २७। इत्यालोच्य वरारोहा सव्यकच्छे घटं ततः । कृत्वा पलायने भीत्या मनश्चक्रे सरोवरात् २८। ततः स माधवश्चापि जवेन महता द्विज । एवं तस्याः पुरो गत्वा प्रसारितकरः स्थितः २९। श्रीमाधव उवाच- वराङ्गने चारुदेहे सुयौवनबलान्मम । पलायसे मनो हृत्वा हतोस्म्यहमचेतनः ३०। किं नाम चंचलापांगि चार्वङ्गि तव कः पतिः । स्वर्गात्किं वा गतासि त्वं त्वत्तुल्या नास्ति भूतले ३१। सुन्दरि त्वमिह श्रेष्ठा सर्वलक्षणसंयुता । कथं वहसि पानीयं दासीव कमलानने ३२। पयोधरौ शातकुंभौ सदा वहसि वक्षसि । कक्षेण जलकुम्भं च कोमलाङ्गीदमद्भुतम् ३३। दिवाकरकरात्यंत संतप्ते पथि लोहिताः । पादांगुल्यंतरा भांति जपानां कलिका इव ३४। सुश्रोणि भज मां प्रीत्या त्यज कुंभं वरानने । तव दुःखावसानोऽभून्मम दर्शनमात्रतः ३५। श्रीमद्विक्रमभूभर्त्तुः पुत्रोऽहं माधवाह्वयः । सर्वभावैर्भविष्यामि वराङ्गस्तव सुन्दरि ३६। ममस्त्रीगणमध्येषु सुभगा त्वं भविष्यसि । सुपुष्पवल्ली मध्येषु द्विरेफस्येव मालती ३७। अथवा मम वाक्यं त्वं गर्वाल्लंघितुमिच्छसि । न त्यक्षामि तथापि त्वां यतोऽहं नृपतेः सुतः ३८। व्यास उवाच- तेनोक्तं वचनं श्रुत्वा पंथानं प्रविहाय सा । तस्थावधोमुखी विप्र प्राहेति च शनैः शनैः ३९। कदापि चेत्परस्यापि न शृणोति वचो मम । तथापि लज्जां संत्यज्य वक्ष्याम्येव भवाग्रतः ४०। तथा ह्यहं महावीर सुबाहुक्षत्त्रियप्रिया । नयामि देवपूजार्थं जलं चंद्रकला ह्यहम् ४१। यद्वचो भवता प्रोक्तं न च तत्त्वत्कुलोचितम् । त्वद्वंशप्रभवाः सर्वे परस्त्रीषुनपुंसकाः ४२। अहमेकाकिनी नारी वीराणां प्रभवो भवान् । बलादालिङ्ग्य मामत्र यशः किं ते भविष्यति ४३। परस्त्रियं समालिङ्ग्य क्षणमात्रसुखं भवेत् । इहापकीर्तिः शेषं च दुःखं कल्पशताधिकम् ४४। कर्मभूमिरियं शूर पुण्यमत्र विधीयताम् । परस्त्रीहरणे चित्तं कदाचिन्मां करिष्यसि ४५। लोभात्प्रवर्तते कामः कामात्पापं प्रवर्त्तते । पापान्मृत्युर्मृतेऽपि स्याद्दुस्तरे नरके स्थितिः ४६। सर्वेऽपि त्वद्गुणा व्यर्थं त्वज्जन्मापि च निष्फलम् । कामस्य वशतां गत्वा रंतुमिच्छेः परस्त्रियम् ४७। मांसमूत्रपूरीषास्थिनिर्मितं मे कलेवरम् । एतदेव समालोक्य स्मरस्य वशतां गतः ४८। भूपालवंशोत्पत्तित्वात्पौरेभ्यो न बिभेषि किम् । मस्तकोपरि गर्जंतं नेक्षसे समवर्त्तिनम् ४९। ग्रसंति बडिशं मत्स्यास्ते सर्वे ज्ञानवर्जिताः । ज्ञानीचेत्प्राप्य बडिशं भवान्कस्माद्ग्रसिष्यसि ५० 7.5.50। विवेकस्त्रिषु लोकेषु संपदां परमं पदम् । अविवेको हि लोकानामापदां परमं पदम् ५१। तयोक्तं वचनं श्रुत्वा माधवः काममोहितः । उवाच जैमिने वाचं विनयावनतः पुनः ५२। तवोद्वीक्षणनाराच धाराजर्जरमानसम् । प्रिये मां त्राहि त्राहीति तवास्मि शरणं गतः ५३। तावत्प्रियतमा नारी यावत्तिष्ठति यौवने । मृणालकोषां नलिनीं हेमभृंगो न गच्छति ५४। प्रसीद हरिणीनेत्रे रक्ष मां सेवकं स्वकम् । त्वद्वाचं नीरसां श्रुत्वा भिनत्ति हृदयं मम ५५। चन्द्रकलोवाच- त्यज दुःखं महावीर शृणु मद्वचनं शुभम् । प्रवक्ष्यामि मनोदुःखं हंतुं यद्भवतः क्षमाम् ५६। समुद्रपारे विख्याता पुरंदरपुरोपमा । प्लक्षद्वीपेऽस्ति दीप्यंती विख्याता संज्ञया पुरी ५७। गुणाकराह्वयस्तत्र राजा श्रेष्ठो महायशाः । आस्ते सर्वगणैर्युक्तः प्रतापेऽग्निसमो बली ५८। सुशीला नाम तद्भार्या सर्वलक्षणसंयुता । सेवावशीकृतस्वामि हृदया सदया जनैः ५९। सुलोचनाख्या तत्कन्या वीरतत्कुक्षिसंभवा । सदूहरूपैरजयत्सकलान्सुन्दरीगणान् ६०। तस्या रूपं गुणौघं च वर्णितुं भुवि कः क्षमः । तद्रूपदर्शमालोक्यासृजदन्यां स्वयं विधिः ६१। अहमासं महावीर तस्या दासी नृपात्मजः । समागतास्मि दैवेन त्वद्देशं प्रति सुन्दरी ६२। तत्समा सुन्दरी नास्ति त्वत्समो नास्ति सुन्दरः । गृहाण तां विवाहेन स्वर्गभोगं यदीच्छसि ६३। जंबुकीं बलवान्सिंहो विहायांकगतामपि । हस्तिनीं न हि किं धत्ते यत्नतः प्रतिपत्तये ६४। उद्योगी पुरुषो लोके लभते परमां श्रियम् । उद्योगेन विना ब्रूहि किं कार्यं भुवि विद्यते ६५। व्यास उवाच- तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा माधवो माधवार्चकः । दूरीकृत्य स्मरोद्भावं तामित्याह वराननाम् ६६। माधव उवाच- केन चिह्नेन तां कन्यां ज्ञास्यामि कमलानने । तन्मे कथय सुश्रोणि यदि ते मय्यनुग्रहः ६७। सिंधुपार प्रतीपाज्ञः कथं यास्यामि मानुषः । भविष्यति तया सार्द्धं कथं संदर्शनं मम ६८। चन्द्रकलोवाच- तस्यास्तु वामजघने तिलकं तिलसन्निभम् । अस्ति तद्दर्शनेनैव ज्ञास्यसि त्वं सुलोचनाम् ६९। उच्चैःश्रवससंज्ञस्य तुरगस्य महात्मनः । त्वन्मंदुरायां पुत्रोस्ति सर्वगामी हयोत्तमः ७०। तमश्वश्रेष्ठमारुह्य जवेन पवनोपमम् । गमिष्यसि समुद्रांतं सुखसाध्या महीयतः ७१। ततो भूपालपुत्रोऽसौ ससैन्यो गृहमागतः । सापि चन्द्रकला साध्वी सुप्रीता स्वगृहं गता ७२। विचिंत्य वचनं तस्या माधवोऽति त्वरान्वितः । चिंताकुलितचित्तोऽसौ सहसा मंदुरां ययौ ७३। तत्र बद्धाञ्जलिर्भूत्वा वैक्रमिर्विक्रमान्वितः । तुरंगमानिति प्राह गुणयुक्तान्महाबलान् ७४। माधव उवाच- यूयं सर्वे महात्मानः सर्वलक्षणसंयुताः । समुद्रपारे मां नेतुं कः शक्नोति तुरङ्गमः ७५। अथ ते तुरगाः सर्वे श्रुत्वा तद्वचनं भिया । परस्परं क्षितिमुखास्तस्थुर्नो नेतुमुद्यताः ७६। अथैकस्तुरगस्तत्र समस्तलक्षणैर्युतः । माधवस्य पुरो गत्वा वाचमेतामुवाच ह ७७। अहं भवंतं नेष्यामि सिंधुपारं न संशयः । किं त्वाकर्णय दुःखानि मदीयानि नृपात्मज ७८। अन्यभुक्तावशिष्टं यत्तत्तृणं मम भक्षणम् । ग्रंथिकोटिप्रयुक्ताभीरज्जुभिर्मम बंधनम् ७९। स्वप्नेऽपि व्रीहयो वीर न दृष्टा बलिना मया । अन्येषामपि भोगानां का कथात्र नृपात्मज ८०। गौरवेण विना वीर न सतां विक्रमो भवेत् । जनिष्यति कथं वह्निर्विना काष्ठं घृतादिभिः ८१। अहमीदृगिमे सर्वे नानाभूषासमन्विताः । न तु सिंहसमाः श्वानः सर्वाभरणभूषिताः ८२। प्रदक्षिणाकारतया सशैलद्वीपसागराः । क्षणमात्रेण पृथिवीं शक्नोमि भूपते प्रभो ८३। माधव उवाच- क्षमस्व दोषं सकलं मत्पित्रा विहितं हय । अद्यप्रभृति मुख्योऽसि मंदुराभ्यंतरे मम ८४। परेण दत्तः संतापः सदा तिष्ठति नोत्तमे । सलिलं वह्निसंतप्तं क्षणाच्छीतलतां व्रजेत् ८५। स्वमाधुर्यैर्भवेदिक्षुः क्षणमपि हि तृप्तये । इत्युक्त्वा तं नमस्कृत्य तुरंगं नृपनंदनः ८६। ततः शुभे क्षणे तस्य पृष्ठमारुह्य वाजिनः । प्रचेष्टाख्येन भृत्येन विलंघ्य जलधिं ययौ ८७। पुरीं सर्वगुणैर्युक्तां पुरंदरपुरोपमाम् । जगाम माधवो भ्राजन्सौधावलिभिरुज्ज्वलाम् ८८। तत्रोपस्थां च युवतीं गंधिनीं माधवो द्विजः । दृष्ट्वास्मितमुखो वाक्यमुवाचेति च कोमलम् ८९। वृद्धे मातरहं पार्थो दिनमेकं तवालये । स्थातुमिच्छामि काऽज्ञाते धनवान्माधवाह्वयः ९०। आतिथेयी गंधिनी सा तमादायातिथिं ततः । हर्षित्वा स्वगृहं तत्र जगामात्यंतभक्तितः ९१। यथोक्तविधिना विप्र तया तस्यार्हणा कृता । माधवस्तां निशां निन्ये चिंताव्याकुलमानसः ९२। अथ प्रभाते विमले गन्धिन्याः पुरतो द्विज । माधवः सकलं कार्यं कथयामास भूसुरः ९३। देवी सुलोचनायाश्च तस्मिन्नेव दिने शुभे । गन्धादिवासनं कर्म रचयामास सा च तत् ९४। श्रुत्वाधिवासनं कर्म राजपुत्र्यास्ततो द्विज । शोकसागरकल्लोल निकरो माधवोऽभवत् ९५। यदर्थं राज्यवसतिर्मया त्यक्ता तदिच्छुना । यदर्थं बांधवास्त्यक्ता लंघितश्च महोदधिः ९६। अद्यैव तस्या दैवेन भविष्यत्यधिवासनम् । निष्फलाः सकला एव यावंतो विहिताः श्रमाः ९७। किंतु लोका न जल्पंति माध्व्या मुग्धो गतोऽखिलम् । कोऽपि भग्नोद्यमो न स्यात्प्रज्ञात्वा कार्यनिश्चयम् ९८। एतद्विचिंत्य मनसा माधवोऽसौ पुनः पुनः । मालापुष्पादिके कार्यं लिलेख प्रेमवर्णितम् ९९। कन्ये माधवनामाहं कुमारो धरणीपतेः । तालध्वजाधिराजस्य विक्रमस्य महात्मनः १०० 7.5.100। त्वच्चेटी तत्र काप्यस्ति कन्ये चन्द्रकलाह्वया । तया तवगुणग्रामः कथितो मे पुरा किल १०१। त्वद्गुणग्रामसंलग्नचित्तोऽहं निम्नसागरम् । विलङ्घ्य तुरगारूढः समायातः पुरीं तव १०२। अधुना मां वरत्वेन वृणु कन्ये सुलोचने । यतः संसारमध्येऽस्मिंस्तवास्मि शरणं गतः १०३। यथा गुणवतीं त्वां हि नान्यो जानाति तत्पुमान् १०४। सरोजिनीगुणं वेत्ति भृंग एव न दर्दुरः । शुभ्रस्य जलदस्यापि गगनैकस्य नोदयः १०५। तथापि न भजेदन्यं विना चन्द्रं कुमुद्वती । अथ तल्लिखनं वीरो मालाकारप्रिया करे १०६। स्वर्णांगुलीय सहितं ददौ स विनयो नृपः । पुष्पमालांतरे कृत्वा तं लेखं सांगुलीयकम् १०७। राजपुत्री समीपे सा गंधिनी तरसा ययौ । पुष्पमालां बलिं तस्यै दत्वा सा गंधिनी ततः १०८। तस्थौ बद्धाञ्जलिर्भूत्वा दूरं गत्वा भिया कियत् । ततः सा राजतनया लिखितं सांगुलीयकम् १०९। विलोक्य सकलं मूलात्पपाठात्यंतपण्डिता । सापि तत्पृष्ठपत्रे तु तद्योग्यमुत्तरं द्विज ११०। अलिखद्विस्मिता कन्या यद्यच्च सर्वमुच्यते । राजपुत्र महाबाहो त्वद्वाक्यमखिलं श्रुतम् १११। शृणु सत्तम वाक्यं मे यथोचितमिदं वचः । अद्याधिवासनं कर्म श्वो विवाहो मम ध्रुवम् ११२। पितुर्यत्संमतं कार्यं पृथिव्यांकोऽपि नत्यजेत् । कार्ये तु दुःखसाध्ये तु कार्यो नातिश्रमो जनैः ११३। कार्येसिद्धे श्रमो न स्यादसिद्धे श्रम एव हि । तथापि शृणु वक्ष्यामि येन प्राप्नोति मां भवान् ११४। यदर्थो भवता चैव समुद्रोपि च लंघितः । मया प्रदक्षणी कार्यो वरो विद्याधरो ह्ययम् ११५। तत्पुरोऽहं गमिष्यामि नानाभरणभूषिता । वामबाहूर्द्ध्वं कृत्वा च वीरः स्यान्मम संमुखः ११६। येन मां शक्यते नेतुं स मे भर्ता भविष्यति । सत्यं सत्यमिदं सत्यं पत्रेऽस्मिंल्लिखितं मया ११७। अन्यथा सुदृढं कार्यं लंघितुं न हि शक्यते । एतद्विलिख्य सा कन्या तस्या एव करे ददौ ११८। सापि तत्पत्रमादाय गता माधवसन्निधिम् । तया यल्लिखितं पत्रे तत्पठित्वा तु माधवः ११९। भूयोपि लिखितं विप्र लिलेखात्यंतकौतुकैः । त्वया यदुक्तं हे कन्ये धन्ये धन्यकुलोद्भवे १२०। तदेव मन्मतं सर्वं कोऽपि नास्त्यत्र संशयः । ततस्तु गंधिनी भूयो गत्वा तन्निकटे द्विज १२१। ददौ सुलोचनायै सा लिखनं सुन्दराक्षरम् । अथ तल्लिखनं ज्ञात्वा कुमारांगी कृतं द्विज १२२। बभूवात्यन्तसंहृष्टा विस्मिता च पुनः पुनः । तस्मिन्नसंशयं कार्यं यदासौ स्वीकृतं ददौ १२३। तदा किं स्वयमिन्द्रो वा यन्माया माधवः पुमान् । इहलोके परत्रास्ति स्नेहभूमिः पतिः सदा १२४। विना संदर्शनेनापि न वरत्वेदृतो मया । इति संचिन्त्य सा साध्वी निःश्वस्य च पुनः पुनः १२५। स्नानव्याजाद्गतावासं गन्धिन्याश्च सहालिभिः । हस्ते विधृत्य तां कन्यां गंधिनी सा पुरंध्रिका १२६। माधवं दर्शयामास शयानं मंचकोपरि । तं समालोक्य सा कन्या कंदर्पसदृशं ततः १२७। रोमांचितं समस्ताङ्गमुदात्तं पश्यति क्रमात् । तन्नेत्रयुगलं तस्मिन्यत्र यत्र निमज्जति १२८। कष्टदृष्ट्या च नान्यत्र तस्मान्नामात्र गच्छति । साक्षादयं वा कन्दर्पो देवकीनन्दनोऽपि वा १२९। शर्वो वा विषयाधीशः साक्षाद्वा पार्वतीपतिः । रूपैरेतैर्जगन्मध्ये मानुषो न हि जायते १३०। अनेन स्वामिना जन्मसफलं हरिणीदृशः । मद्भक्तिवशगो भूत्वा विधातात्यंतयत्नतः १३१। यदाहं कन्यका जाता तदैनं किं ससर्ज ह । अद्यप्रभृति नाथोऽयं स्वयं नास्त्यत्र संशयः १३२। इत्युक्त्वा सा मतिं चक्रे गंतुं निजगृहं प्रति । गन्धिन्युवाच- कन्ये युक्तिरियं भद्रे त्वयापि हृदि सेव्यताम् १३३। यथा सुमूर्तिः पुरुषो न तथा भाति निन्दया । उल्लासो गात्रभंगश्च मन्ददृष्टिश्च विस्मितम् १३४। सर्वाणि विष्णुचिह्नानि निद्रायां मृगलोचने । संदष्टौष्ठपुटाक्षेपात्प्रोक्तो नोत्तिष्ठति ध्रुवम् १३५। शनैः शनैः करं तस्य स्वकराभ्यामदर्शयत् । त्वां द्रष्टुं राजकन्यायाः संधृत्यागमनं शृणु १३६। श्रुत्वैतत्सोपि चोत्तस्थौ संभ्रमाक्रांतमानसः । विनयावनतो वाक्यं माधवश्चेत्युवाच ताम् १३७। माधव उवाच- कन्ये मज्जन्मसफलं श्रमश्च सफलो मम । त्वच्चारुवदनांभोजं साक्षादेव मयेक्षितम् १३८। सकलैर्यौवनैः कन्ये त्वं वरत्वेन मां वृणु । त्वद्योगोस्ति वरो नान्यो मां विना भुवि सुन्दरि १३९। सुलोचनोवाच- सुगते त्वं मम स्वामी भाग्येन महता भवेः । मया यद्वचनं प्रोक्तं तदेव सुदृढं खलु १४०। आज्ञां कुरु महाभाग गच्छामि निजमंदिरम् । माधव उवाच- तिष्ठेति यदि वा वच्मि कन्ये गर्वस्तदा भवेत् १४१। गच्छेति वचनं वक्तुं नायाति वदनान्मम । स्वयं विचार्य चार्वंगि यद्युक्तं तद्विधीयताम् १४२। सत्येहवचनं तस्मिन्भविष्यसि सुतत्परा । इत्युक्ता तेन सा कन्या हर्षिता स्वगृहं गता १४३। तत्रैव माधवस्तस्थौ वृतो बहुपरिच्छदैः । चारुविद्याधर एव स्थितो विद्याधरो वरः १४४। तत्रस्थाश्च जनाः सर्वे स्रक्चन्दनविभूषिताः । दिव्यांबरपरीधाना रेजुर्देवगणा इव १४५। क्वचिद्गीतं क्वचिन्नृत्यं क्वचित्कोलाहलध्वनिः । क्वचित्केन प्रदीपालिस्तत्पुरे समवर्तत १४६। हेषितैः सप्तिवृंदानां हस्तिनां चैव बृंहितैः । हर्षस्वनैश्च पत्रीणां पूरिताः ककुभो दश १४७। नानापताकानिवहैर्धवलैर्नृपसद्मभिः । समंताद्गगनं सर्वं व्याप्तं हि यत्र जैमिने १४८। केऽपि शङ्खान्समादध्मुर्ढक्काडिंडिमझर्झरान् । वादयांचक्रिरे केऽपि मधुकोहलकादिकम् १४९। ततो युवतयः सर्वाः सरोजकोरकस्तस्था । ललितानि सुगीतानि जगुश्चन्द्रनिभाननाः १५० 7.5.150। परस्परं यौवनतो घर्षणच्युतमालया । प्रस्वेदाम्बुगलद्गंधैर्बभौ कन्येव तत्र भूः १५१। गंभारीकाष्ठरचितं पीठमारुह्य सुन्दरी । ज्ञातिभिर्वेष्टिता याता वरं स्थानं सुलोचना १५२। अत्रांतरे विक्रमपुत्र एष शय्योपरिष्टात्किल लब्धनिद्रः । न वेद दैवेन विवाहकार्यं सुलोचनायाश्च सुलोचनायाः १५३। विधातृमायाशतमोहितानां कदापि न स्याद्भुवने सुखाय । ततः स्वसंकेतविधिं जनोऽयं विस्मृत्य निद्रामभजत्सुखेन १५४। वनं परित्यज्य कृशानुभीत्या जलं प्रविष्टा नलिनी सुखार्थम् । संदह्यते तत्र हिमानलेन यद्यस्य कर्म न तदन्यथा स्यात् १५५। वेदादिशास्त्रमखिलं प्रपठंतु लोकाः कुर्वंतु नामक्षितिपालसेवाम् । उग्रं तपः प्रतिदिवं प्रतिसाधयंतु न श्रीस्तथापि च भजत्यतिभाग्यहीनम् १५६। मस्तकोपरि तिष्ठंति दुःखानि च सुखानि च । अन्यकाले समायान्ति हठादन्यानि सत्तम १५७। निद्रावंतं समालोक्य माधवं दुःखभागिनम् । प्रचेष्टश्चिंतयामास जानन्संकेतमेतयोः १५८। धिगस्त्वमुं राजपुत्रं दैवमायाविमोहितः । विस्मृत्य निजसंकेतं निद्रां संप्राप्य सेवते १५९। असौ दुःखागता कन्या वरस्य निकटेऽधुना । किं भवेन्नयने तादृक्संकेतं याति निष्फलम् १६०। तिष्ठ त्वं वै पापकर्मन्निद्रां संसेव्य मस्तके । मया हयं समारुह्य नेतव्या सा वराङ्गना १६१। कन्यारत्नं च रत्नं च मुदा प्राप्नोति दुर्ल्लभम् । तदा किं सेवया कार्यं माधवस्यास्य दुर्मतेः १६२। धनार्थं क्रियते सेवा सर्वभावेन भूभुजाम् । तच्चेन्मुदा स्वयं प्राप्तं सेवादुःखेन किं तदा १६३। प्रचेष्ट इति संचिंत्य समारुह्य तुरंगमम् । सा राजकन्या यत्रास्ते ययौ तत्र नभः पथा १६४। वरं प्रदक्षिणीकृत्य स्मरंती समयं स्वकम् । वामहस्तं समुद्धृत्य तस्थौ विद्याधराग्रतः १६५। हस्ते विधृत्य तां कन्यां प्रचेष्टोऽतिजवेन सः । पृष्ठे निवेशयामास सप्तेस्तस्य महाबलः १६६। तां राजपुत्रीमादाय पुरीं कांचीं सुशोभनाम् । तामथासौ समालोक्य प्रचेष्टोऽतित्वरान्वितः १६७। उवाच प्रवहन्पाणिं नष्टमानससाध्वसः । प्रचेष्ट उवाच- समुद्रांतरतीरस्थां कांचीं नाम पुरीमिमाम् १६८। पश्य सर्वत्र विख्यातां जनसर्वसुखप्रदाम् । अत्र माधववीरस्य तस्य विद्याधरस्य वा १६९। कस्यापि च भयं नास्ति पश्य चन्द्रनिभानने । मच्चित्तेंधनसंलग्नां कामानलशिखावलिम् १७०। कुचकुंभकरैः सिद्धं निर्वाणं देहि सुंदरि । त्वच्चारुमुखपद्मेऽस्मिन्मन्मुखभ्रमरोऽधुना १७१। इच्छेत्पातुं मधून्यत्र काऽज्ञाते तिष्ठति प्रिये । त्वच्चारुगात्रसंस्पर्शाच्छरैस्तुदति मां स्मरः १७२। त्राहि त्राहि प्रिये त्राहि तवास्मि शरणं गतः । इति ब्रुवंतं तं मूढमभिवीक्ष्य वरांगना १७३। शोकाग्नितप्तसर्वाङ्गी चिंतयामास चेतसा । अयं मूढो दुष्टचेष्टः प्रचेष्टो नाम वेधसा १७४। लिखितः किं ललाटे मे यन्मया हा हतास्म्यहम् । क्व माता क्व च मे तातः क्व च विद्याधरो वरः १७५। अनेनाहं समानीता धिगस्तु घटनां विधेः । अलं लोकाः प्रकुर्वंति गर्वं जगति सर्वदा १७६। वेत्ति च्छेतुं गर्ववृक्षं विधाता घटनासिना । तथापि विपदे धैर्यं निर्भयत्वं च तत्परम् १७७। उपायाश्चेति चत्वारः प्रशस्या दीर्घदर्शिभिः । इत्यालोक्य हृदा कन्या वचोभिः कोमलाक्षरैः १७८। प्रचेष्टं प्रत्युवाचासौ सर्वकार्यविचक्षणा । सुलोचनोवाच। दृढं कुरु मनो वीर कन्याहमविवाहिता १७९। मां समालिङ्ग्य मोहेन कथं यास्यसि दुर्मते । शास्त्रोक्तविधिना वीर विवाहेन गृहाण माम् १८०। तव सेवां करिष्यामि दासीवत्कोऽत्र संशयः । त्वं मे प्राणाश्च मित्रश्च भूषणं बांधवस्तथा १८१। अनन्यगतयो नार्यो भवान्नीतिमवैति किम् । विवाहयोग्यवस्तूनि विवाहार्थं समानय १८२। मत्पाणिग्रहणं शीघ्रं कुरु जाड्यंगृहीति च । अंतर्दृढं बहिः श्लक्ष्णं बदरीफलवद्वचः १८३। आकर्ण्य तस्या मूढोऽसौ परमां प्रीतिमाययौ । तुरंगमं च तां कन्यां संस्थाप्यैकत्र दुर्मतिः १८४। करकंकणमादाय तस्यास्तत्पुरमाययौ । ततः सा चिंतयामास विधिं नूनं प्रशस्यतम् १८५। यत आवां परित्यज्य मूढोऽसौ हर्षितो ययौ । किं कर्तव्यं क्व गंतव्यं क्व स्थातव्यं मयाधुना १८६। अतिसंकटकार्येस्मिन्निस्तारो मे भवेत्कथम् । यदाहमत्र तिष्ठमि किं वदिष्यंति ते तदा १८७। पुण्यतीर्थं समासाद्य परत्र जन्मकाम्यया । पंचतां प्रतियास्यामि सापि श्रेयस्करी यतः १८८। मद्वियोगादयं मूढो न विद्याधर माधवौ । जीविष्यंति त्रयोप्येते क्षणमात्रमपि स्मरन् १८९। मयि स्थितायामेतेषां भवेज्जीवनरक्षणम् । मृतायामपि यास्यंति त्रयोऽप्येते तु पंचताम् १९०। मामुद्दिश्य यदा प्राणाः यक्ष्यंते तेऽत्र मे जनाः । भविष्यामि तदा नूनमहं तद्वधभागिनी १९१। इदानीं पुण्यतीर्थेषु यष्टव्यो भगवान्हरिः । तस्मिन्प्रसन्ने भद्रं मे सर्वमेव भविष्यति १९२। प्राणेषु च विनष्टेषु सर्वमेव विनश्यति । तेषु स्थितेषु सकलं स्तोकस्तोकेन सिध्यति १९३। निशावशिष्टा नलिनी हिमाकरे दूरीकृते चण्डकरेण भास्वता । सुगन्धपुष्पप्रकरोऽतिसुंदरी नाप्नोति किं भृंगवरस्य संगमम् १९४। हृदा विचिंत्येति वरांगना सा सप्तिं समारुह्य महाजवं तम् । तप्तुं तपः सागरविष्णुपत्न्योर्जगाम विज्ञोत्तमसंगमाय १९५। तस्मिन्क्षेत्रवरे पुण्ये गङ्गासागरसंगमे । वसेद्राजा सुषेणाख्यः सोमवंशसमुद्भवः १९६। गंतुं तस्य सभां राज्ञश्चेतसा सा व्यचिंतयत् । मया युवत्या कर्तव्यं कथं भूपालदर्शनम् १९७। अधिवासनसूत्राणि सदूर्वाणि भुजे मम । कन्याहं तुरगारूढा युवती संगवर्जिता १९८। चारित्रं मामकं नूनं मनोविस्मयकारकम् । आत्मानं गोपयित्वाहं यास्यामि नृपतेः सभाम् १९९। इन्द्रजालप्रभावेण सा भूत्वा पुरुषाकृतिः । प्रविवेश सभां राज्ञः सुधर्मामिव जैमिने २०० 7.5.200। तं सपन्नमिवायांतं शक्तिहस्तं हयासनम् । स्वयं पप्रच्छ भूपालः कस्त्वं कुत इहागतः २०१। तस्यैतद्वचनं श्रुत्वा सा कन्या पुरुषाकृतिः । प्रणम्योवाच राजानं सुहृदं सज्जनाश्रयम् २०२। देव वीरवरो नाम पुत्रोऽहं पृथिवीपतेः । वर्तनाय समायातस्त्वद्राज्यं प्रति संप्रति २०३। यद्यत्कार्यमसाध्यं स्यात्तदेव साधयाम्यहम् । मयि स्थिते न मद्भर्त्तुः कुत्रापि स्यात्पराजयः २०४। इति श्रीपद्मपुराणे क्रियायोगसारे वीरवरप्रदर्शोनाम पंचमोऽध्यायः ५ ।

vyāsa uvāca- asti tāladhvajā nāma nagarī tridaśopamā | sarvalokeṣu vikhyātā prakīrṇā guṇināṃ gaṇaiḥ 1| tatrāsīdvikramo nāmā rājā śuddhakulodbhavaḥ | dhārmikaḥ satyavādī ca prajāpālanatatparaḥ 2| tasya hārāvatī nāma vallabhā bhuvi durllabhā | āsītsvakīyavadanaprabhājita śaśiprabhā 3| tasya saiva priyā rājñaḥ strīgaṇe'pi ca tiṣṭhati | gaṅgeva saritāṃ bharttustiṣṭhatyapi saridgaṇe 4| bhūdevadaivaparataḥ kālena kiyatā dvija | vyajāyata sutastasyāṃ sarvalakṣaṇasaṃyutaḥ 5| śāstroktavidhinā tasya sa rājā sarvaśāstravit | mādhaveti tato nāma cakravartī cakāra ha 6| tato'sau mādhavo vipraḥ kālena kiyatā balī | sarvavidyāsaritpāraṃgataḥ sadguṇasaṃgataḥ 7| athāsau yauvarājyena rājye narapatiḥ sutam | siktavāṃstaṃ mahīdeva sarvadevagaṇārcakam 8| ekasmindivase vipra caturaṃgabalairvṛtaḥ | jagāma kautukenāsau mṛgayāyai mahadvanam 9| tatra hatvā bahūñjantūnmadhyāhne samaye tataḥ | kṛtavānnagare gaṃtumudyamaṃ vipinādasau 10| nagaraṃ svakamāgacchatsasainyo mādhavo mudā | dadarśa yuvatīmekāṃ sarasi snānatatparām 11| snānārhadravyavasanairvyaktīkṛtakalevarām | svakīyamukhasaundaryyajitapūrṇaniśākarām 12| suvarṇakuṇḍaladvandva vibhrājadgaṇḍamaṇḍalām | sudīrghakeśakaiśchanna nitaṃbāṃ cāruhāsinīm 13| suvarṇapadmakalikāṃ cārūnnatapayodharām | mṛgārikṛśamadhyāṃ ca vasaṃte kokilasvarām 14| yūnāṃ manoharā rājye kandarpeṇa mahātmanā | āropitā patākeva sundarī sā vyajāyata 15| tādṛśīṃ tāṃ samālokya prāntare saṅgavarjite | kaḥ kāmavaśago na syātkṣitau prāṇānvahanpumān 16| atha vikramaputro'sau tāmālokya varānanām | kaṃdarpabāṇavraṇita hṛdayaśceti ciṃtayan 17| etasyāḥ sadṛśī kāpi na dṛṣṭā kṣitimaṇḍale | etāmiha samāliṅgya saphalaṃ janma ceṣyate 18| śreṣṭho'smi sarvalokānāṃ vayastejoguṇairaham | yadyapīndrāṃganeyaṃ syānnetavyādya tathāpi ca 19| parastrīharaṇe yo vā doṣo bhavati sāṃpratam | ko vā śaknoti tadvaktuṃ yato rājā pitā mama 20| iti saṃciṃtya manasā sudṛḍhaṃ tena kāminā | dūre saṃsthāpya sainyāni yayau sā snāti yatra ha 21| aiśvaryaṃ ca madaścaiva kāmaścaiva mahītale | traya ete vivekasya tejo ghnaṃti kimadbhutam 22| pitāsya duritadhvaṃsī dharmarakṣākaro nṛṇām | dhiksvayaṃ kāmadevo'sau mohayatyakhilaṃ jagat 23| tamāyātaṃ samālokya vegena mahatā tataḥ | ekākinī sā ramate bhṛśaṃ ciṃtākulābhavat 24| ekākinīṃ samālokya kāṃtārasthāṃ sayauvanām | ayaṃ dhāvati vegena tanme manasi vartate 25| jalpaṃti munayaḥ sarve dharmo rakṣati rakṣitaḥ | na ca jñātavyamatraiva kimatra ca bhaviṣyati 26| sahāyahīnaṃ yatsthānaṃ puro dhāvati śatravaḥ | ślāghyaṃ palāyanaṃ tatra nivāsaḥ prāṇanāśakaḥ 27| ityālocya varārohā savyakacche ghaṭaṃ tataḥ | kṛtvā palāyane bhītyā manaścakre sarovarāt 28| tataḥ sa mādhavaścāpi javena mahatā dvija | evaṃ tasyāḥ puro gatvā prasāritakaraḥ sthitaḥ 29| śrīmādhava uvāca- varāṅgane cārudehe suyauvanabalānmama | palāyase mano hṛtvā hatosmyahamacetanaḥ 30| kiṃ nāma caṃcalāpāṃgi cārvaṅgi tava kaḥ patiḥ | svargātkiṃ vā gatāsi tvaṃ tvattulyā nāsti bhūtale 31| sundari tvamiha śreṣṭhā sarvalakṣaṇasaṃyutā | kathaṃ vahasi pānīyaṃ dāsīva kamalānane 32| payodharau śātakuṃbhau sadā vahasi vakṣasi | kakṣeṇa jalakumbhaṃ ca komalāṅgīdamadbhutam 33| divākarakarātyaṃta saṃtapte pathi lohitāḥ | pādāṃgulyaṃtarā bhāṃti japānāṃ kalikā iva 34| suśroṇi bhaja māṃ prītyā tyaja kuṃbhaṃ varānane | tava duḥkhāvasāno'bhūnmama darśanamātrataḥ 35| śrīmadvikramabhūbharttuḥ putro'haṃ mādhavāhvayaḥ | sarvabhāvairbhaviṣyāmi varāṅgastava sundari 36| mamastrīgaṇamadhyeṣu subhagā tvaṃ bhaviṣyasi | supuṣpavallī madhyeṣu dvirephasyeva mālatī 37| athavā mama vākyaṃ tvaṃ garvāllaṃghitumicchasi | na tyakṣāmi tathāpi tvāṃ yato'haṃ nṛpateḥ sutaḥ 38| vyāsa uvāca- tenoktaṃ vacanaṃ śrutvā paṃthānaṃ pravihāya sā | tasthāvadhomukhī vipra prāheti ca śanaiḥ śanaiḥ 39| kadāpi cetparasyāpi na śṛṇoti vaco mama | tathāpi lajjāṃ saṃtyajya vakṣyāmyeva bhavāgrataḥ 40| tathā hyahaṃ mahāvīra subāhukṣattriyapriyā | nayāmi devapūjārthaṃ jalaṃ caṃdrakalā hyaham 41| yadvaco bhavatā proktaṃ na ca tattvatkulocitam | tvadvaṃśaprabhavāḥ sarve parastrīṣunapuṃsakāḥ 42| ahamekākinī nārī vīrāṇāṃ prabhavo bhavān | balādāliṅgya māmatra yaśaḥ kiṃ te bhaviṣyati 43| parastriyaṃ samāliṅgya kṣaṇamātrasukhaṃ bhavet | ihāpakīrtiḥ śeṣaṃ ca duḥkhaṃ kalpaśatādhikam 44| karmabhūmiriyaṃ śūra puṇyamatra vidhīyatām | parastrīharaṇe cittaṃ kadācinmāṃ kariṣyasi 45| lobhātpravartate kāmaḥ kāmātpāpaṃ pravarttate | pāpānmṛtyurmṛte'pi syāddustare narake sthitiḥ 46| sarve'pi tvadguṇā vyarthaṃ tvajjanmāpi ca niṣphalam | kāmasya vaśatāṃ gatvā raṃtumiccheḥ parastriyam 47| māṃsamūtrapūrīṣāsthinirmitaṃ me kalevaram | etadeva samālokya smarasya vaśatāṃ gataḥ 48| bhūpālavaṃśotpattitvātpaurebhyo na bibheṣi kim | mastakopari garjaṃtaṃ nekṣase samavarttinam 49| grasaṃti baḍiśaṃ matsyāste sarve jñānavarjitāḥ | jñānīcetprāpya baḍiśaṃ bhavānkasmādgrasiṣyasi 50 7.5.50| vivekastriṣu lokeṣu saṃpadāṃ paramaṃ padam | aviveko hi lokānāmāpadāṃ paramaṃ padam 51| tayoktaṃ vacanaṃ śrutvā mādhavaḥ kāmamohitaḥ | uvāca jaimine vācaṃ vinayāvanataḥ punaḥ 52| tavodvīkṣaṇanārāca dhārājarjaramānasam | priye māṃ trāhi trāhīti tavāsmi śaraṇaṃ gataḥ 53| tāvatpriyatamā nārī yāvattiṣṭhati yauvane | mṛṇālakoṣāṃ nalinīṃ hemabhṛṃgo na gacchati 54| prasīda hariṇīnetre rakṣa māṃ sevakaṃ svakam | tvadvācaṃ nīrasāṃ śrutvā bhinatti hṛdayaṃ mama 55| candrakalovāca- tyaja duḥkhaṃ mahāvīra śṛṇu madvacanaṃ śubham | pravakṣyāmi manoduḥkhaṃ haṃtuṃ yadbhavataḥ kṣamām 56| samudrapāre vikhyātā puraṃdarapuropamā | plakṣadvīpe'sti dīpyaṃtī vikhyātā saṃjñayā purī 57| guṇākarāhvayastatra rājā śreṣṭho mahāyaśāḥ | āste sarvagaṇairyuktaḥ pratāpe'gnisamo balī 58| suśīlā nāma tadbhāryā sarvalakṣaṇasaṃyutā | sevāvaśīkṛtasvāmi hṛdayā sadayā janaiḥ 59| sulocanākhyā tatkanyā vīratatkukṣisaṃbhavā | sadūharūpairajayatsakalānsundarīgaṇān 60| tasyā rūpaṃ guṇaughaṃ ca varṇituṃ bhuvi kaḥ kṣamaḥ | tadrūpadarśamālokyāsṛjadanyāṃ svayaṃ vidhiḥ 61| ahamāsaṃ mahāvīra tasyā dāsī nṛpātmajaḥ | samāgatāsmi daivena tvaddeśaṃ prati sundarī 62| tatsamā sundarī nāsti tvatsamo nāsti sundaraḥ | gṛhāṇa tāṃ vivāhena svargabhogaṃ yadīcchasi 63| jaṃbukīṃ balavānsiṃho vihāyāṃkagatāmapi | hastinīṃ na hi kiṃ dhatte yatnataḥ pratipattaye 64| udyogī puruṣo loke labhate paramāṃ śriyam | udyogena vinā brūhi kiṃ kāryaṃ bhuvi vidyate 65| vyāsa uvāca- tasyāstadvacanaṃ śrutvā mādhavo mādhavārcakaḥ | dūrīkṛtya smarodbhāvaṃ tāmityāha varānanām 66| mādhava uvāca- kena cihnena tāṃ kanyāṃ jñāsyāmi kamalānane | tanme kathaya suśroṇi yadi te mayyanugrahaḥ 67| siṃdhupāra pratīpājñaḥ kathaṃ yāsyāmi mānuṣaḥ | bhaviṣyati tayā sārddhaṃ kathaṃ saṃdarśanaṃ mama 68| candrakalovāca- tasyāstu vāmajaghane tilakaṃ tilasannibham | asti taddarśanenaiva jñāsyasi tvaṃ sulocanām 69| uccaiḥśravasasaṃjñasya turagasya mahātmanaḥ | tvanmaṃdurāyāṃ putrosti sarvagāmī hayottamaḥ 70| tamaśvaśreṣṭhamāruhya javena pavanopamam | gamiṣyasi samudrāṃtaṃ sukhasādhyā mahīyataḥ 71| tato bhūpālaputro'sau sasainyo gṛhamāgataḥ | sāpi candrakalā sādhvī suprītā svagṛhaṃ gatā 72| viciṃtya vacanaṃ tasyā mādhavo'ti tvarānvitaḥ | ciṃtākulitacitto'sau sahasā maṃdurāṃ yayau 73| tatra baddhāñjalirbhūtvā vaikramirvikramānvitaḥ | turaṃgamāniti prāha guṇayuktānmahābalān 74| mādhava uvāca- yūyaṃ sarve mahātmānaḥ sarvalakṣaṇasaṃyutāḥ | samudrapāre māṃ netuṃ kaḥ śaknoti turaṅgamaḥ 75| atha te turagāḥ sarve śrutvā tadvacanaṃ bhiyā | parasparaṃ kṣitimukhāstasthurno netumudyatāḥ 76| athaikasturagastatra samastalakṣaṇairyutaḥ | mādhavasya puro gatvā vācametāmuvāca ha 77| ahaṃ bhavaṃtaṃ neṣyāmi siṃdhupāraṃ na saṃśayaḥ | kiṃ tvākarṇaya duḥkhāni madīyāni nṛpātmaja 78| anyabhuktāvaśiṣṭaṃ yattattṛṇaṃ mama bhakṣaṇam | graṃthikoṭiprayuktābhīrajjubhirmama baṃdhanam 79| svapne'pi vrīhayo vīra na dṛṣṭā balinā mayā | anyeṣāmapi bhogānāṃ kā kathātra nṛpātmaja 80| gauraveṇa vinā vīra na satāṃ vikramo bhavet | janiṣyati kathaṃ vahnirvinā kāṣṭhaṃ ghṛtādibhiḥ 81| ahamīdṛgime sarve nānābhūṣāsamanvitāḥ | na tu siṃhasamāḥ śvānaḥ sarvābharaṇabhūṣitāḥ 82| pradakṣiṇākāratayā saśailadvīpasāgarāḥ | kṣaṇamātreṇa pṛthivīṃ śaknomi bhūpate prabho 83| mādhava uvāca- kṣamasva doṣaṃ sakalaṃ matpitrā vihitaṃ haya | adyaprabhṛti mukhyo'si maṃdurābhyaṃtare mama 84| pareṇa dattaḥ saṃtāpaḥ sadā tiṣṭhati nottame | salilaṃ vahnisaṃtaptaṃ kṣaṇācchītalatāṃ vrajet 85| svamādhuryairbhavedikṣuḥ kṣaṇamapi hi tṛptaye | ityuktvā taṃ namaskṛtya turaṃgaṃ nṛpanaṃdanaḥ 86| tataḥ śubhe kṣaṇe tasya pṛṣṭhamāruhya vājinaḥ | praceṣṭākhyena bhṛtyena vilaṃghya jaladhiṃ yayau 87| purīṃ sarvaguṇairyuktāṃ puraṃdarapuropamām | jagāma mādhavo bhrājansaudhāvalibhirujjvalām 88| tatropasthāṃ ca yuvatīṃ gaṃdhinīṃ mādhavo dvijaḥ | dṛṣṭvāsmitamukho vākyamuvāceti ca komalam 89| vṛddhe mātarahaṃ pārtho dinamekaṃ tavālaye | sthātumicchāmi kā'jñāte dhanavānmādhavāhvayaḥ 90| ātitheyī gaṃdhinī sā tamādāyātithiṃ tataḥ | harṣitvā svagṛhaṃ tatra jagāmātyaṃtabhaktitaḥ 91| yathoktavidhinā vipra tayā tasyārhaṇā kṛtā | mādhavastāṃ niśāṃ ninye ciṃtāvyākulamānasaḥ 92| atha prabhāte vimale gandhinyāḥ purato dvija | mādhavaḥ sakalaṃ kāryaṃ kathayāmāsa bhūsuraḥ 93| devī sulocanāyāśca tasminneva dine śubhe | gandhādivāsanaṃ karma racayāmāsa sā ca tat 94| śrutvādhivāsanaṃ karma rājaputryāstato dvija | śokasāgarakallola nikaro mādhavo'bhavat 95| yadarthaṃ rājyavasatirmayā tyaktā tadicchunā | yadarthaṃ bāṃdhavāstyaktā laṃghitaśca mahodadhiḥ 96| adyaiva tasyā daivena bhaviṣyatyadhivāsanam | niṣphalāḥ sakalā eva yāvaṃto vihitāḥ śramāḥ 97| kiṃtu lokā na jalpaṃti mādhvyā mugdho gato'khilam | ko'pi bhagnodyamo na syātprajñātvā kāryaniścayam 98| etadviciṃtya manasā mādhavo'sau punaḥ punaḥ | mālāpuṣpādike kāryaṃ lilekha premavarṇitam 99| kanye mādhavanāmāhaṃ kumāro dharaṇīpateḥ | tāladhvajādhirājasya vikramasya mahātmanaḥ 100 7.5.100| tvacceṭī tatra kāpyasti kanye candrakalāhvayā | tayā tavaguṇagrāmaḥ kathito me purā kila 101| tvadguṇagrāmasaṃlagnacitto'haṃ nimnasāgaram | vilaṅghya turagārūḍhaḥ samāyātaḥ purīṃ tava 102| adhunā māṃ varatvena vṛṇu kanye sulocane | yataḥ saṃsāramadhye'smiṃstavāsmi śaraṇaṃ gataḥ 103| yathā guṇavatīṃ tvāṃ hi nānyo jānāti tatpumān 104| sarojinīguṇaṃ vetti bhṛṃga eva na darduraḥ | śubhrasya jaladasyāpi gaganaikasya nodayaḥ 105| tathāpi na bhajedanyaṃ vinā candraṃ kumudvatī | atha tallikhanaṃ vīro mālākārapriyā kare 106| svarṇāṃgulīya sahitaṃ dadau sa vinayo nṛpaḥ | puṣpamālāṃtare kṛtvā taṃ lekhaṃ sāṃgulīyakam 107| rājaputrī samīpe sā gaṃdhinī tarasā yayau | puṣpamālāṃ baliṃ tasyai datvā sā gaṃdhinī tataḥ 108| tasthau baddhāñjalirbhūtvā dūraṃ gatvā bhiyā kiyat | tataḥ sā rājatanayā likhitaṃ sāṃgulīyakam 109| vilokya sakalaṃ mūlātpapāṭhātyaṃtapaṇḍitā | sāpi tatpṛṣṭhapatre tu tadyogyamuttaraṃ dvija 110| alikhadvismitā kanyā yadyacca sarvamucyate | rājaputra mahābāho tvadvākyamakhilaṃ śrutam 111| śṛṇu sattama vākyaṃ me yathocitamidaṃ vacaḥ | adyādhivāsanaṃ karma śvo vivāho mama dhruvam 112| pituryatsaṃmataṃ kāryaṃ pṛthivyāṃko'pi natyajet | kārye tu duḥkhasādhye tu kāryo nātiśramo janaiḥ 113| kāryesiddhe śramo na syādasiddhe śrama eva hi | tathāpi śṛṇu vakṣyāmi yena prāpnoti māṃ bhavān 114| yadartho bhavatā caiva samudropi ca laṃghitaḥ | mayā pradakṣaṇī kāryo varo vidyādharo hyayam 115| tatpuro'haṃ gamiṣyāmi nānābharaṇabhūṣitā | vāmabāhūrddhvaṃ kṛtvā ca vīraḥ syānmama saṃmukhaḥ 116| yena māṃ śakyate netuṃ sa me bhartā bhaviṣyati | satyaṃ satyamidaṃ satyaṃ patre'smiṃllikhitaṃ mayā 117| anyathā sudṛḍhaṃ kāryaṃ laṃghituṃ na hi śakyate | etadvilikhya sā kanyā tasyā eva kare dadau 118| sāpi tatpatramādāya gatā mādhavasannidhim | tayā yallikhitaṃ patre tatpaṭhitvā tu mādhavaḥ 119| bhūyopi likhitaṃ vipra lilekhātyaṃtakautukaiḥ | tvayā yaduktaṃ he kanye dhanye dhanyakulodbhave 120| tadeva manmataṃ sarvaṃ ko'pi nāstyatra saṃśayaḥ | tatastu gaṃdhinī bhūyo gatvā tannikaṭe dvija 121| dadau sulocanāyai sā likhanaṃ sundarākṣaram | atha tallikhanaṃ jñātvā kumārāṃgī kṛtaṃ dvija 122| babhūvātyantasaṃhṛṣṭā vismitā ca punaḥ punaḥ | tasminnasaṃśayaṃ kāryaṃ yadāsau svīkṛtaṃ dadau 123| tadā kiṃ svayamindro vā yanmāyā mādhavaḥ pumān | ihaloke paratrāsti snehabhūmiḥ patiḥ sadā 124| vinā saṃdarśanenāpi na varatvedṛto mayā | iti saṃcintya sā sādhvī niḥśvasya ca punaḥ punaḥ 125| snānavyājādgatāvāsaṃ gandhinyāśca sahālibhiḥ | haste vidhṛtya tāṃ kanyāṃ gaṃdhinī sā puraṃdhrikā 126| mādhavaṃ darśayāmāsa śayānaṃ maṃcakopari | taṃ samālokya sā kanyā kaṃdarpasadṛśaṃ tataḥ 127| romāṃcitaṃ samastāṅgamudāttaṃ paśyati kramāt | tannetrayugalaṃ tasminyatra yatra nimajjati 128| kaṣṭadṛṣṭyā ca nānyatra tasmānnāmātra gacchati | sākṣādayaṃ vā kandarpo devakīnandano'pi vā 129| śarvo vā viṣayādhīśaḥ sākṣādvā pārvatīpatiḥ | rūpairetairjaganmadhye mānuṣo na hi jāyate 130| anena svāminā janmasaphalaṃ hariṇīdṛśaḥ | madbhaktivaśago bhūtvā vidhātātyaṃtayatnataḥ 131| yadāhaṃ kanyakā jātā tadainaṃ kiṃ sasarja ha | adyaprabhṛti nātho'yaṃ svayaṃ nāstyatra saṃśayaḥ 132| ityuktvā sā matiṃ cakre gaṃtuṃ nijagṛhaṃ prati | gandhinyuvāca- kanye yuktiriyaṃ bhadre tvayāpi hṛdi sevyatām 133| yathā sumūrtiḥ puruṣo na tathā bhāti nindayā | ullāso gātrabhaṃgaśca mandadṛṣṭiśca vismitam 134| sarvāṇi viṣṇucihnāni nidrāyāṃ mṛgalocane | saṃdaṣṭauṣṭhapuṭākṣepātprokto nottiṣṭhati dhruvam 135| śanaiḥ śanaiḥ karaṃ tasya svakarābhyāmadarśayat | tvāṃ draṣṭuṃ rājakanyāyāḥ saṃdhṛtyāgamanaṃ śṛṇu 136| śrutvaitatsopi cottasthau saṃbhramākrāṃtamānasaḥ | vinayāvanato vākyaṃ mādhavaścetyuvāca tām 137| mādhava uvāca- kanye majjanmasaphalaṃ śramaśca saphalo mama | tvaccāruvadanāṃbhojaṃ sākṣādeva mayekṣitam 138| sakalairyauvanaiḥ kanye tvaṃ varatvena māṃ vṛṇu | tvadyogosti varo nānyo māṃ vinā bhuvi sundari 139| sulocanovāca- sugate tvaṃ mama svāmī bhāgyena mahatā bhaveḥ | mayā yadvacanaṃ proktaṃ tadeva sudṛḍhaṃ khalu 140| ājñāṃ kuru mahābhāga gacchāmi nijamaṃdiram | mādhava uvāca- tiṣṭheti yadi vā vacmi kanye garvastadā bhavet 141| gaccheti vacanaṃ vaktuṃ nāyāti vadanānmama | svayaṃ vicārya cārvaṃgi yadyuktaṃ tadvidhīyatām 142| satyehavacanaṃ tasminbhaviṣyasi sutatparā | ityuktā tena sā kanyā harṣitā svagṛhaṃ gatā 143| tatraiva mādhavastasthau vṛto bahuparicchadaiḥ | cāruvidyādhara eva sthito vidyādharo varaḥ 144| tatrasthāśca janāḥ sarve srakcandanavibhūṣitāḥ | divyāṃbaraparīdhānā rejurdevagaṇā iva 145| kvacidgītaṃ kvacinnṛtyaṃ kvacitkolāhaladhvaniḥ | kvacitkena pradīpālistatpure samavartata 146| heṣitaiḥ saptivṛṃdānāṃ hastināṃ caiva bṛṃhitaiḥ | harṣasvanaiśca patrīṇāṃ pūritāḥ kakubho daśa 147| nānāpatākānivahairdhavalairnṛpasadmabhiḥ | samaṃtādgaganaṃ sarvaṃ vyāptaṃ hi yatra jaimine 148| ke'pi śaṅkhānsamādadhmurḍhakkāḍiṃḍimajharjharān | vādayāṃcakrire ke'pi madhukohalakādikam 149| tato yuvatayaḥ sarvāḥ sarojakorakastasthā | lalitāni sugītāni jaguścandranibhānanāḥ 150 7.5.150| parasparaṃ yauvanato gharṣaṇacyutamālayā | prasvedāmbugaladgaṃdhairbabhau kanyeva tatra bhūḥ 151| gaṃbhārīkāṣṭharacitaṃ pīṭhamāruhya sundarī | jñātibhirveṣṭitā yātā varaṃ sthānaṃ sulocanā 152| atrāṃtare vikramaputra eṣa śayyopariṣṭātkila labdhanidraḥ | na veda daivena vivāhakāryaṃ sulocanāyāśca sulocanāyāḥ 153| vidhātṛmāyāśatamohitānāṃ kadāpi na syādbhuvane sukhāya | tataḥ svasaṃketavidhiṃ jano'yaṃ vismṛtya nidrāmabhajatsukhena 154| vanaṃ parityajya kṛśānubhītyā jalaṃ praviṣṭā nalinī sukhārtham | saṃdahyate tatra himānalena yadyasya karma na tadanyathā syāt 155| vedādiśāstramakhilaṃ prapaṭhaṃtu lokāḥ kurvaṃtu nāmakṣitipālasevām | ugraṃ tapaḥ pratidivaṃ pratisādhayaṃtu na śrīstathāpi ca bhajatyatibhāgyahīnam 156| mastakopari tiṣṭhaṃti duḥkhāni ca sukhāni ca | anyakāle samāyānti haṭhādanyāni sattama 157| nidrāvaṃtaṃ samālokya mādhavaṃ duḥkhabhāginam | praceṣṭaściṃtayāmāsa jānansaṃketametayoḥ 158| dhigastvamuṃ rājaputraṃ daivamāyāvimohitaḥ | vismṛtya nijasaṃketaṃ nidrāṃ saṃprāpya sevate 159| asau duḥkhāgatā kanyā varasya nikaṭe'dhunā | kiṃ bhavennayane tādṛksaṃketaṃ yāti niṣphalam 160| tiṣṭha tvaṃ vai pāpakarmannidrāṃ saṃsevya mastake | mayā hayaṃ samāruhya netavyā sā varāṅganā 161| kanyāratnaṃ ca ratnaṃ ca mudā prāpnoti durllabham | tadā kiṃ sevayā kāryaṃ mādhavasyāsya durmateḥ 162| dhanārthaṃ kriyate sevā sarvabhāvena bhūbhujām | taccenmudā svayaṃ prāptaṃ sevāduḥkhena kiṃ tadā 163| praceṣṭa iti saṃciṃtya samāruhya turaṃgamam | sā rājakanyā yatrāste yayau tatra nabhaḥ pathā 164| varaṃ pradakṣiṇīkṛtya smaraṃtī samayaṃ svakam | vāmahastaṃ samuddhṛtya tasthau vidyādharāgrataḥ 165| haste vidhṛtya tāṃ kanyāṃ praceṣṭo'tijavena saḥ | pṛṣṭhe niveśayāmāsa saptestasya mahābalaḥ 166| tāṃ rājaputrīmādāya purīṃ kāṃcīṃ suśobhanām | tāmathāsau samālokya praceṣṭo'titvarānvitaḥ 167| uvāca pravahanpāṇiṃ naṣṭamānasasādhvasaḥ | praceṣṭa uvāca- samudrāṃtaratīrasthāṃ kāṃcīṃ nāma purīmimām 168| paśya sarvatra vikhyātāṃ janasarvasukhapradām | atra mādhavavīrasya tasya vidyādharasya vā 169| kasyāpi ca bhayaṃ nāsti paśya candranibhānane | maccitteṃdhanasaṃlagnāṃ kāmānalaśikhāvalim 170| kucakuṃbhakaraiḥ siddhaṃ nirvāṇaṃ dehi suṃdari | tvaccārumukhapadme'sminmanmukhabhramaro'dhunā 171| icchetpātuṃ madhūnyatra kā'jñāte tiṣṭhati priye | tvaccārugātrasaṃsparśāccharaistudati māṃ smaraḥ 172| trāhi trāhi priye trāhi tavāsmi śaraṇaṃ gataḥ | iti bruvaṃtaṃ taṃ mūḍhamabhivīkṣya varāṃganā 173| śokāgnitaptasarvāṅgī ciṃtayāmāsa cetasā | ayaṃ mūḍho duṣṭaceṣṭaḥ praceṣṭo nāma vedhasā 174| likhitaḥ kiṃ lalāṭe me yanmayā hā hatāsmyaham | kva mātā kva ca me tātaḥ kva ca vidyādharo varaḥ 175| anenāhaṃ samānītā dhigastu ghaṭanāṃ vidheḥ | alaṃ lokāḥ prakurvaṃti garvaṃ jagati sarvadā 176| vetti cchetuṃ garvavṛkṣaṃ vidhātā ghaṭanāsinā | tathāpi vipade dhairyaṃ nirbhayatvaṃ ca tatparam 177| upāyāśceti catvāraḥ praśasyā dīrghadarśibhiḥ | ityālokya hṛdā kanyā vacobhiḥ komalākṣaraiḥ 178| praceṣṭaṃ pratyuvācāsau sarvakāryavicakṣaṇā | sulocanovāca| dṛḍhaṃ kuru mano vīra kanyāhamavivāhitā 179| māṃ samāliṅgya mohena kathaṃ yāsyasi durmate | śāstroktavidhinā vīra vivāhena gṛhāṇa mām 180| tava sevāṃ kariṣyāmi dāsīvatko'tra saṃśayaḥ | tvaṃ me prāṇāśca mitraśca bhūṣaṇaṃ bāṃdhavastathā 181| ananyagatayo nāryo bhavānnītimavaiti kim | vivāhayogyavastūni vivāhārthaṃ samānaya 182| matpāṇigrahaṇaṃ śīghraṃ kuru jāḍyaṃgṛhīti ca | aṃtardṛḍhaṃ bahiḥ ślakṣṇaṃ badarīphalavadvacaḥ 183| ākarṇya tasyā mūḍho'sau paramāṃ prītimāyayau | turaṃgamaṃ ca tāṃ kanyāṃ saṃsthāpyaikatra durmatiḥ 184| karakaṃkaṇamādāya tasyāstatpuramāyayau | tataḥ sā ciṃtayāmāsa vidhiṃ nūnaṃ praśasyatam 185| yata āvāṃ parityajya mūḍho'sau harṣito yayau | kiṃ kartavyaṃ kva gaṃtavyaṃ kva sthātavyaṃ mayādhunā 186| atisaṃkaṭakāryesminnistāro me bhavetkatham | yadāhamatra tiṣṭhami kiṃ vadiṣyaṃti te tadā 187| puṇyatīrthaṃ samāsādya paratra janmakāmyayā | paṃcatāṃ pratiyāsyāmi sāpi śreyaskarī yataḥ 188| madviyogādayaṃ mūḍho na vidyādhara mādhavau | jīviṣyaṃti trayopyete kṣaṇamātramapi smaran 189| mayi sthitāyāmeteṣāṃ bhavejjīvanarakṣaṇam | mṛtāyāmapi yāsyaṃti trayo'pyete tu paṃcatām 190| māmuddiśya yadā prāṇāḥ yakṣyaṃte te'tra me janāḥ | bhaviṣyāmi tadā nūnamahaṃ tadvadhabhāginī 191| idānīṃ puṇyatīrtheṣu yaṣṭavyo bhagavānhariḥ | tasminprasanne bhadraṃ me sarvameva bhaviṣyati 192| prāṇeṣu ca vinaṣṭeṣu sarvameva vinaśyati | teṣu sthiteṣu sakalaṃ stokastokena sidhyati 193| niśāvaśiṣṭā nalinī himākare dūrīkṛte caṇḍakareṇa bhāsvatā | sugandhapuṣpaprakaro'tisuṃdarī nāpnoti kiṃ bhṛṃgavarasya saṃgamam 194| hṛdā viciṃtyeti varāṃganā sā saptiṃ samāruhya mahājavaṃ tam | taptuṃ tapaḥ sāgaraviṣṇupatnyorjagāma vijñottamasaṃgamāya 195| tasminkṣetravare puṇye gaṅgāsāgarasaṃgame | vasedrājā suṣeṇākhyaḥ somavaṃśasamudbhavaḥ 196| gaṃtuṃ tasya sabhāṃ rājñaścetasā sā vyaciṃtayat | mayā yuvatyā kartavyaṃ kathaṃ bhūpāladarśanam 197| adhivāsanasūtrāṇi sadūrvāṇi bhuje mama | kanyāhaṃ turagārūḍhā yuvatī saṃgavarjitā 198| cāritraṃ māmakaṃ nūnaṃ manovismayakārakam | ātmānaṃ gopayitvāhaṃ yāsyāmi nṛpateḥ sabhām 199| indrajālaprabhāveṇa sā bhūtvā puruṣākṛtiḥ | praviveśa sabhāṃ rājñaḥ sudharmāmiva jaimine 200 7.5.200| taṃ sapannamivāyāṃtaṃ śaktihastaṃ hayāsanam | svayaṃ papraccha bhūpālaḥ kastvaṃ kuta ihāgataḥ 201| tasyaitadvacanaṃ śrutvā sā kanyā puruṣākṛtiḥ | praṇamyovāca rājānaṃ suhṛdaṃ sajjanāśrayam 202| deva vīravaro nāma putro'haṃ pṛthivīpateḥ | vartanāya samāyātastvadrājyaṃ prati saṃprati 203| yadyatkāryamasādhyaṃ syāttadeva sādhayāmyaham | mayi sthite na madbharttuḥ kutrāpi syātparājayaḥ 204| iti śrīpadmapurāṇe kriyāyogasāre vīravarapradarśonāma paṃcamo'dhyāyaḥ 5 |