Chapter 8

व्यास उवाच- पुनर्वक्ष्यामि विप्रेन्द्र गङ्गामाहात्म्यमुत्तमम् । गङ्गाकथासुधापानं कुरु मुक्तिं यदीच्छसि १। दानं दत्तं तेन सर्वं तेन सर्वे मखाः कृताः । तेन प्रपूजितो विष्णुर्यद्भक्तिर्भीष्म मातरि २। गङ्गायां धर्मकर्माणि क्रियंते यानि कानि च । अक्षयानि भवंत्यस्य तानि सर्वाणि जैमिने ३। वहंतं जलमालोक्य गाङ्गेयानि जलानि यः । भक्त्या गच्छेत्समुत्थाय सोऽश्वमेधसहस्रकृत् ४। गङ्गाजलेष्वागतेषु यो नो तिष्ठति भक्तितः । पशुता शाश्वती तस्य जन्मजन्मनि जैमिने ५। गाङ्गेयं जलमासाद्य यो न गृह्णाति भक्तितः । जन्मकोट्यर्जितं पुण्यं क्षणादेव तु नश्यति ६। गङ्गातीरं जिगमिषुं यस्तु वारयते द्विज । स कोटिकुलसंयुक्तो रौरवं नरकं व्रजेत् ७। मूत्रं वाथ पुरीषं वा गंगातीरे करोति यः । न दृष्टा निष्कृतिस्तस्य कल्पकोटिशतैरपि ८। श्लेष्माणं वापि निष्ठीवं दूषिकां वाश्रु वा मलम् । गंगातीरे त्यजेद्यस्तु स नूनं नारकी भवेत् ९। उच्छिष्टं कफकं चैव गङ्गागर्भे च यस्त्यजेत् । स याति नरकं घोरं ब्रह्महत्यां च विंदति १०। गङ्गारोधसि यः पापं कुरुते मूढधीर्नरः । तदक्षय भवेन्नूनं नान्यतीर्थेषु शाम्यति ११। अन्यतीर्थे कृतं पापं गङ्गायां च विनश्यति । गङ्गायां यत्कृतं पापं तत्कुत्रापि न शाम्यते १२। तस्मात्पापं न कर्तव्यं गङ्गायां शास्त्रकोविदैः । कर्मणा मनसा वाचा कर्तव्यो धर्मसंग्रहः १३। न ते देशा न ते शैला न च तानि वनानि च । पापविध्वंसिनी यत्र न तिष्ठेत्सुरनिम्नगा १४। गङ्गातीरं परित्यज्य मुहूर्तमपि जैमिने । न च स्थातव्यमन्यत्र यदि कार्यशतान्यपि १५। भिक्षान्नमपि भुक्त्वा च स्थातव्यं जाह्नवीतटे । न चान्यत्र क्षणमपि प्राप्य भूपालतामपि १६। संत्यज्य देहं गङ्गायां ब्रह्महापि विमुच्यते । अन्यत्र मुक्तये न स्यादश्वमेधसहस्रकृत् १७। गङ्गातीरे वसन्यस्तु हरिपूजापरो भवेत् । जन्मजन्मांतरे येन कदाचिन्नार्चितो हरिः १८। भक्तिर्भवति नैतस्य गङ्गायां लोकमातरि । श्रूयतां मानवाः सर्वे भूयोभूयो ब्रवीम्यहम् १९। स्नानं विधाय गङ्गायां गम्यतां परमं पदम् । मृत्युकाले भजेद्यस्तु गङ्गागङ्गेति मानवः २०। विमुक्तःपातकैः सर्वैर्दिवि देवयुगायुतम् । यस्य गङ्गाकथारम्भो मृत्युकाले भवेद्द्विज २१। स गच्छेद्विष्णुभवनं गलिताखिल कल्मषः । यस्तु स्मरति वै प्राज्ञो मृत्युकाले द्विजोत्तम २२। गङ्गेति मुक्तिदं नाम तस्य तुष्टो भवेद्धरिः । मृत्युकाले भवेद्यस्तु गङ्गामृत्पुण्ड्रमुत्तमम् २३। गङ्गास्नायिनमालोक्य त्यजेद्यस्तु कलेवरम् । श्मशानेऽपि द्विजश्रेष्ठ स गङ्गामरणं लभेत् २४। तिष्ठंत्यस्थीनि गङ्गायां यावत्कालं शरीरिणः । तावत्कल्पसहस्राणि विष्णुलोके महीयते २५। यस्य मज्जन्ति गङ्गायां भस्मास्थीनि नखानि च । शिरोरुहाण्यपि प्राज्ञः स विष्णोर्भुवनं वसेत् २६। स्थितेष्वस्थिषु गङ्गायां यत्कर्म लभते नरः । ब्रवीमि तत्फलं सर्वं शृणु नान्यमना द्विज २७। एकदा भगवाञ्छक्रो नानालंकारभूषितः । क्रीडागृहं ययौ कामी युवत्या पद्मगंधया २८। पद्मगंधा रसज्ञा सा संप्राप्त नवयौवना । नानारसप्रदानेन चकार सुरसं प्रति २९। सपत्न्याः स्वर्णपर्यंके तस्याः शिशुमृगीदृशः । प्रीतः पादतले जिष्णुरुवास स्मरमोहितः ३०। अथ तस्यै स्वयं शक्रो निर्माय स्वर्णवीटिकाम् । ददाति परमप्रीतस्तद्गुणाकृष्टमानसः ३१। एतस्मिन्नेव काले तु पौलोमी वरसुन्दरी । भूषणैर्भूषिता सर्वैः स्वयं तद्गृहमाययौ ३२। दृष्ट्वा तथाविधं शक्रं सर्वदेवाधिपं प्रभुम् । भृशं चुकोप पौलोमी प्राहेति च सुलक्षणा ३३। शच्युवाच- देव किं कुरुषे कांत त्वं समस्तसुराधिप । मम दासीस्वरूपायै ददासि स्वर्णवीटिकाम् ३४। स्पृशंति त्रिदशाः सर्वे शिरसा चरणौ तव । त्वं कथं पद्मगन्धाया दास्याः पादतले प्रभोः ३५। याचितश्च सुगन्धित्वाद्भृंगः स्यानचतद्यशः । सुंदरी कोटिभर्त्ता त्वं समस्तरसवित्प्रभो ३६। कथमेवंविधं कर्म करोष्यत्यंतकुत्सितम् । निर्गुणे पद्मगन्धेहे दासिदूरं परिव्रज ३७। त्वमीश्वरी च पर्यंके शक्रः पादतले तव । व्यास उवाच- तया निर्भर्त्सिता साध्वी पौलोम्या बहुधा ततः ३८। उवाच पद्मगन्धा सा क्रोधादिति वरांगना । पद्मगंधोवाच- गुणं च मम दोषं च स्वयं स्वाम्येव वेत्ति वै ३९। केनाधिकारेणागत्य त्वं मां निंदसि निर्गुणे । अन्ये नेत्रद्वयेनापि पश्यंति गुणदोषकौ ४०। सहस्रनेत्रैरप्येष न पश्येत्किं दुराशये । यथा दोषो हि लोकानां प्रचरेन्न गुणं तथा ४१। आदौ कलंकश्चन्द्रस्य दृश्यते गुणवज्जनैः । अनर्थभाषिणी क्रूरा कुमूर्त्तिर्गुणवर्जिता ४२। यदाहं नास्मि गुणिनी भजतु त्वां तदा पतिः । व्यास उवाच- इत्युक्त्वा पद्मगंधा सा क्रोधात्कोकनदेक्षणा ४३। उत्तस्थौ स्वर्णपर्यङ्कात्कुर्वंती करुणं महत् । इन्द्र उवाच- प्रिये प्राणेश्वरि श्रेष्ठे मां विहाय क्व गच्छसि ४४। मया किमपराद्धं ते मम तद्वद सुंदरि । कांते दासोऽस्म्यहं नूनं दासकर्म करोमि ते ४५। दासपत्नी भवेद्दासी वाक्यं त्वं न शृणोषि कम् । समुत्थाय ततः शक्रस्तन्मोहाकुलमानसः ४६। अंके निवेशयामास भूयस्तां वरसुंदरीम् । शच्युवाच- क्रौंचित्वज्जीवनं धन्यं व्यर्थं मज्जीवनं ध्रुवम् ४७। त्वं स्वामिसुभगा नित्यं दुर्भगाहं वरांगना । यावत्पुण्यक्षयं क्रौंचि तत्पुण्यं यास्यते क्षयम् ४८। क्रौंचवंशसमुत्पन्ना दुःखंभूयोऽपि भोक्ष्यसि । देवेन्द्रेणसमं तावत्कुरु केलि यथासुखम् ४९। कियद्भिर्दिवसैः क्रौंचि न भवेत्तव निर्गुणे । अत्यद्भुतं वचस्तस्याः पद्मगन्धा निशम्य सा ५० 7.8.50। द्वन्द्वभावं परित्यज्य प्रणम्योवाच तां सतीम् । पद्मगंधोवाच- पुलोमजे वरारोहे चित्रमेतत्त्वयोदितम् ५१। क्रौंची कथमहं ब्रूहि श्रोतुमिच्छामि यत्नतः । काहं कुत्रस्थिता चापि कथमत्रागता सती ५२। कालैः कियद्भिर्मत्पुण्यं क्षीणत्वं प्रतियास्यति । शच्युवाच- पद्मगन्धे पुरा त्वं हि क्रौंची पक्षिसमुद्भवा ५३। अमेध्यमामिषं कीटान्भक्षयंती क्षितौ स्थिता । न्यग्रोधतरुरेकोऽस्ति गङ्गातीरे मनोरमे ५४। तत्र नीडं विनिर्माय भवत्या वसतिः कृता । एकदा कृष्णसर्पेण तस्मिन्न्यग्रोधपादपे ५५। नीडं प्रविश्य दष्टा त्वं सहसा पंचतां गता । क्रव्याणि तव सर्वाणि स सर्पो भक्षयत्क्रुधा ५६। स्थितानि तत्रैवास्थीनि निर्मांसानि वरानने । कदाचित्पवनैर्भद्रे महद्भिः स च पातितः ५७। भग्नः पपात गङ्गायां समूलोऽपि वरांगने । गङ्गायां पतिते तस्मिन्न्यग्रोधे धरणीरुहे ५८। गङ्गाजलैः प्लावितानि तान्यस्थीनि तवोत्तमे । यावदस्थीनि गङ्गायां तावत्तिष्ठंति तानि च ५९। तावत्त्वं स्वामिसुभगा भविष्यसि सदैव हि । इति ते कथितं सर्वं पद्मगंधे मयाधुना ६०। येन पुण्यप्रभावेण शक्रोऽपि वशगस्तव । धन्या तु जाह्नवी देवी क्रौंची यस्याः प्रसादतः ६१। त्वमस्पृश्यासि चाण्डालैरंकेस्वपिषि वज्रिणः । तेनापमानिता साध्वी शक्रेणापि पुलोमजा ६२। परिम्लानमुखांभोजा सा जगाम यथागता । शक्रांक एव सा तस्थौ पद्मगन्धा वरांगना ६३। तद्वाक्यं हृदये तस्या जागरूकमिवस्थितम् । अथैकदा सुराधीशः सुप्रीतस्तद्गुणैर्द्विज ६४। वरं वरय सुश्रोणि स्वयं तामित्युवाच ह । पद्मगंधोवाच । त्वं सर्वदेवताधीशो नारीकोटिपतिस्थता ६५। तथाप्यसि ममाधीनः स्वामिन्किमपरैर्वरैः । तथापि त्वं वरं दित्सुर्यदा नूनं सुरोत्तम ६६। कर्मणा मनसा वाचा प्रतिज्ञां कुरु मत्पुरः । इंद्र उवाच- जीवितं च धनं चैव राज्यं चैव परिच्छदम् ६७। आज्ञापय किमेतद्वै तुभ्यं दास्यामि सुंदरि । सत्यं सत्यं पुनः सत्यं संदेहो नात्र विद्यते ६८। यदीच्छसि मृगीनेत्रे तत्ते दास्याम्यहं ध्रुवम् । पद्मगंधोवाच- नूनमेव प्रसन्नोऽसि यदि त्वं त्रिदशेश्वर ६९। जन्म मे हस्तियोनौ च भूयो देहीति मे वरम् । इंद्र उवाच- कृतप्रतिज्ञः सुश्रोणि वरं तेऽहं ददामि वै ७०। किंतु दुःखानि यातानि बहूनि हृदये मम । त्वामदृष्ट्वा वरारोहे प्रीतिर्न प्राप्यते क्षणम् ७१। कथं ते चिरविच्छेदं सोढुं शक्नोमि दुःसहम् । यदा मय्यनुकंपास्ति तव पीनपयोधरे ७२। तदा कियद्दिनं तिष्ठ मया सह वराङ्गने । ततो देवाधिराजस्य वदंती बहुसंपदम् ७३। वर्षाणामयुतं तस्थौ सा देवनिलये सती । पद्मगन्धोवाच- आज्ञां देहि सुराधीश साधितुं सुमनोरथम् ७४। व्रजाम्यहं कर्मभूमिं वंदे पादद्वयं तव । इन्द्र उवाच- त्वत्प्रेमसिंधुमानेन मया चन्द्रनिभानने ७५। स्थित्वा कतिदिनं पश्चाद्गमिष्यसि यथासुखम् । ततस्तुकौतुकागारे तेन सार्द्धमहर्निशम् ७६। क्रीडंती पद्मगंधा सा तस्थौ वर्षायुतत्रयम् । सुराधीशं ततः सेति तदा प्राह मुदान्विता ७७। आदेशं कुरु गच्छामि पृथिवीं प्रति संप्रति । इंद्र उवाच- जाड्यं जहीहि सुश्रोणि तिष्ठात्रैव मया सह ७८। त्वां त्यक्तुं न हि शक्नोमि प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम् । पद्मगन्धोवाच- पुण्यक्षये सुराधीश यदा यास्याम्यहं भुवि ७९। तदा चिरं ते विच्छेदो भविष्यति मया सह । यद्विच्छेदे मया नाथ पुनर्गंतुं भुवं प्रति ८०। इच्छाम्यहं पुनर्द्यौश्च पुण्योपार्जनहेतवे । कर्मभूमिमहं गत्वा येनोपायेन वासव ८१। तत्करिष्यामि विच्छेदः कदाचित्स्यात्त्वया न मे । इन्द्र उवाच- भद्रे त्वया यदा नूनं कर्मेदं कर्तुमिच्छितम् ८२। तदा गच्छ पुनः शीघ्रमागमिष्यसि सुंदरि । सह नेत्राद्धि विगलद्वाष्पसिक्ततनुस्ततः ८३। दोर्भ्यामालिङ्ग्य तां शक्रो गच्छेत्याह प्रिये वदन् । तदादेशात्ततः साध्वी कर्मभूमिं समागता ८४। जाता च हस्तिनी योनौ भूत्वा जातिस्मरा द्विज । स्मरंती निजवृत्तांतं सा कियद्भिर्दिनैस्ततः ८५। जगाम जाह्नवीतीरं हस्तियोनिसु संभवा । गङ्गायां स्नानमासाद्य गङ्गाकर्दमभूषिता ८६। गंगागंगेति जल्पंती ह्रदं निम्नं विवेश सा । तस्मिन्गंगाह्रदे गत्वा हस्तिनी पर्वताकृतिः ८७। निजां जातिं स्मरंती सा जगाम पंचतां पुनः । तस्याः साहसमालोक्य हस्तिनीं सर्वदेवताः ८८। ववर्षुः पारिजाताद्यैः कुसुमैरुत्तमैर्मुदा । तामानेतुं ततः शक्रः सर्वदेवगणैर्वृतः ८९। वेगात्तच्चिरविच्छेदात्कृष्णांगीं सुमना ययौ । पुष्पकेतां समालोक्य दिव्यदेहां सुराधिपः ९०। कथयन्निजदुःखानि निजावासं जगाम ह । पुलोमजा च रंभा च प्रम्लोचा चोर्वशी तथा ९१। सुंदर्योऽन्याश्च युवतीस्तस्यास्त्यक्त्वा मुदा गताः । शक्रस्य हृदयोत्साहं तन्वंती सा वरांगना ९२। पुरंदरपुरे तस्थौ सुभगा प्रीतिवल्लभा । यस्यास्तिष्ठंति गङ्गायां यावदस्थीनि जैमिने ९३। कुलकोटिशतं तावत्तस्थावास सुरालये । राजानो दिविराज्येषु ये ये भूतास्तपोबलात् ९४। तेषांतेषां स्नेहभूमिर्भवत्यमरसुंदरी । गंगास्थिमज्जनादेव जैमिने फलमीदृशम् ९५। गंगायां त्यजतो देहं फलं वक्तुं न शक्यते । मृतं शरीरं गंगायां यावदस्थीनि जैमिने ९६। कल्पकोटिशतं तावत्तस्या वासः सुरालये । मृतं शरीरं गंगायां स्रोतोभिश्चलितं द्विज ९७। दृश्यते देहिनस्तस्य तत्फलं शृणु जैमिने । स्वर्गे देवांगना त्रस्तचारुचामरवायुभिः ९८। वीजितः स्वर्णपर्यंके सुप्तस्तिष्ठति कौतुकी । जाह्नवीसैकते यस्य शरीरं दृश्यते मृतम् ९९। दिवाकरकरैस्तप्तं कुलं तस्य वदाम्यहम् । सुगन्धैश्चंदनैर्दिव्यैर्लिप्तसर्वकलेवरः १०० 7.8.100। दिव्याङ्गनाभिः सहितो दिवि क्रीडतिसर्वदा । काकैर्गृध्रैश्च कंकैश्च शकुंतैर्भीष्ममातरि १०१। वपुर्विदलितं यस्य दृश्यते तत्फलं शृणु । दिवि दिव्यांगनापीनप्रोत्तुङ्गरुचिरस्तनैः १०२। श्लिष्टवक्षाश्च पर्यंके निद्राति नित्यमेव सः । पिपीलिकाभिः कीटैश्च मक्षिकाभिश्च वेष्टितः १०३। गंगायां यस्य दृश्यंते अस्थीनि पतितानि च । तस्याक्षयं फलं विप्र वदतो मे निशामय १०४। प्रणमत्त्रिदशव्यूह शिरोमुकुटभूषणैः । हतपादरजाः स्वर्गे स च शक्रायते चिरम् १०५। अनिच्छयापि गङ्गायां यद्देहपतनं भवेत् । स विमुक्तोऽखिलैः पापैर्नरो नारायणो भवेत् १०६। यस्यांगाराश्च दृश्यंते गङ्गायां चलिता जलैः । अङ्गारसङ्ख्यया स्वर्गे तिष्ठेत्कल्पशताधिकम् १०७। सर्वेषामेव पुण्यानां कदाचित्क्षयमीक्षते । गङ्गायां पतिते देहे भवेत्पुण्यक्षयो न हि १०८। बहुनात्र किमुक्तेन निश्चितं कथ्यतेऽधुना । गङ्गायां त्यक्तदेहस्य महिमा ज्ञायते नहि १०९। विषमदुरितराशीनाशि गाङ्गं नरो यः स्पृशति भुवि कदाचिद्भावुको भक्तिभावैः । जगदुदधिजलं विलंघ्य घोरं व्रजति स पारमपारतुष्टि नावा ११०। इति श्रीपद्मपुराणे क्रियायोगसारे गङ्गामाहात्म्येऽष्टमोऽध्यायः ८ ।

vyāsa uvāca- punarvakṣyāmi viprendra gaṅgāmāhātmyamuttamam | gaṅgākathāsudhāpānaṃ kuru muktiṃ yadīcchasi 1| dānaṃ dattaṃ tena sarvaṃ tena sarve makhāḥ kṛtāḥ | tena prapūjito viṣṇuryadbhaktirbhīṣma mātari 2| gaṅgāyāṃ dharmakarmāṇi kriyaṃte yāni kāni ca | akṣayāni bhavaṃtyasya tāni sarvāṇi jaimine 3| vahaṃtaṃ jalamālokya gāṅgeyāni jalāni yaḥ | bhaktyā gacchetsamutthāya so'śvamedhasahasrakṛt 4| gaṅgājaleṣvāgateṣu yo no tiṣṭhati bhaktitaḥ | paśutā śāśvatī tasya janmajanmani jaimine 5| gāṅgeyaṃ jalamāsādya yo na gṛhṇāti bhaktitaḥ | janmakoṭyarjitaṃ puṇyaṃ kṣaṇādeva tu naśyati 6| gaṅgātīraṃ jigamiṣuṃ yastu vārayate dvija | sa koṭikulasaṃyukto rauravaṃ narakaṃ vrajet 7| mūtraṃ vātha purīṣaṃ vā gaṃgātīre karoti yaḥ | na dṛṣṭā niṣkṛtistasya kalpakoṭiśatairapi 8| śleṣmāṇaṃ vāpi niṣṭhīvaṃ dūṣikāṃ vāśru vā malam | gaṃgātīre tyajedyastu sa nūnaṃ nārakī bhavet 9| ucchiṣṭaṃ kaphakaṃ caiva gaṅgāgarbhe ca yastyajet | sa yāti narakaṃ ghoraṃ brahmahatyāṃ ca viṃdati 10| gaṅgārodhasi yaḥ pāpaṃ kurute mūḍhadhīrnaraḥ | tadakṣaya bhavennūnaṃ nānyatīrtheṣu śāmyati 11| anyatīrthe kṛtaṃ pāpaṃ gaṅgāyāṃ ca vinaśyati | gaṅgāyāṃ yatkṛtaṃ pāpaṃ tatkutrāpi na śāmyate 12| tasmātpāpaṃ na kartavyaṃ gaṅgāyāṃ śāstrakovidaiḥ | karmaṇā manasā vācā kartavyo dharmasaṃgrahaḥ 13| na te deśā na te śailā na ca tāni vanāni ca | pāpavidhvaṃsinī yatra na tiṣṭhetsuranimnagā 14| gaṅgātīraṃ parityajya muhūrtamapi jaimine | na ca sthātavyamanyatra yadi kāryaśatānyapi 15| bhikṣānnamapi bhuktvā ca sthātavyaṃ jāhnavītaṭe | na cānyatra kṣaṇamapi prāpya bhūpālatāmapi 16| saṃtyajya dehaṃ gaṅgāyāṃ brahmahāpi vimucyate | anyatra muktaye na syādaśvamedhasahasrakṛt 17| gaṅgātīre vasanyastu haripūjāparo bhavet | janmajanmāṃtare yena kadācinnārcito hariḥ 18| bhaktirbhavati naitasya gaṅgāyāṃ lokamātari | śrūyatāṃ mānavāḥ sarve bhūyobhūyo bravīmyaham 19| snānaṃ vidhāya gaṅgāyāṃ gamyatāṃ paramaṃ padam | mṛtyukāle bhajedyastu gaṅgāgaṅgeti mānavaḥ 20| vimuktaḥpātakaiḥ sarvairdivi devayugāyutam | yasya gaṅgākathārambho mṛtyukāle bhaveddvija 21| sa gacchedviṣṇubhavanaṃ galitākhila kalmaṣaḥ | yastu smarati vai prājño mṛtyukāle dvijottama 22| gaṅgeti muktidaṃ nāma tasya tuṣṭo bhaveddhariḥ | mṛtyukāle bhavedyastu gaṅgāmṛtpuṇḍramuttamam 23| gaṅgāsnāyinamālokya tyajedyastu kalevaram | śmaśāne'pi dvijaśreṣṭha sa gaṅgāmaraṇaṃ labhet 24| tiṣṭhaṃtyasthīni gaṅgāyāṃ yāvatkālaṃ śarīriṇaḥ | tāvatkalpasahasrāṇi viṣṇuloke mahīyate 25| yasya majjanti gaṅgāyāṃ bhasmāsthīni nakhāni ca | śiroruhāṇyapi prājñaḥ sa viṣṇorbhuvanaṃ vaset 26| sthiteṣvasthiṣu gaṅgāyāṃ yatkarma labhate naraḥ | bravīmi tatphalaṃ sarvaṃ śṛṇu nānyamanā dvija 27| ekadā bhagavāñchakro nānālaṃkārabhūṣitaḥ | krīḍāgṛhaṃ yayau kāmī yuvatyā padmagaṃdhayā 28| padmagaṃdhā rasajñā sā saṃprāpta navayauvanā | nānārasapradānena cakāra surasaṃ prati 29| sapatnyāḥ svarṇaparyaṃke tasyāḥ śiśumṛgīdṛśaḥ | prītaḥ pādatale jiṣṇuruvāsa smaramohitaḥ 30| atha tasyai svayaṃ śakro nirmāya svarṇavīṭikām | dadāti paramaprītastadguṇākṛṣṭamānasaḥ 31| etasminneva kāle tu paulomī varasundarī | bhūṣaṇairbhūṣitā sarvaiḥ svayaṃ tadgṛhamāyayau 32| dṛṣṭvā tathāvidhaṃ śakraṃ sarvadevādhipaṃ prabhum | bhṛśaṃ cukopa paulomī prāheti ca sulakṣaṇā 33| śacyuvāca- deva kiṃ kuruṣe kāṃta tvaṃ samastasurādhipa | mama dāsīsvarūpāyai dadāsi svarṇavīṭikām 34| spṛśaṃti tridaśāḥ sarve śirasā caraṇau tava | tvaṃ kathaṃ padmagandhāyā dāsyāḥ pādatale prabhoḥ 35| yācitaśca sugandhitvādbhṛṃgaḥ syānacatadyaśaḥ | suṃdarī koṭibharttā tvaṃ samastarasavitprabho 36| kathamevaṃvidhaṃ karma karoṣyatyaṃtakutsitam | nirguṇe padmagandhehe dāsidūraṃ parivraja 37| tvamīśvarī ca paryaṃke śakraḥ pādatale tava | vyāsa uvāca- tayā nirbhartsitā sādhvī paulomyā bahudhā tataḥ 38| uvāca padmagandhā sā krodhāditi varāṃganā | padmagaṃdhovāca- guṇaṃ ca mama doṣaṃ ca svayaṃ svāmyeva vetti vai 39| kenādhikāreṇāgatya tvaṃ māṃ niṃdasi nirguṇe | anye netradvayenāpi paśyaṃti guṇadoṣakau 40| sahasranetrairapyeṣa na paśyetkiṃ durāśaye | yathā doṣo hi lokānāṃ pracarenna guṇaṃ tathā 41| ādau kalaṃkaścandrasya dṛśyate guṇavajjanaiḥ | anarthabhāṣiṇī krūrā kumūrttirguṇavarjitā 42| yadāhaṃ nāsmi guṇinī bhajatu tvāṃ tadā patiḥ | vyāsa uvāca- ityuktvā padmagaṃdhā sā krodhātkokanadekṣaṇā 43| uttasthau svarṇaparyaṅkātkurvaṃtī karuṇaṃ mahat | indra uvāca- priye prāṇeśvari śreṣṭhe māṃ vihāya kva gacchasi 44| mayā kimaparāddhaṃ te mama tadvada suṃdari | kāṃte dāso'smyahaṃ nūnaṃ dāsakarma karomi te 45| dāsapatnī bhaveddāsī vākyaṃ tvaṃ na śṛṇoṣi kam | samutthāya tataḥ śakrastanmohākulamānasaḥ 46| aṃke niveśayāmāsa bhūyastāṃ varasuṃdarīm | śacyuvāca- krauṃcitvajjīvanaṃ dhanyaṃ vyarthaṃ majjīvanaṃ dhruvam 47| tvaṃ svāmisubhagā nityaṃ durbhagāhaṃ varāṃganā | yāvatpuṇyakṣayaṃ krauṃci tatpuṇyaṃ yāsyate kṣayam 48| krauṃcavaṃśasamutpannā duḥkhaṃbhūyo'pi bhokṣyasi | devendreṇasamaṃ tāvatkuru keli yathāsukham 49| kiyadbhirdivasaiḥ krauṃci na bhavettava nirguṇe | atyadbhutaṃ vacastasyāḥ padmagandhā niśamya sā 50 7.8.50| dvandvabhāvaṃ parityajya praṇamyovāca tāṃ satīm | padmagaṃdhovāca- pulomaje varārohe citrametattvayoditam 51| krauṃcī kathamahaṃ brūhi śrotumicchāmi yatnataḥ | kāhaṃ kutrasthitā cāpi kathamatrāgatā satī 52| kālaiḥ kiyadbhirmatpuṇyaṃ kṣīṇatvaṃ pratiyāsyati | śacyuvāca- padmagandhe purā tvaṃ hi krauṃcī pakṣisamudbhavā 53| amedhyamāmiṣaṃ kīṭānbhakṣayaṃtī kṣitau sthitā | nyagrodhatarureko'sti gaṅgātīre manorame 54| tatra nīḍaṃ vinirmāya bhavatyā vasatiḥ kṛtā | ekadā kṛṣṇasarpeṇa tasminnyagrodhapādape 55| nīḍaṃ praviśya daṣṭā tvaṃ sahasā paṃcatāṃ gatā | kravyāṇi tava sarvāṇi sa sarpo bhakṣayatkrudhā 56| sthitāni tatraivāsthīni nirmāṃsāni varānane | kadācitpavanairbhadre mahadbhiḥ sa ca pātitaḥ 57| bhagnaḥ papāta gaṅgāyāṃ samūlo'pi varāṃgane | gaṅgāyāṃ patite tasminnyagrodhe dharaṇīruhe 58| gaṅgājalaiḥ plāvitāni tānyasthīni tavottame | yāvadasthīni gaṅgāyāṃ tāvattiṣṭhaṃti tāni ca 59| tāvattvaṃ svāmisubhagā bhaviṣyasi sadaiva hi | iti te kathitaṃ sarvaṃ padmagaṃdhe mayādhunā 60| yena puṇyaprabhāveṇa śakro'pi vaśagastava | dhanyā tu jāhnavī devī krauṃcī yasyāḥ prasādataḥ 61| tvamaspṛśyāsi cāṇḍālairaṃkesvapiṣi vajriṇaḥ | tenāpamānitā sādhvī śakreṇāpi pulomajā 62| parimlānamukhāṃbhojā sā jagāma yathāgatā | śakrāṃka eva sā tasthau padmagandhā varāṃganā 63| tadvākyaṃ hṛdaye tasyā jāgarūkamivasthitam | athaikadā surādhīśaḥ suprītastadguṇairdvija 64| varaṃ varaya suśroṇi svayaṃ tāmityuvāca ha | padmagaṃdhovāca | tvaṃ sarvadevatādhīśo nārīkoṭipatisthatā 65| tathāpyasi mamādhīnaḥ svāminkimaparairvaraiḥ | tathāpi tvaṃ varaṃ ditsuryadā nūnaṃ surottama 66| karmaṇā manasā vācā pratijñāṃ kuru matpuraḥ | iṃdra uvāca- jīvitaṃ ca dhanaṃ caiva rājyaṃ caiva paricchadam 67| ājñāpaya kimetadvai tubhyaṃ dāsyāmi suṃdari | satyaṃ satyaṃ punaḥ satyaṃ saṃdeho nātra vidyate 68| yadīcchasi mṛgīnetre tatte dāsyāmyahaṃ dhruvam | padmagaṃdhovāca- nūnameva prasanno'si yadi tvaṃ tridaśeśvara 69| janma me hastiyonau ca bhūyo dehīti me varam | iṃdra uvāca- kṛtapratijñaḥ suśroṇi varaṃ te'haṃ dadāmi vai 70| kiṃtu duḥkhāni yātāni bahūni hṛdaye mama | tvāmadṛṣṭvā varārohe prītirna prāpyate kṣaṇam 71| kathaṃ te ciravicchedaṃ soḍhuṃ śaknomi duḥsaham | yadā mayyanukaṃpāsti tava pīnapayodhare 72| tadā kiyaddinaṃ tiṣṭha mayā saha varāṅgane | tato devādhirājasya vadaṃtī bahusaṃpadam 73| varṣāṇāmayutaṃ tasthau sā devanilaye satī | padmagandhovāca- ājñāṃ dehi surādhīśa sādhituṃ sumanoratham 74| vrajāmyahaṃ karmabhūmiṃ vaṃde pādadvayaṃ tava | indra uvāca- tvatpremasiṃdhumānena mayā candranibhānane 75| sthitvā katidinaṃ paścādgamiṣyasi yathāsukham | tatastukautukāgāre tena sārddhamaharniśam 76| krīḍaṃtī padmagaṃdhā sā tasthau varṣāyutatrayam | surādhīśaṃ tataḥ seti tadā prāha mudānvitā 77| ādeśaṃ kuru gacchāmi pṛthivīṃ prati saṃprati | iṃdra uvāca- jāḍyaṃ jahīhi suśroṇi tiṣṭhātraiva mayā saha 78| tvāṃ tyaktuṃ na hi śaknomi prāṇebhyo'pi garīyasīm | padmagandhovāca- puṇyakṣaye surādhīśa yadā yāsyāmyahaṃ bhuvi 79| tadā ciraṃ te vicchedo bhaviṣyati mayā saha | yadvicchede mayā nātha punargaṃtuṃ bhuvaṃ prati 80| icchāmyahaṃ punardyauśca puṇyopārjanahetave | karmabhūmimahaṃ gatvā yenopāyena vāsava 81| tatkariṣyāmi vicchedaḥ kadācitsyāttvayā na me | indra uvāca- bhadre tvayā yadā nūnaṃ karmedaṃ kartumicchitam 82| tadā gaccha punaḥ śīghramāgamiṣyasi suṃdari | saha netrāddhi vigaladvāṣpasiktatanustataḥ 83| dorbhyāmāliṅgya tāṃ śakro gacchetyāha priye vadan | tadādeśāttataḥ sādhvī karmabhūmiṃ samāgatā 84| jātā ca hastinī yonau bhūtvā jātismarā dvija | smaraṃtī nijavṛttāṃtaṃ sā kiyadbhirdinaistataḥ 85| jagāma jāhnavītīraṃ hastiyonisu saṃbhavā | gaṅgāyāṃ snānamāsādya gaṅgākardamabhūṣitā 86| gaṃgāgaṃgeti jalpaṃtī hradaṃ nimnaṃ viveśa sā | tasmingaṃgāhrade gatvā hastinī parvatākṛtiḥ 87| nijāṃ jātiṃ smaraṃtī sā jagāma paṃcatāṃ punaḥ | tasyāḥ sāhasamālokya hastinīṃ sarvadevatāḥ 88| vavarṣuḥ pārijātādyaiḥ kusumairuttamairmudā | tāmānetuṃ tataḥ śakraḥ sarvadevagaṇairvṛtaḥ 89| vegāttacciravicchedātkṛṣṇāṃgīṃ sumanā yayau | puṣpaketāṃ samālokya divyadehāṃ surādhipaḥ 90| kathayannijaduḥkhāni nijāvāsaṃ jagāma ha | pulomajā ca raṃbhā ca pramlocā corvaśī tathā 91| suṃdaryo'nyāśca yuvatīstasyāstyaktvā mudā gatāḥ | śakrasya hṛdayotsāhaṃ tanvaṃtī sā varāṃganā 92| puraṃdarapure tasthau subhagā prītivallabhā | yasyāstiṣṭhaṃti gaṅgāyāṃ yāvadasthīni jaimine 93| kulakoṭiśataṃ tāvattasthāvāsa surālaye | rājāno divirājyeṣu ye ye bhūtāstapobalāt 94| teṣāṃteṣāṃ snehabhūmirbhavatyamarasuṃdarī | gaṃgāsthimajjanādeva jaimine phalamīdṛśam 95| gaṃgāyāṃ tyajato dehaṃ phalaṃ vaktuṃ na śakyate | mṛtaṃ śarīraṃ gaṃgāyāṃ yāvadasthīni jaimine 96| kalpakoṭiśataṃ tāvattasyā vāsaḥ surālaye | mṛtaṃ śarīraṃ gaṃgāyāṃ srotobhiścalitaṃ dvija 97| dṛśyate dehinastasya tatphalaṃ śṛṇu jaimine | svarge devāṃganā trastacārucāmaravāyubhiḥ 98| vījitaḥ svarṇaparyaṃke suptastiṣṭhati kautukī | jāhnavīsaikate yasya śarīraṃ dṛśyate mṛtam 99| divākarakaraistaptaṃ kulaṃ tasya vadāmyaham | sugandhaiścaṃdanairdivyairliptasarvakalevaraḥ 100 7.8.100| divyāṅganābhiḥ sahito divi krīḍatisarvadā | kākairgṛdhraiśca kaṃkaiśca śakuṃtairbhīṣmamātari 101| vapurvidalitaṃ yasya dṛśyate tatphalaṃ śṛṇu | divi divyāṃganāpīnaprottuṅgarucirastanaiḥ 102| śliṣṭavakṣāśca paryaṃke nidrāti nityameva saḥ | pipīlikābhiḥ kīṭaiśca makṣikābhiśca veṣṭitaḥ 103| gaṃgāyāṃ yasya dṛśyaṃte asthīni patitāni ca | tasyākṣayaṃ phalaṃ vipra vadato me niśāmaya 104| praṇamattridaśavyūha śiromukuṭabhūṣaṇaiḥ | hatapādarajāḥ svarge sa ca śakrāyate ciram 105| anicchayāpi gaṅgāyāṃ yaddehapatanaṃ bhavet | sa vimukto'khilaiḥ pāpairnaro nārāyaṇo bhavet 106| yasyāṃgārāśca dṛśyaṃte gaṅgāyāṃ calitā jalaiḥ | aṅgārasaṅkhyayā svarge tiṣṭhetkalpaśatādhikam 107| sarveṣāmeva puṇyānāṃ kadācitkṣayamīkṣate | gaṅgāyāṃ patite dehe bhavetpuṇyakṣayo na hi 108| bahunātra kimuktena niścitaṃ kathyate'dhunā | gaṅgāyāṃ tyaktadehasya mahimā jñāyate nahi 109| viṣamaduritarāśīnāśi gāṅgaṃ naro yaḥ spṛśati bhuvi kadācidbhāvuko bhaktibhāvaiḥ | jagadudadhijalaṃ vilaṃghya ghoraṃ vrajati sa pāramapāratuṣṭi nāvā 110| iti śrīpadmapurāṇe kriyāyogasāre gaṅgāmāhātmye'ṣṭamo'dhyāyaḥ 8 |