Chapter 202

देवल उवाच- शृणुष्व भो महाप्राज्ञ दिलीपस्य महीपतेः । कथां दिव्यां विचित्रां च शृणुतां पापनाशिनीम् १। वैवस्वतमनोर्वंशे दिलीपो भूभुजां वरः । आसीत्प्राचीनबर्हिस्तु स्वायंभुवमनोरिव २। स तु धर्मभृतां श्रेष्ठो धर्मेण प्रतिपालयन् । महीं महीपतिर्लोकान्गुणैराद्धैररंजयत् ३। मगधाधिपतेः पुत्री महिषी तस्य भूपतेः । सुदक्षणाख्यया ख्याता शचीवासीद्दिवस्पतेः ४। गते महति काले तु महिष्यां नाभवत्सुतः । दध्याविति निजस्वांते स सम्राट्कोशलाधिपः ५। रत्नाकरसुमेर्वादि नगरत्नैर्विराजितम् । धृतं भूवलयं दोषो भूषायै नाप्रजस्य मे ६। वर्गत्रयी यथाकालं सेविता न विरोधिता । तथापि मेऽनपत्यस्य न सौख्यं विद्यते हृदि ७। यज्ञैराराधितो विष्णुरिंद्राद्याश्च सुरोत्तमाः । दीर्घिकारामकूपाश्च कारिताः सर्वतो भुवि ८। गोभूहिरण्यवासोभिः षड्रसान्वितभोजनैः । विप्रा अतिथयश्चैव भक्त्या संतोषिता मया ९। वृत्यर्थं पृथिवीपालानुद्धृत्य युधि धर्मतः । धनेन महता कोशो मया हि बहुलीकृतः १०। उन्मार्गगामिनो मत्ता निजधर्मविलंघिनः । विमुखः पितृदेवेभ्यो दंड्यास्ते दंडिता मया ११। पंचपर्वसु वैष्णव्यां रवौ पित्र्ये च कर्मणि । दशम्यैकादशीतिथ्योर्न स्त्रीसेवा कृता मया १२। ऋतुकालावधौ स्नातां स्वस्त्रियं नाहमत्यजम् । अनृतावपि तद्योग्ये काले चेत्प्रार्थितस्तया १३। तदा तस्यां सकामिन्यां सकामं रमितं मया । एवं धर्मार्थकामा मे यथाकालं निषेविताः १४। महिष्यां केन दोषेण जायते मे न संततिः । अतीतानागतज्ञानो वसिष्ठो गुरुरेव नः १५। कथयिष्यति तं दोषं यन्मे पुत्रो न जायते । देवल उवाच- इत्यालोच्य स भूपालो गमिष्यन्नाश्रमं गुरोः । मंत्रिष्वारोपयामास कोशलामृद्धिकोशलाम् १६। अथ प्रजासृजं देवं पूजयित्वाश्रमं गुरोः । प्रतस्थाते पुत्रकामौ दंपती तौ शुभेऽहनि १७। कतिचिद्वासरैर्मार्गमुल्लंघ्यैकरथे स्थितौ । तौ दंपती गुरोः सायमाश्रमं प्रापतुः शुभम् १८। वैश्वदेवांत संप्राप्तातिथिसत्कारकृन्मुनिम् । हुताशनहुतद्रव्यप्रसरद्धूममालया १९। पवित्रयंतमात्मस्थान्मुनीनागंतुकानपि । मृगैर्दूर्वाप्रतानौघप्रपूर्णोदरमंथरम् २०। अभ्यागच्छद्भिरभितो मंडपं स मृगीगणैः । वासवृक्षमिलत्पक्षिकुलकोलाहलाकुलम् २१। परस्परविनिर्मुक्तवैरव्याघ्रमृगादिकम् । जपध्यानपरर्षीणां क्षणश्रांतश्रुतिध्वनिम् २२। अनध्ययनकालोत्थ क्रीडारक्तकुमारकम् । तस्मिन्वसिष्ठमद्राष्टां दंपती तौ कृतक्रियम् २३। बृस्यां निषणमव्यग्रमरुंधत्योपसेवितम् । स ववंदे गुरोः पादौ महिषी सा च तत्स्त्रियः २४। आशिषा गुरुरप्येनं युयोजारुंधती च ताम् । अतिथिं तमथाभ्यर्च्य मधुपर्कादिभिर्गुरुः २५। अर्हणैरर्हतां श्रेष्ठो वसिष्ठ इति पृष्टवान् । वसिष्ठ उवाच- भो भो भूमिभृतां श्रेष्ठ राज्ये कुशलमस्ति ते २६। कुले च कच्चिल्लोके च निजधर्मानुवर्त्तिनि । धर्मेण पालिता कच्चित्वया वीरवसुंधरा २७। संवर्द्धयति ते कोशं धर्मधीरिव सात्विकी । तव जानपदा राजन्पौराश्च स्थितिमात्मनः २८। सारवंतो विमुंचंति कच्चिन्नांबुधयो यथा । स्नेहेन साहचर्येण सहवासतया प्रभो २९। लक्ष्मीनारायणायेते कच्चित्ते पुरदंपती । काम्यव्रतानि राजेंद्र प्रजानां नगरे तव । फलंति वांछितं कच्चिद्धरिचंदनवद्दिवि ३०। देवल उवाच- पृष्ट्वैवं स मुनिश्रेष्ठो वसिष्ठो मुनिपुंगवः । योगप्रभावोपनतैर्नृपं भोज्यैरभोजयत् ३१। अरुंधतीच तां राज्ञीं बह्वादरसमन्विता । नानाव्यंजनपक्वान्नैरभोजयदुदारधीः ३२। कृतभोजनमासीनं स्वस्थः स्वस्थं मुनिर्नृपम् । पुनः पप्रच्छ संगृह्य पाणिना पाणिमानतम् ३३। वसिष्ठ उवाच- सप्तांग संयुतं राज्यं निजधर्मरतप्रजम् । प्रीतबंधुजनामात्यं शस्त्रास्त्रविधिवद्भटम् ३४। वश्यमित्रं हृतामित्रं कृष्णार्चापरमानसम् । यस्यास्ति नृपते राज्यं स्वर्गराज्येन तस्य किम् ३५। इक्ष्वाकुवंशराजानः पुत्रानुत्पाद्य धार्मिकाः । राज्यं च तेषु विन्यस्य प्रपन्नास्तपसि प्रभो ३६। त्वं युवा दृष्टपुत्रास्यो नाधिकारी तपोविधौ । किमर्थमागतो ह्यत्र राज्यं त्यक्त्वा तथाविधम् ३७। राजोवाच- ब्रह्मन्नाहं तपः कर्तुमागतस्तावकाश्रमे । स्वर्गकामनया त्यक्त्वा राज्यमत्र तथाविधम् ३८। ब्रह्मन्सत्यमिदं चोक्तं भवता यत्तपोवनम् । राज्यमारोप्य पुत्रेषु प्राप्ता इक्ष्वाकुवंशजाः ३९। न तैस्त्यक्तं महीराज्यमिदं स्वर्गगतैरपि । तन्मूर्तिरस्यां विमनास्तिष्ठति ह्येव संततिः ४०। यथा बाल्यं गतं तात यौवनं च समागतम् । यास्यत्यदोपि च तथा जराप्येष्यति निश्चितम् ४१। जरसोऽनतरं मृत्युः पुरुषस्य न संशयः । मृत्युंगते मयि ब्रह्मन्विनातनयसंभवम् ४२। कस्येदं जगतीराज्यं भविष्यति गुरो वद । तस्मादपत्यहीनस्य राज्येऽपि मम तिष्ठतः ४३। ममत्वं विद्यते नात्र पुरस्तात्तदभावतः । वर्गत्रयस्य वै सम्यक्संवेत्ता त्वं गुरो मम ४४। केन दोषेण मे पुत्रो जायते न तपोनिधे । ध्यानेन दोषमालोक्य तं गुरो कथयाशुमे ४५। तस्य प्रतिक्रियां कुर्यां श्रुत्वा संतानलब्धये । देवल उवाच- इत्याकर्ण्य वसिष्ठस्तु वचस्तस्य महीपतेः ४६। उवाच संततिस्तंभहेतुं वीक्ष्य समाधिना । वसिष्ठ उवाच- त्वं पुरा राजशार्दूल संसेव्य सुरनायकम् ४७। स्नातामिमां वधूं स्मृत्वा चलितो निजमंदिरम् । गच्छतस्त्वरया तात संतानोत्कंठितस्य ते ४८। आसीत्सुरतरोर्मूले कामेधनुः स्थिता पथि । उत्पादिता त्वया तस्याः पूज्यांघ्रिरजसोऽतिरुट् ४९। प्रदक्षिणनमस्कारसदाचारमकुर्वता । साऽशपत्त्वामतिक्रोधात्पुत्रो नोत्पत्स्यते तव ५०। मम संतानशुश्रूषां यावत्त्वं न करिष्यसि । गच्छंस्त्वमृतुदानाय त्वरया सुतकामुकः ५१। तन्मना नाश्रृणोः शापं नयंताक्षनिनादतः । तस्याः सुतासुतां धेनुं नंदिनीं ससुतां मम ५२। आराधयानया वध्वा सार्द्धं सा दास्यते सुतम् । देवल उवाच- इत्युक्तवति तत्रर्षौ वसिष्ठे सा तु नंदिनी ५३। तपोवनात्समायाता वत्सस्नेहस्नुतस्तनी । तां दृष्ट्वा हृष्टहृदयो वसिष्ठो मुनिपुंगवः । उवाच भूपतिं भूयो दर्शयित्वा च नंदिनीम् ५४। वसिष्ठ उवाच- राजन्समागता ह्येषा स्मृतमात्रशुभाह्वया । अतो विद्धि समीपस्थां कार्यसिद्धिमिहात्मनः ५५। आराधितानुगत्येयं त्वयारण्ये तथाश्रमे । वध्वा प्रसादात्ते पुत्रं दास्यते नात्र संशयः ५६। यथानाभिभवेदेनां जंतुः कश्चिद्वनोद्भवः । तथा चारय राजेंद्र वने हिंस्रो धनुर्द्धर ५७। देवल उवाच- तथेति लघुवादिने नृपतये स्नुषायै च सक्षपाशयनहेतवे सदुटजं ददौ तापसः । स तत्र सहभार्यया समधिशय्यदर्भास्तृतां महीमगमयन्निशां नियतमानसो विश्पतिः ५८। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायामुत्तरखंडे कालिंदीमाहात्म्ये द्व्यधिकद्विशततमोध्यायः २०२। ।

devala uvāca- śṛṇuṣva bho mahāprājña dilīpasya mahīpateḥ | kathāṃ divyāṃ vicitrāṃ ca śṛṇutāṃ pāpanāśinīm 1| vaivasvatamanorvaṃśe dilīpo bhūbhujāṃ varaḥ | āsītprācīnabarhistu svāyaṃbhuvamanoriva 2| sa tu dharmabhṛtāṃ śreṣṭho dharmeṇa pratipālayan | mahīṃ mahīpatirlokānguṇairāddhairaraṃjayat 3| magadhādhipateḥ putrī mahiṣī tasya bhūpateḥ | sudakṣaṇākhyayā khyātā śacīvāsīddivaspateḥ 4| gate mahati kāle tu mahiṣyāṃ nābhavatsutaḥ | dadhyāviti nijasvāṃte sa samrāṭkośalādhipaḥ 5| ratnākarasumervādi nagaratnairvirājitam | dhṛtaṃ bhūvalayaṃ doṣo bhūṣāyai nāprajasya me 6| vargatrayī yathākālaṃ sevitā na virodhitā | tathāpi me'napatyasya na saukhyaṃ vidyate hṛdi 7| yajñairārādhito viṣṇuriṃdrādyāśca surottamāḥ | dīrghikārāmakūpāśca kāritāḥ sarvato bhuvi 8| gobhūhiraṇyavāsobhiḥ ṣaḍrasānvitabhojanaiḥ | viprā atithayaścaiva bhaktyā saṃtoṣitā mayā 9| vṛtyarthaṃ pṛthivīpālānuddhṛtya yudhi dharmataḥ | dhanena mahatā kośo mayā hi bahulīkṛtaḥ 10| unmārgagāmino mattā nijadharmavilaṃghinaḥ | vimukhaḥ pitṛdevebhyo daṃḍyāste daṃḍitā mayā 11| paṃcaparvasu vaiṣṇavyāṃ ravau pitrye ca karmaṇi | daśamyaikādaśītithyorna strīsevā kṛtā mayā 12| ṛtukālāvadhau snātāṃ svastriyaṃ nāhamatyajam | anṛtāvapi tadyogye kāle cetprārthitastayā 13| tadā tasyāṃ sakāminyāṃ sakāmaṃ ramitaṃ mayā | evaṃ dharmārthakāmā me yathākālaṃ niṣevitāḥ 14| mahiṣyāṃ kena doṣeṇa jāyate me na saṃtatiḥ | atītānāgatajñāno vasiṣṭho gurureva naḥ 15| kathayiṣyati taṃ doṣaṃ yanme putro na jāyate | devala uvāca- ityālocya sa bhūpālo gamiṣyannāśramaṃ guroḥ | maṃtriṣvāropayāmāsa kośalāmṛddhikośalām 16| atha prajāsṛjaṃ devaṃ pūjayitvāśramaṃ guroḥ | pratasthāte putrakāmau daṃpatī tau śubhe'hani 17| katicidvāsarairmārgamullaṃghyaikarathe sthitau | tau daṃpatī guroḥ sāyamāśramaṃ prāpatuḥ śubham 18| vaiśvadevāṃta saṃprāptātithisatkārakṛnmunim | hutāśanahutadravyaprasaraddhūmamālayā 19| pavitrayaṃtamātmasthānmunīnāgaṃtukānapi | mṛgairdūrvāpratānaughaprapūrṇodaramaṃtharam 20| abhyāgacchadbhirabhito maṃḍapaṃ sa mṛgīgaṇaiḥ | vāsavṛkṣamilatpakṣikulakolāhalākulam 21| parasparavinirmuktavairavyāghramṛgādikam | japadhyānapararṣīṇāṃ kṣaṇaśrāṃtaśrutidhvanim 22| anadhyayanakālottha krīḍāraktakumārakam | tasminvasiṣṭhamadrāṣṭāṃ daṃpatī tau kṛtakriyam 23| bṛsyāṃ niṣaṇamavyagramaruṃdhatyopasevitam | sa vavaṃde guroḥ pādau mahiṣī sā ca tatstriyaḥ 24| āśiṣā gururapyenaṃ yuyojāruṃdhatī ca tām | atithiṃ tamathābhyarcya madhuparkādibhirguruḥ 25| arhaṇairarhatāṃ śreṣṭho vasiṣṭha iti pṛṣṭavān | vasiṣṭha uvāca- bho bho bhūmibhṛtāṃ śreṣṭha rājye kuśalamasti te 26| kule ca kaccilloke ca nijadharmānuvarttini | dharmeṇa pālitā kaccitvayā vīravasuṃdharā 27| saṃvarddhayati te kośaṃ dharmadhīriva sātvikī | tava jānapadā rājanpaurāśca sthitimātmanaḥ 28| sāravaṃto vimuṃcaṃti kaccinnāṃbudhayo yathā | snehena sāhacaryeṇa sahavāsatayā prabho 29| lakṣmīnārāyaṇāyete kaccitte puradaṃpatī | kāmyavratāni rājeṃdra prajānāṃ nagare tava | phalaṃti vāṃchitaṃ kacciddharicaṃdanavaddivi 30| devala uvāca- pṛṣṭvaivaṃ sa muniśreṣṭho vasiṣṭho munipuṃgavaḥ | yogaprabhāvopanatairnṛpaṃ bhojyairabhojayat 31| aruṃdhatīca tāṃ rājñīṃ bahvādarasamanvitā | nānāvyaṃjanapakvānnairabhojayadudāradhīḥ 32| kṛtabhojanamāsīnaṃ svasthaḥ svasthaṃ munirnṛpam | punaḥ papraccha saṃgṛhya pāṇinā pāṇimānatam 33| vasiṣṭha uvāca- saptāṃga saṃyutaṃ rājyaṃ nijadharmarataprajam | prītabaṃdhujanāmātyaṃ śastrāstravidhivadbhaṭam 34| vaśyamitraṃ hṛtāmitraṃ kṛṣṇārcāparamānasam | yasyāsti nṛpate rājyaṃ svargarājyena tasya kim 35| ikṣvākuvaṃśarājānaḥ putrānutpādya dhārmikāḥ | rājyaṃ ca teṣu vinyasya prapannāstapasi prabho 36| tvaṃ yuvā dṛṣṭaputrāsyo nādhikārī tapovidhau | kimarthamāgato hyatra rājyaṃ tyaktvā tathāvidham 37| rājovāca- brahmannāhaṃ tapaḥ kartumāgatastāvakāśrame | svargakāmanayā tyaktvā rājyamatra tathāvidham 38| brahmansatyamidaṃ coktaṃ bhavatā yattapovanam | rājyamāropya putreṣu prāptā ikṣvākuvaṃśajāḥ 39| na taistyaktaṃ mahīrājyamidaṃ svargagatairapi | tanmūrtirasyāṃ vimanāstiṣṭhati hyeva saṃtatiḥ 40| yathā bālyaṃ gataṃ tāta yauvanaṃ ca samāgatam | yāsyatyadopi ca tathā jarāpyeṣyati niścitam 41| jaraso'nataraṃ mṛtyuḥ puruṣasya na saṃśayaḥ | mṛtyuṃgate mayi brahmanvinātanayasaṃbhavam 42| kasyedaṃ jagatīrājyaṃ bhaviṣyati guro vada | tasmādapatyahīnasya rājye'pi mama tiṣṭhataḥ 43| mamatvaṃ vidyate nātra purastāttadabhāvataḥ | vargatrayasya vai samyaksaṃvettā tvaṃ guro mama 44| kena doṣeṇa me putro jāyate na taponidhe | dhyānena doṣamālokya taṃ guro kathayāśume 45| tasya pratikriyāṃ kuryāṃ śrutvā saṃtānalabdhaye | devala uvāca- ityākarṇya vasiṣṭhastu vacastasya mahīpateḥ 46| uvāca saṃtatistaṃbhahetuṃ vīkṣya samādhinā | vasiṣṭha uvāca- tvaṃ purā rājaśārdūla saṃsevya suranāyakam 47| snātāmimāṃ vadhūṃ smṛtvā calito nijamaṃdiram | gacchatastvarayā tāta saṃtānotkaṃṭhitasya te 48| āsītsuratarormūle kāmedhanuḥ sthitā pathi | utpāditā tvayā tasyāḥ pūjyāṃghrirajaso'tiruṭ 49| pradakṣiṇanamaskārasadācāramakurvatā | sā'śapattvāmatikrodhātputro notpatsyate tava 50| mama saṃtānaśuśrūṣāṃ yāvattvaṃ na kariṣyasi | gacchaṃstvamṛtudānāya tvarayā sutakāmukaḥ 51| tanmanā nāśrṛṇoḥ śāpaṃ nayaṃtākṣaninādataḥ | tasyāḥ sutāsutāṃ dhenuṃ naṃdinīṃ sasutāṃ mama 52| ārādhayānayā vadhvā sārddhaṃ sā dāsyate sutam | devala uvāca- ityuktavati tatrarṣau vasiṣṭhe sā tu naṃdinī 53| tapovanātsamāyātā vatsasnehasnutastanī | tāṃ dṛṣṭvā hṛṣṭahṛdayo vasiṣṭho munipuṃgavaḥ | uvāca bhūpatiṃ bhūyo darśayitvā ca naṃdinīm 54| vasiṣṭha uvāca- rājansamāgatā hyeṣā smṛtamātraśubhāhvayā | ato viddhi samīpasthāṃ kāryasiddhimihātmanaḥ 55| ārādhitānugatyeyaṃ tvayāraṇye tathāśrame | vadhvā prasādātte putraṃ dāsyate nātra saṃśayaḥ 56| yathānābhibhavedenāṃ jaṃtuḥ kaścidvanodbhavaḥ | tathā cāraya rājeṃdra vane hiṃsro dhanurddhara 57| devala uvāca- tatheti laghuvādine nṛpataye snuṣāyai ca sakṣapāśayanahetave saduṭajaṃ dadau tāpasaḥ | sa tatra sahabhāryayā samadhiśayyadarbhāstṛtāṃ mahīmagamayanniśāṃ niyatamānaso viśpatiḥ 58| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsahasrasaṃhitāyāmuttarakhaṃḍe kāliṃdīmāhātmye dvyadhikadviśatatamodhyāyaḥ 202| |