Chapter 46

षट्चत्वारिंशोऽध्यायः सुकलोवाच- श्वसंतीं शूकरीं दृष्ट्वा पतितां पुत्रवत्सलाम् । सुदेवावकृपयाविष्टा गत्वा तां दुःखितां प्रति १। अभिषिच्य मुखं तस्याः शीतलेनोदकेन च । पुनः सर्वांगमेवापि दुःखितां रणशालिनीम् २। पुण्येन शीततोयेन सा उवाचाभिषिंचतीम् । उवाच मानुषीं वाचं सुस्वरं नृपतिप्रियाम् ३। सुखं भवतु ते देवि अभिषिक्ता त्वया यदि । संपर्काद्दर्शनात्तेद्य गतो मे पापसंचयः ४। तदाकर्ण्य महद्वाक्यमद्भुताकारसंयुतम् । चित्रमेतन्मया दृष्टं कृतं तेऽनामयं वचः ५। पशुजातिमतीचेयं सौष्ठवं भाषते स्फुटम् । स्वरव्यंजनसंपन्नं संस्कृतमुत्तमं मम ६। हर्षेण विस्मयेनापि कृत्वा साहसमुत्तमम् । तत्रस्था सा महाभागा तं पतिं वाक्यमब्रवीत् ७। पश्य राजन्नपूर्वेयं संस्कृतं भाषते महत् । पशुयोनिगता चेयं यथा वै मानुषो वदेत् ८। तदाकर्ण्य ततो राजा सर्वज्ञानवतां वरः । अद्भुतमद्भुताकारं यन्न दृष्टं श्रुतं मया ९। तामुवाच ततो राजा सुदेवां सुप्रियां तदा । पृच्छ चैनां शुभां कांते का चेयं तु भविष्यति १०। श्रुत्वा तु नृपतेर्वाक्यं सा पप्रच्छ च सूकरीम् । का भविष्यसि त्वं भद्रे चित्रं ते दृश्यते बहु ११। पशुयोनिगता त्वं वै भाषसे मानुषं वचः । सौष्ठवं ज्ञानसंपन्नं वद मे पूर्वचेष्टितम् १२। भर्तुश्चापि महाराज भटस्यास्य महात्मनः । कोयं धर्मो महावीर्यो गतः स्वर्गं पराक्रमैः १३। आत्मनश्च स्वभर्तुश्च सर्वं पूर्वानुगं वद । एवमुक्त्वा महाभागा विरराम नृपप्रिया १४। शूकर्युवाच- यदि पृच्छसि मां भद्रे ममास्य च महात्मनः । तत्सर्वं ते प्रवक्ष्यामि चरितं पूर्वचेष्टितम् १५। अयमेष महाप्राज्ञो गंधर्वो गीतपंडितः । रंगविद्याधरो नाम सर्वशास्त्रार्थकोविदः १६। मेरुं गिरिवरश्रेष्ठं चारुकंदरनिर्झरम् । तमाश्रित्य महातेजाः पुलस्त्यो मुनिसत्तमः १७। तपश्चचार तेजस्वी निर्व्यलीकेन चेतसा । विद्याधरस्तत्र गतः स्वेच्छया स महाप्रभो १८। तमाश्रित्य गिरिश्रेष्ठं गीतमभ्यसते तदा । स्वरतालसमोपेतं सुस्वरं चारुहासिनि १९। गीतं श्रुत्वा मुनिस्तस्य ध्यानाच्चलितमानसः । गायंतं तमुवाचेदं गीतविद्याधरं प्रति २०। भवद्गीतेन दिव्येन देवा मुह्यंति नान्यथा । सुस्वरेण सुपुण्येन तालमानेन पंडित २१। लययुक्तेन भावेन मूर्च्छना सहितेन च । मे मनश्चलितं ध्यानाद्गीतेनानेन सुव्रत २२। इदं स्थानं परित्यज्य अन्यस्थानं व्रजस्व तत् । गीतविद्याधर उवाच- आत्मज्ञानसमं गीतमन्यस्थानं व्रजामि किम् २३। दुःखं ददे न कस्यापि सुखदो नृषु सर्वदा । गीतेनानेन दिव्येन सर्वास्तुष्यंति देवताः २४। शंभुश्चापि समानीतो गीतध्वनिरतो द्विज । गीतं सर्वरसं प्रोक्तं गीतमानंददायकम् २५। शृंगाराद्यारसाः सर्वे गीतेनापि प्रतिष्ठिताः । शोभामायांति गीतेन वेदाश्चत्वार उत्तमाः २६। गीतेन देवताः सर्वास्तोषमायांति नान्यथा । तदेवं निन्दसे गीतं मामेवं परिचालयेः २७। अन्यायोऽयं महाभाग तवैव इह दृश्यते । पुलस्त्य उवाच- सत्यमुक्तं त्वयाद्यैव गीतार्थं बहुपुण्यदम् २८। शृणु त्वं मामकं वाक्यं मानं त्यज महामते । नाहं गीतं प्रकुत्सामि गीतं वंदामि नान्यथा २९। विद्याश्चतुर्दशैवैता एकीभावेन भावदाः । प्राणिनां सिद्धिमायांति मनसा निश्चलेन च ३०। तपश्च तद्वन्मंत्राश्च सुसिद्ध्यंत्येकचिंतया । हृषीकाणां महावर्गश्चपलो मम संमतः ३१। विषयेष्वेव सर्वेषु नयत्यात्मानमुच्चकैः । चालयित्वा मनस्तस्माद्ध्यानादेव न संशयः ३२। यत्र शब्दं न रूपं च युवती नैव तिष्ठति । मुनयस्तत्र गच्छंति तपःसिद्ध्यर्थमेव हि ३३। अयं गीतः पवित्रस्ते बहुसौख्यप्रदायकः । न पश्येम वयं वीर तिष्ठामो वनसंस्थिताः ३४। अन्यत्स्थानं प्रयाहि त्वं नोवा वयं व्रजामहे । गीतविधाधर उवाच- इंद्रियाणां बलं वर्गं जितं येन महात्मना ३५। स जयी कथ्यते योगी स च वीरः ससाधकः । शब्दं श्रुत्वाथ वा दृष्ट्वा रूपमेवं महामते ३६। चलते नैव यो ध्यानात्स धीरस्तपसाधकः । भवांस्तु तेजसा हीन इंद्रियैर्विजितो यतः ३७। स्वर्गेपि नास्ति सामर्थ्यं मम गीतस्य धर्षणे । वर्जयंति वनं सर्वे हीनवीर्या न संशयः ३८। अयं साधारणो विप्र वनदेशो न संशयः । देवानां सर्वजीवानां यथा मम तथा तव ३९। कथं गच्छाम्यहं त्यक्त्वा वनमेवमनुत्तमम् । यूयं गच्छंतु तिष्ठंतु यद्भव्यं तत्तु नान्यथा ४०। एवमाभाष्य तं विप्रं गीतविद्याधरस्तदा । समाकर्ण्य ततस्तेन मुनिना तस्य उत्तरम् ४१। चिंतयामास मेधावी किं कृत्वा सुकृतं भवेत् । क्षमां कृत्वा जगामाथ अन्यत्स्थानं द्विजोत्तमः ४२। तपश्चचार धर्मात्मा योगासनगतः सदा । कामं क्रोधं परित्यज्य मोहं लोभं तथैव च ४३। सर्वेन्द्रियाणि संयम्य मनसा सममेव च । एवं स्थितस्तदा योगी पुलस्त्यो मुनिसत्तमः ४४। सुकलोवाच- गते तस्मिन्महाभागे पुलस्त्ये मुनिपुंगवे । कालादिष्टेन तेनापि गीतविद्याधरेण च ४५। चिंतितं सुचिरं कालं न दृष्टोयं भयान्मम । क्व गतस्तिष्ठते वापि कुरुते किं कथं च सः ४६। ज्ञात्वा पद्मात्मजसुतमेकांतवनशालिनम् । गतो वराहरूपेण तस्याश्रममनुत्तमम् ४७। आसनस्थं महात्मानं तेजोज्वालासमाविलम् । दृष्ट्वा चकार वै क्षोभं तस्य विप्रस्य भामिनि ४८। धर्षयेन्नियतं विप्रं तुंडाग्रेण कुचेष्टया । पशुं ज्ञात्वा महाराज क्षमते तस्य दुष्कृतम् ४९। मूत्रयेत्पुरतः कृत्वा विष्ठां च कुरुते ततः । नृत्यते क्रीडते तत्र पतति प्रोच्चलेत्पुनः ५०। पशुं ज्ञात्वा परित्यक्तो मुनिना तेन भूपते । एकदा तु तथायाते तेन रूपेण वै पुनः ५१। अट्टाट्टहासेन पुनर्हास्यमेवं कृतं तदा । रोदनं च कृतं तत्र गीतं गायति सुस्वरम् ५२। तथा तमागतं विप्रो गीतविद्याधरं नृप । चेष्टितं तस्य वै दृष्ट्वा घोणिरेष भवेन्नहि ५३। ज्ञात्वा तस्य तु वृत्तांतं मामेवं परिचालयेत् । पशुं ज्ञात्वा मया त्यक्तो दुष्ट एष सुनिर्घृणः ५४। एवं ज्ञात्वा महात्मानं गंधर्वाधममेव हि । चुकोप मुनिशार्दूलस्तं शशाप महामतिः ५५। यस्माच्छूकररूपेण मामेवं परिचालयेः । तस्माद्व्रज महापाप पापयोनिं तु शौकरीम् ५६। शप्तस्तेनापि विप्रेण गतो देवं पुरंदरम् । तमुवाच महात्मानं कंपमानो वरानने ५७। शृणु वाक्यं सहस्राक्ष तव कार्यं कृतं मया । तप एव हि कुर्वन्सन्दारुणं मुनिपुंगवः ५८। तस्मात्तपःप्रभावात्तु चालितः क्षोभितो मया । शप्तस्तेनास्मि विप्रेण देवरूपं प्रणाशितम् ५९। पशुयोनिं गतं शक्र मामेवं परिरक्षय । ज्ञात्वा तस्य स वृत्तांतं गीतविद्याधरस्य च ६०। तेन सार्धंगतश्चेंद्रस्तं मुनिं पर्यभाषत । दीयतामनुग्रहो नाथ सिद्धिज्ञोसि द्विजोत्तम ६१। क्षम्यतां मुनिवर्यास्मिन्क्रियतां शापमोक्षणम् । इति संप्रार्थितो विप्रो महेंद्रेणाह हृष्टधीः ६२। पुलस्त्य उवाच- वचनात्तव देवेश क्षंतव्यं च मयापि हि । भविष्यति महाराज मनुपुत्रो महाबलः ६३। इक्ष्वाकुर्नाम धर्मात्मा सर्वधर्मानुपालकः । तस्य हस्ताद्यदा मृत्युरस्यैव च भविष्यति ६४। तदैष वै स्वकं देहं प्राप्स्यते नात्र संशयः । एतत्ते सर्ववृत्तांतं शूकरस्य निवेदितम् ६५। आत्मनश्च प्रवक्ष्यामि पत्या सार्धं शृणुष्व हि । मया च पातकं घोरं कृतं यत्पापया पुरा ६६। इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने सुकलाचरित्रे। षट्चत्वारिंशोऽध्यायः ४६।

ṣaṭcatvāriṃśo'dhyāyaḥ sukalovāca- śvasaṃtīṃ śūkarīṃ dṛṣṭvā patitāṃ putravatsalām | sudevāvakṛpayāviṣṭā gatvā tāṃ duḥkhitāṃ prati 1| abhiṣicya mukhaṃ tasyāḥ śītalenodakena ca | punaḥ sarvāṃgamevāpi duḥkhitāṃ raṇaśālinīm 2| puṇyena śītatoyena sā uvācābhiṣiṃcatīm | uvāca mānuṣīṃ vācaṃ susvaraṃ nṛpatipriyām 3| sukhaṃ bhavatu te devi abhiṣiktā tvayā yadi | saṃparkāddarśanāttedya gato me pāpasaṃcayaḥ 4| tadākarṇya mahadvākyamadbhutākārasaṃyutam | citrametanmayā dṛṣṭaṃ kṛtaṃ te'nāmayaṃ vacaḥ 5| paśujātimatīceyaṃ sauṣṭhavaṃ bhāṣate sphuṭam | svaravyaṃjanasaṃpannaṃ saṃskṛtamuttamaṃ mama 6| harṣeṇa vismayenāpi kṛtvā sāhasamuttamam | tatrasthā sā mahābhāgā taṃ patiṃ vākyamabravīt 7| paśya rājannapūrveyaṃ saṃskṛtaṃ bhāṣate mahat | paśuyonigatā ceyaṃ yathā vai mānuṣo vadet 8| tadākarṇya tato rājā sarvajñānavatāṃ varaḥ | adbhutamadbhutākāraṃ yanna dṛṣṭaṃ śrutaṃ mayā 9| tāmuvāca tato rājā sudevāṃ supriyāṃ tadā | pṛccha caināṃ śubhāṃ kāṃte kā ceyaṃ tu bhaviṣyati 10| śrutvā tu nṛpatervākyaṃ sā papraccha ca sūkarīm | kā bhaviṣyasi tvaṃ bhadre citraṃ te dṛśyate bahu 11| paśuyonigatā tvaṃ vai bhāṣase mānuṣaṃ vacaḥ | sauṣṭhavaṃ jñānasaṃpannaṃ vada me pūrvaceṣṭitam 12| bhartuścāpi mahārāja bhaṭasyāsya mahātmanaḥ | koyaṃ dharmo mahāvīryo gataḥ svargaṃ parākramaiḥ 13| ātmanaśca svabhartuśca sarvaṃ pūrvānugaṃ vada | evamuktvā mahābhāgā virarāma nṛpapriyā 14| śūkaryuvāca- yadi pṛcchasi māṃ bhadre mamāsya ca mahātmanaḥ | tatsarvaṃ te pravakṣyāmi caritaṃ pūrvaceṣṭitam 15| ayameṣa mahāprājño gaṃdharvo gītapaṃḍitaḥ | raṃgavidyādharo nāma sarvaśāstrārthakovidaḥ 16| meruṃ girivaraśreṣṭhaṃ cārukaṃdaranirjharam | tamāśritya mahātejāḥ pulastyo munisattamaḥ 17| tapaścacāra tejasvī nirvyalīkena cetasā | vidyādharastatra gataḥ svecchayā sa mahāprabho 18| tamāśritya giriśreṣṭhaṃ gītamabhyasate tadā | svaratālasamopetaṃ susvaraṃ cāruhāsini 19| gītaṃ śrutvā munistasya dhyānāccalitamānasaḥ | gāyaṃtaṃ tamuvācedaṃ gītavidyādharaṃ prati 20| bhavadgītena divyena devā muhyaṃti nānyathā | susvareṇa supuṇyena tālamānena paṃḍita 21| layayuktena bhāvena mūrcchanā sahitena ca | me manaścalitaṃ dhyānādgītenānena suvrata 22| idaṃ sthānaṃ parityajya anyasthānaṃ vrajasva tat | gītavidyādhara uvāca- ātmajñānasamaṃ gītamanyasthānaṃ vrajāmi kim 23| duḥkhaṃ dade na kasyāpi sukhado nṛṣu sarvadā | gītenānena divyena sarvāstuṣyaṃti devatāḥ 24| śaṃbhuścāpi samānīto gītadhvanirato dvija | gītaṃ sarvarasaṃ proktaṃ gītamānaṃdadāyakam 25| śṛṃgārādyārasāḥ sarve gītenāpi pratiṣṭhitāḥ | śobhāmāyāṃti gītena vedāścatvāra uttamāḥ 26| gītena devatāḥ sarvāstoṣamāyāṃti nānyathā | tadevaṃ nindase gītaṃ māmevaṃ paricālayeḥ 27| anyāyo'yaṃ mahābhāga tavaiva iha dṛśyate | pulastya uvāca- satyamuktaṃ tvayādyaiva gītārthaṃ bahupuṇyadam 28| śṛṇu tvaṃ māmakaṃ vākyaṃ mānaṃ tyaja mahāmate | nāhaṃ gītaṃ prakutsāmi gītaṃ vaṃdāmi nānyathā 29| vidyāścaturdaśaivaitā ekībhāvena bhāvadāḥ | prāṇināṃ siddhimāyāṃti manasā niścalena ca 30| tapaśca tadvanmaṃtrāśca susiddhyaṃtyekaciṃtayā | hṛṣīkāṇāṃ mahāvargaścapalo mama saṃmataḥ 31| viṣayeṣveva sarveṣu nayatyātmānamuccakaiḥ | cālayitvā manastasmāddhyānādeva na saṃśayaḥ 32| yatra śabdaṃ na rūpaṃ ca yuvatī naiva tiṣṭhati | munayastatra gacchaṃti tapaḥsiddhyarthameva hi 33| ayaṃ gītaḥ pavitraste bahusaukhyapradāyakaḥ | na paśyema vayaṃ vīra tiṣṭhāmo vanasaṃsthitāḥ 34| anyatsthānaṃ prayāhi tvaṃ novā vayaṃ vrajāmahe | gītavidhādhara uvāca- iṃdriyāṇāṃ balaṃ vargaṃ jitaṃ yena mahātmanā 35| sa jayī kathyate yogī sa ca vīraḥ sasādhakaḥ | śabdaṃ śrutvātha vā dṛṣṭvā rūpamevaṃ mahāmate 36| calate naiva yo dhyānātsa dhīrastapasādhakaḥ | bhavāṃstu tejasā hīna iṃdriyairvijito yataḥ 37| svargepi nāsti sāmarthyaṃ mama gītasya dharṣaṇe | varjayaṃti vanaṃ sarve hīnavīryā na saṃśayaḥ 38| ayaṃ sādhāraṇo vipra vanadeśo na saṃśayaḥ | devānāṃ sarvajīvānāṃ yathā mama tathā tava 39| kathaṃ gacchāmyahaṃ tyaktvā vanamevamanuttamam | yūyaṃ gacchaṃtu tiṣṭhaṃtu yadbhavyaṃ tattu nānyathā 40| evamābhāṣya taṃ vipraṃ gītavidyādharastadā | samākarṇya tatastena muninā tasya uttaram 41| ciṃtayāmāsa medhāvī kiṃ kṛtvā sukṛtaṃ bhavet | kṣamāṃ kṛtvā jagāmātha anyatsthānaṃ dvijottamaḥ 42| tapaścacāra dharmātmā yogāsanagataḥ sadā | kāmaṃ krodhaṃ parityajya mohaṃ lobhaṃ tathaiva ca 43| sarvendriyāṇi saṃyamya manasā samameva ca | evaṃ sthitastadā yogī pulastyo munisattamaḥ 44| sukalovāca- gate tasminmahābhāge pulastye munipuṃgave | kālādiṣṭena tenāpi gītavidyādhareṇa ca 45| ciṃtitaṃ suciraṃ kālaṃ na dṛṣṭoyaṃ bhayānmama | kva gatastiṣṭhate vāpi kurute kiṃ kathaṃ ca saḥ 46| jñātvā padmātmajasutamekāṃtavanaśālinam | gato varāharūpeṇa tasyāśramamanuttamam 47| āsanasthaṃ mahātmānaṃ tejojvālāsamāvilam | dṛṣṭvā cakāra vai kṣobhaṃ tasya viprasya bhāmini 48| dharṣayenniyataṃ vipraṃ tuṃḍāgreṇa kuceṣṭayā | paśuṃ jñātvā mahārāja kṣamate tasya duṣkṛtam 49| mūtrayetpurataḥ kṛtvā viṣṭhāṃ ca kurute tataḥ | nṛtyate krīḍate tatra patati proccaletpunaḥ 50| paśuṃ jñātvā parityakto muninā tena bhūpate | ekadā tu tathāyāte tena rūpeṇa vai punaḥ 51| aṭṭāṭṭahāsena punarhāsyamevaṃ kṛtaṃ tadā | rodanaṃ ca kṛtaṃ tatra gītaṃ gāyati susvaram 52| tathā tamāgataṃ vipro gītavidyādharaṃ nṛpa | ceṣṭitaṃ tasya vai dṛṣṭvā ghoṇireṣa bhavennahi 53| jñātvā tasya tu vṛttāṃtaṃ māmevaṃ paricālayet | paśuṃ jñātvā mayā tyakto duṣṭa eṣa sunirghṛṇaḥ 54| evaṃ jñātvā mahātmānaṃ gaṃdharvādhamameva hi | cukopa muniśārdūlastaṃ śaśāpa mahāmatiḥ 55| yasmācchūkararūpeṇa māmevaṃ paricālayeḥ | tasmādvraja mahāpāpa pāpayoniṃ tu śaukarīm 56| śaptastenāpi vipreṇa gato devaṃ puraṃdaram | tamuvāca mahātmānaṃ kaṃpamāno varānane 57| śṛṇu vākyaṃ sahasrākṣa tava kāryaṃ kṛtaṃ mayā | tapa eva hi kurvansandāruṇaṃ munipuṃgavaḥ 58| tasmāttapaḥprabhāvāttu cālitaḥ kṣobhito mayā | śaptastenāsmi vipreṇa devarūpaṃ praṇāśitam 59| paśuyoniṃ gataṃ śakra māmevaṃ parirakṣaya | jñātvā tasya sa vṛttāṃtaṃ gītavidyādharasya ca 60| tena sārdhaṃgataśceṃdrastaṃ muniṃ paryabhāṣata | dīyatāmanugraho nātha siddhijñosi dvijottama 61| kṣamyatāṃ munivaryāsminkriyatāṃ śāpamokṣaṇam | iti saṃprārthito vipro maheṃdreṇāha hṛṣṭadhīḥ 62| pulastya uvāca- vacanāttava deveśa kṣaṃtavyaṃ ca mayāpi hi | bhaviṣyati mahārāja manuputro mahābalaḥ 63| ikṣvākurnāma dharmātmā sarvadharmānupālakaḥ | tasya hastādyadā mṛtyurasyaiva ca bhaviṣyati 64| tadaiṣa vai svakaṃ dehaṃ prāpsyate nātra saṃśayaḥ | etatte sarvavṛttāṃtaṃ śūkarasya niveditam 65| ātmanaśca pravakṣyāmi patyā sārdhaṃ śṛṇuṣva hi | mayā ca pātakaṃ ghoraṃ kṛtaṃ yatpāpayā purā 66| iti śrīpadmapurāṇe bhūmikhaṃḍe venopākhyāne sukalācaritre| ṣaṭcatvāriṃśo'dhyāyaḥ 46|