Chapter 115

श्रीराम उवाच- कथं पातकसंघात संक्रमे ब्राह्मणाधमे । पुराणज्ञः कथं व्याख्यां चकार द्विजसत्तम १। शंभुरुवाच- अध्यापने चाध्ययने जायते चाथ संगमः । संगतौ वत्सरं राम याति पातकि पातकम् २। पुराणज्ञे तु काकुत्स्थ सर्वतत्वार्थवेदिनि । अपिपातकसंदोह चीर्णपापं प्रणश्यति ३। प्रभूतवह्निनाशे हि धूमराशिर्यथैव हि । शलभो दीपनाशाय वह्निनाशाय न प्रभुः ४। कृतं पापं तथान्येषां नाशनाय पुराणिकः । भूतादिग्रस्तमर्त्यानां भूतादि भयमोचकः ५। समंत्रवानपनयेद्यथा न स्वयमातुरः । पौराणिकस्तथा पापं न किंचित्प्राप्तुमर्हति ६। आत्मना च कृतं पापमन्यैरपि च यत्कृतम् । पुराणज्ञो नाशयति त्वतिदुष्टं स्वकर्म्म वा ७। भवानीशे हृषीकेशे समवृत्तिर्विवेकवान् । लोकवेदक्रियावेत्ता रुद्रजाप्यतिनिःस्पृहः ८। तुष्टः शांतः क्रियादक्षः प्रभूतो योगकृद्वशी । यथैव ते पुराणज्ञो वसिष्ठो भगवानृषिः ९। नियोगात्तव भूपाल अयोध्यायामतिष्ठत । अपालयद्भुवं कृत्स्नां त्वां च रक्षः समापतत् १०। स च शुक्रोपदेशेन राक्षसस्त्वामथाभ्यगात् । निद्रासक्तं हनिष्यामि नान्यथावसरस्त्विति ११। अथ विप्रो विदित्वैतद्वसिष्ठस्त्वद्धितप्रियः । सुप्तं प्रमत्तं काकुत्स्थं रक्षो हंति न संशयः १२। ब्रह्मावाप्तवरं तद्धि मया कार्यं निवारणम् । इति संचिंत्य विप्रर्षिः सेनामादाय निर्गतः १३। रक्षो हंतुमशक्तस्तु मृत्युहीनं ततो मुनिः । स्वयं च राक्षसो भूत्वा वाक्यमाह महामुनिः १४। किमर्थमागतोसीह वनं मुनिनिषेवितम् । स आह राजा रक्षोघ्नस्तमहं हंतुमागतः १५। मुनिरप्याह किं तेन जीवितेन मृतेन वा । भुक्त्वामिषं मदीयं तु युद्धं कृत्वा जयं व्रज १६। राक्षस उवाच- कथं त्वं राक्षसो मह्यं भक्षणाय भविष्यसि । वसिष्ठोऽप्यथ मानुष्यमास्थाय वियति स्थितः १७। निष्ठीव्य मस्तके तस्य मुष्टिना तमताडयत् । ताडितो राक्षसस्तेन व्यद्रावयदृषिश्च तम् १८। पलायमानावन्योन्यं जलधिं तु गतावुभौ । तत्रस्थेन ग्रहेणासौ गृहीतो राक्षसस्तदा १९। मुनिः पुनरयोध्यायां पूर्ववत्समतिष्ठत । शंभुरुवाच- तस्मात्स्वाभिमतं कुर्यात्पुराणज्ञो विमत्सरः २०। श्रवणस्य विधानं च कथयामि शुभं शृणु । शुक्लपक्षे दिने शुद्धे वारनक्षत्रयोगतः २१। करणे चापि लग्ने च ग्रहताराबलान्विते । अमूढेन ग्रहे बाले न च वृद्धौ गुरौस्थिते २२। न कृष्णपक्षे ग्रहणे न च नास्तिकसंनिधौ । पूर्वोक्तलक्षणोपेतं पुराणं शृणुयादिति २३। शुद्धगेहेऽथवा शुद्धवेदिकायां मठेथ वा । नदीतीरे देवगेहे सभामंडप एव च २४। रथ्या मठेथ वा रम्ये पुण्यशालासु राघव । स्वयं नमस्य विप्रेंद्रान्पुराणज्ञं विशेषतः २५। आसनं कल्पितं कुर्य्यादूर्ध्वं सर्वविशेषितम् । एहि धर्म्मासनमिति वक्तव्यं स्यादनिष्ठुरम् २६। पुराणप्रक्रमदिने यत्कार्यं तदुदीरयेत् । व्याख्यातारं पुराणस्य वस्त्राद्यैः परिपूजयेत् २७। शुभानि दत्वा वस्त्राणि सूक्ष्माणि च नवानि च । करकंठविभूषादि पात्रमासनमेव च २८। गंधपुष्पाक्षतैः पूज्य तांबूलं विनिवेद्य च । शुक्लांबरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम् २९। प्रसन्नवदनं ध्यायेत्सर्वविघ्नोपशांतये । सभासदश्च संपूज्य गणेशं प्रार्थयेत्ततः ३०। ॐनमेत्यादि मंत्रेण पूजनं भारती नुतिः । प्रातःकाले पुराणस्य प्रक्रमं प्रारभेदिति ३१। उपक्रमदिने राम त्रिपंचदश वा शुभाः । श्लोका द्वितीये दिवसे ततो द्विगुणिताः शुभाः ३२। तृतीये दिवसे राम ततश्चाधिकमिष्यते । दिनानामव्यवच्छेदाद्व्याख्यानं श्रवणं तथा ३३। व्यवस्थितिर्यदा जाता तदा पौराणिकं गुरुम् । तांबूलादिप्रदायाथ परेद्युः शृणुयादपि ३४। पुराणमेवं श्रोतव्यं दैनंदिनमिति श्रुतिः । व्रतरूपेण यः कश्चित्पुराणं शृणुयान्नरः ३५। यदैवं तत्पुराणं तु तत्र याति न संशयः । पुराणं श्रोतुकामेन श्लोकश्चैकोपि चेच्छ्रुतः ३६। तद्दिने तु कृतं पापं नाशयेत्तु न संशयः ३७। एवं पुराणं शृणुयाच्च यस्तु स ब्रह्महत्याकृतपापबंधात् । सुरापीतिः स्वर्णहरश्च राम गुर्वंगनागश्च विमुक्तिमेति ३८। पापानि चान्यानि कृतानि पुंभिः सर्वाणि नश्यंति पुराकृतानि । इहापि यान्यब्दशतार्जितानि श्रोतुर्विनश्यंति तथा च वक्तुः ३९। कलौ समस्तविप्राणां सर्वज्ञत्वं न विद्यते । विगुणापि ततो व्याख्या फलदा दानकर्मवत् ४०। पुराणानामभिप्रायं व्यासो वेद न चापरः । अहं वेद्मि विशेषेण व्यासादपि विधेरपि ४१। न स्वाध्यायस्तपो वापि न मंत्रो न जुहोतयः । फलंति न तथा तिष्ये पुराणश्रवणं यथा ४२। एकैकश्रवणादेव पातकं महदेव तु । नाशमाप्नोत्यसंदेहः श्रीशैले वर्तनादिव ४३। अतो गुरुः पुराणज्ञः श्रोतृवंद्योऽघनाशनः । न तस्मादधिकः कश्चिद्गुरुरस्ति गतिप्रदः ४४। मंत्रेषु गुरवो ये च वेदशास्त्रेषु ये मताः । नेशते सर्वविज्ञानं दातुं तस्मान्न बोधकाः ४५। पिशाचाः प्रायशो राम ब्रह्मराक्षसनामिनः । वेदमंत्रस्य वेत्तारो दृश्यंते न पुराणवित् ४६। पुराणविमुखो नैव सर्वः सर्वं हि पश्यति । पुराणज्ञो हि तस्तस्मात्पापनाशकरः प्रभुः ४७। तत्पूजा सर्वपूजा स्यात्सर्वद्रोहोऽस्य पीडनम् । यथा समस्तदानानां विद्यादानं प्रशस्यते ४८। पौराणिकस्तथा धन्यस्तत्र दानं महत्फलम् । राम उवाच-। किं वा पौराणिके देयं कियत्कीदृशमेव च ४९। पुराणं कीदृशं वर्ज्यं वर्ज्यः कीदृक्पुराणवित् । शंभुरुवाच- षड्रसानन्नपानानि स्नेहद्रव्याणि यानि च ५०। गृहं सोपस्करं राम पुराणज्ञाय दापयेत् । पर्याप्तान्येव सर्वाणि अधिकानि फलाधिकात् ५१। दद्याद्द्रव्यमतो भूयः सचैलं शोभितं मृदु । भूषणानि यथार्हाणि स्वशक्त्या प्रतिपादयेत् ५२। गंधपुष्पं प्रतिदिनं केवलं गंधमेव च । केवलं च तथा पुष्पं फलकाले फलान्यपि ५३। तांबूलं च तथा दद्यान्नमस्कुर्याच्च भक्तितः । पुराणस्य समाप्तौ तु दद्याद्दानादिकं तथा ५४। अधिकं तु तथा देयं भूहिरण्यादिकं नृप । न च तूष्णीमुपक्रम्य श्रोतुमर्हति कश्चन ५५। सभासद्भिः कृता चैव या पूजैकेन वा कृता । देवस्थाने यथाशक्ति सर्वैः पूजनमिष्यते ५६। तीर्थेपि च यथा राम पुण्येष्वायतनेषु च । स्वशक्त्या पूजनं कुर्यात्पुराणज्ञाय राघव ५७। श्रोतुस्तु लक्षणं पूर्वं मयोक्तं तु भवेन्नृप । पौराणिकस्य सर्वस्य लक्षणं कथयामि ते ५८। कुलहीनो महाव्याधिर्महापापी तिरस्कृतः । शौचाचारविहीनश्च वेदस्मृतिविवर्जितः ५९। अन्यदेवः पूतिवचो व्यंगश्चाप्यधिकांगवान् । परपूर्वापतिः स्तेनः प्राणिहंता निराकृतिः ६०। अथ वर्ज्यं पुराणं ते कथयामि नृपोत्तम । पूर्वज्ञैरुच्यमानं च यत्प्रोक्तं मुनिभिः परैः ६१। व्यासादयो मुनिवरा यत्प्रोचुस्तदुदीरयेत् । पुराणस्थं पठेद्ग्रन्थं व्याख्यायेत विचारयन् ६२। यया कयापि वा राम भाषयादेशभाषतः । न देशभाषा रचितं ग्रंथं श्रुत्वा फलं लभेत् ६३। व्याख्या या कापि काकुत्स्थ पुराणस्य हिता हि सा । तस्मात्त्वं देवयाचस्व व्याख्यास्ये यत्पुराणकम् ६४। शंभुरुवाच- एवं पौराणिकेनोक्तं श्रुतवानपि गौतमः । स्वयं वस्त्रत्रयं प्रादाद्ब्राह्मणाय महात्मने ६५। कौर्मं पुराणं प्रथमं श्रुतवानिति नः श्रुतम् । दत्तवान्स्वर्णमधिकं वस्त्राणि च शुभानि च ६६। अथ लैंगं च शुश्राव वैष्णवं वामनं तथा । पाद्मं च गारुडं चैव सौरं ब्राह्ममथैव च ६७। एवमष्ट स शुश्राव पुराणानि स गौतमः । अथ रामायणं चैव कौर्ममेव पुनश्च सः ६८। शिवनारायणेत्येवं जपं चक्रे सदैव हि । अवाप निधनं चापि स गतो ब्रह्मणः पदम् ६९। ब्रह्मा संपूज्य तं विप्रं विष्णुलोकमथागमत् । विष्णुना पूजितः सोऽथ जगाम शिवमंदिरम् ७०। सर्वेषामेव वंद्योऽसौ गौतमो मुनिसत्तमः । भारतश्रवणे चापि नियमा ये मयेरिताः ७१। पुरा व्यासेन मुनिना त्रिवर्षाद्यत्कृतं शुभम् । श्रवणात्तस्य कृत्स्नस्य व्याकर्ता भारतस्य यः ७२। न किंचित्प्रणमेद्विप्रं मुक्त्वा योगिनमुत्तमम् । सर्वेषामेव वंद्योसौ भारतं व्याकरोति यः ७३। यो महाभारतं नित्यं व्याख्यास्यति पठेच्च वा । स सर्वेभ्योधिको विप्रस्तारयेच्चैव मानवान् ७४। व्याकरोति च पर्वैकं सर्वाणि कतिचित्तु वा । सर्वपापविनिर्मुक्तो हव्ये कव्ये विशिष्यते ७५। तमेव प्रणमेद्विप्रं तमेवार्हं च पूजयेत् । तमेव भोजयेन्नित्यं सर्वं तस्मै निवेदयेत् ७६। तस्य पूजाविधिः प्रोक्तो व्याख्यानसमये द्विजः । प्रतिपूज्योऽथ वस्त्राद्यैः पूजयेद्विधिमार्गतः ७७। आदिपर्वसमाप्तौ च सूक्ष्मवस्त्रत्रयं ददेत् । सुवर्णं च यथाशक्ति सभापर्वणि वाससी ७८। आनुशासनिकारण्यस्वर्गारोहेषु पर्वसु । आदिपर्वणि पूजा या सा पूजा नृपपुंगव ७९। कर्णाश्वमेधवैराटशल्यद्रोणेषु पर्वसु । सूक्ष्मवस्त्रत्रयं शुद्धं निष्कद्वयमथापि वा ८०। क्षुद्रपर्वस्वथान्येषु निष्कावथ समानयेत् । हरिवंशे सनिष्कं तु वस्त्रत्रितयमेव तु ८१। भारतस्याखिलस्यैव समाप्तौ क्षेत्रदो भवेत् । रामायणस्य श्रवणे कांडेकांडे प्रपूजयेत् ८२। क्षेत्रं पर्याप्तमथवा सुवर्णमपि दापयेत् । व्याख्यातुर्गुरुवाक्यस्य सर्वकल्मषनाशनः ८३। अर्थोधर्म्मश्च कामश्च मोक्षश्च नृपसत्तम । व्याख्याश्रवणतः सर्वे सिद्धयंति च सुबुद्धयः ८४। ब्रह्महत्यादिपापानां सर्वेषामपि नाशनम् । एकेन श्रवणेनास्य किं नरैर्न श्रुतं भुवि ८५। यानवसुसुवर्णाद्यैर्नित्यमेनं प्रपूजयेत् । व्याख्यातारं यतः पापसंदोहस्य विनाशनम् ८६। अन्यान्यपि पुराणानि मुनिप्रोक्तानि तान्यपि । श्रोतॄणां पापनाशाय वक्तुश्चापि विशेषतः ८७। यश्च सर्वपुराणानि षट्त्रिंशत्तु प्रकीर्तयेत् । शृणोति वा न तस्यास्ति चित्तच्छेदः कदाचन ८८। ब्राह्मं पुराणं प्रथमं द्वितीयं पाद्ममुच्यते । तृतीयं वैष्णवं चैव चतुर्थं शैवमुच्यते ८९। अथ भागवतं प्रोक्तं पंचमं षष्ठमुच्यते । भविष्यं नारदीयं च सप्तमं परिकीर्तितम् ९०। मार्कंडेयमिति प्रोक्तमष्टमं नवमं तथा । आग्नेयं ब्रह्मवैवर्तं दशमं परिकीर्तितम् ९१। लैंगं च वामनं चैव स्कांदं मात्स्यमथैव च । कौर्मं वाराहमुदितं गारुडं वाथ कीर्तितम् ९२। ब्रह्मांडमित्यष्टादशपुराणानि विदुर्बुधाः । तथा चोपपुराणानि कथयिष्याम्यतः परम् ९३। आद्यं सनत्कुमाराख्यं नारसिंहमतः परम् । तृतीयमांडमुद्दिष्टं दौर्वाससमथैव च ९४। नारदीयमथान्यं च कापिलं मानवं तथा । तद्वदौशनस प्रोक्तं ब्रह्मांडं च ततः परम् ९५। वारुणं कालिकाह्वानं माहेशं सांबमेव च । सौरं पाराशरं चैव मारीचं भार्गवाह्वयम् ९६। कौमारं च पुराणानि कीर्तितान्यष्ट वै दश । अष्टादशपुराणानां व्याकर्ता तु भवेन्मनुः ९७। इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शिवराघवसंवादे पुराणमाहात्म्यकथनंनाम पंचदशोत्तरशततमोऽध्यायः ११५।

śrīrāma uvāca- kathaṃ pātakasaṃghāta saṃkrame brāhmaṇādhame | purāṇajñaḥ kathaṃ vyākhyāṃ cakāra dvijasattama 1| śaṃbhuruvāca- adhyāpane cādhyayane jāyate cātha saṃgamaḥ | saṃgatau vatsaraṃ rāma yāti pātaki pātakam 2| purāṇajñe tu kākutstha sarvatatvārthavedini | apipātakasaṃdoha cīrṇapāpaṃ praṇaśyati 3| prabhūtavahnināśe hi dhūmarāśiryathaiva hi | śalabho dīpanāśāya vahnināśāya na prabhuḥ 4| kṛtaṃ pāpaṃ tathānyeṣāṃ nāśanāya purāṇikaḥ | bhūtādigrastamartyānāṃ bhūtādi bhayamocakaḥ 5| samaṃtravānapanayedyathā na svayamāturaḥ | paurāṇikastathā pāpaṃ na kiṃcitprāptumarhati 6| ātmanā ca kṛtaṃ pāpamanyairapi ca yatkṛtam | purāṇajño nāśayati tvatiduṣṭaṃ svakarmma vā 7| bhavānīśe hṛṣīkeśe samavṛttirvivekavān | lokavedakriyāvettā rudrajāpyatiniḥspṛhaḥ 8| tuṣṭaḥ śāṃtaḥ kriyādakṣaḥ prabhūto yogakṛdvaśī | yathaiva te purāṇajño vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ 9| niyogāttava bhūpāla ayodhyāyāmatiṣṭhata | apālayadbhuvaṃ kṛtsnāṃ tvāṃ ca rakṣaḥ samāpatat 10| sa ca śukropadeśena rākṣasastvāmathābhyagāt | nidrāsaktaṃ haniṣyāmi nānyathāvasarastviti 11| atha vipro viditvaitadvasiṣṭhastvaddhitapriyaḥ | suptaṃ pramattaṃ kākutsthaṃ rakṣo haṃti na saṃśayaḥ 12| brahmāvāptavaraṃ taddhi mayā kāryaṃ nivāraṇam | iti saṃciṃtya viprarṣiḥ senāmādāya nirgataḥ 13| rakṣo haṃtumaśaktastu mṛtyuhīnaṃ tato muniḥ | svayaṃ ca rākṣaso bhūtvā vākyamāha mahāmuniḥ 14| kimarthamāgatosīha vanaṃ muniniṣevitam | sa āha rājā rakṣoghnastamahaṃ haṃtumāgataḥ 15| munirapyāha kiṃ tena jīvitena mṛtena vā | bhuktvāmiṣaṃ madīyaṃ tu yuddhaṃ kṛtvā jayaṃ vraja 16| rākṣasa uvāca- kathaṃ tvaṃ rākṣaso mahyaṃ bhakṣaṇāya bhaviṣyasi | vasiṣṭho'pyatha mānuṣyamāsthāya viyati sthitaḥ 17| niṣṭhīvya mastake tasya muṣṭinā tamatāḍayat | tāḍito rākṣasastena vyadrāvayadṛṣiśca tam 18| palāyamānāvanyonyaṃ jaladhiṃ tu gatāvubhau | tatrasthena graheṇāsau gṛhīto rākṣasastadā 19| muniḥ punarayodhyāyāṃ pūrvavatsamatiṣṭhata | śaṃbhuruvāca- tasmātsvābhimataṃ kuryātpurāṇajño vimatsaraḥ 20| śravaṇasya vidhānaṃ ca kathayāmi śubhaṃ śṛṇu | śuklapakṣe dine śuddhe vāranakṣatrayogataḥ 21| karaṇe cāpi lagne ca grahatārābalānvite | amūḍhena grahe bāle na ca vṛddhau gurausthite 22| na kṛṣṇapakṣe grahaṇe na ca nāstikasaṃnidhau | pūrvoktalakṣaṇopetaṃ purāṇaṃ śṛṇuyāditi 23| śuddhagehe'thavā śuddhavedikāyāṃ maṭhetha vā | nadītīre devagehe sabhāmaṃḍapa eva ca 24| rathyā maṭhetha vā ramye puṇyaśālāsu rāghava | svayaṃ namasya vipreṃdrānpurāṇajñaṃ viśeṣataḥ 25| āsanaṃ kalpitaṃ kuryyādūrdhvaṃ sarvaviśeṣitam | ehi dharmmāsanamiti vaktavyaṃ syādaniṣṭhuram 26| purāṇaprakramadine yatkāryaṃ tadudīrayet | vyākhyātāraṃ purāṇasya vastrādyaiḥ paripūjayet 27| śubhāni datvā vastrāṇi sūkṣmāṇi ca navāni ca | karakaṃṭhavibhūṣādi pātramāsanameva ca 28| gaṃdhapuṣpākṣataiḥ pūjya tāṃbūlaṃ vinivedya ca | śuklāṃbaradharaṃ viṣṇuṃ śaśivarṇaṃ caturbhujam 29| prasannavadanaṃ dhyāyetsarvavighnopaśāṃtaye | sabhāsadaśca saṃpūjya gaṇeśaṃ prārthayettataḥ 30| oṃnametyādi maṃtreṇa pūjanaṃ bhāratī nutiḥ | prātaḥkāle purāṇasya prakramaṃ prārabhediti 31| upakramadine rāma tripaṃcadaśa vā śubhāḥ | ślokā dvitīye divase tato dviguṇitāḥ śubhāḥ 32| tṛtīye divase rāma tataścādhikamiṣyate | dinānāmavyavacchedādvyākhyānaṃ śravaṇaṃ tathā 33| vyavasthitiryadā jātā tadā paurāṇikaṃ gurum | tāṃbūlādipradāyātha paredyuḥ śṛṇuyādapi 34| purāṇamevaṃ śrotavyaṃ dainaṃdinamiti śrutiḥ | vratarūpeṇa yaḥ kaścitpurāṇaṃ śṛṇuyānnaraḥ 35| yadaivaṃ tatpurāṇaṃ tu tatra yāti na saṃśayaḥ | purāṇaṃ śrotukāmena ślokaścaikopi cecchrutaḥ 36| taddine tu kṛtaṃ pāpaṃ nāśayettu na saṃśayaḥ 37| evaṃ purāṇaṃ śṛṇuyācca yastu sa brahmahatyākṛtapāpabaṃdhāt | surāpītiḥ svarṇaharaśca rāma gurvaṃganāgaśca vimuktimeti 38| pāpāni cānyāni kṛtāni puṃbhiḥ sarvāṇi naśyaṃti purākṛtāni | ihāpi yānyabdaśatārjitāni śroturvinaśyaṃti tathā ca vaktuḥ 39| kalau samastaviprāṇāṃ sarvajñatvaṃ na vidyate | viguṇāpi tato vyākhyā phaladā dānakarmavat 40| purāṇānāmabhiprāyaṃ vyāso veda na cāparaḥ | ahaṃ vedmi viśeṣeṇa vyāsādapi vidherapi 41| na svādhyāyastapo vāpi na maṃtro na juhotayaḥ | phalaṃti na tathā tiṣye purāṇaśravaṇaṃ yathā 42| ekaikaśravaṇādeva pātakaṃ mahadeva tu | nāśamāpnotyasaṃdehaḥ śrīśaile vartanādiva 43| ato guruḥ purāṇajñaḥ śrotṛvaṃdyo'ghanāśanaḥ | na tasmādadhikaḥ kaścidgururasti gatipradaḥ 44| maṃtreṣu guravo ye ca vedaśāstreṣu ye matāḥ | neśate sarvavijñānaṃ dātuṃ tasmānna bodhakāḥ 45| piśācāḥ prāyaśo rāma brahmarākṣasanāminaḥ | vedamaṃtrasya vettāro dṛśyaṃte na purāṇavit 46| purāṇavimukho naiva sarvaḥ sarvaṃ hi paśyati | purāṇajño hi tastasmātpāpanāśakaraḥ prabhuḥ 47| tatpūjā sarvapūjā syātsarvadroho'sya pīḍanam | yathā samastadānānāṃ vidyādānaṃ praśasyate 48| paurāṇikastathā dhanyastatra dānaṃ mahatphalam | rāma uvāca-| kiṃ vā paurāṇike deyaṃ kiyatkīdṛśameva ca 49| purāṇaṃ kīdṛśaṃ varjyaṃ varjyaḥ kīdṛkpurāṇavit | śaṃbhuruvāca- ṣaḍrasānannapānāni snehadravyāṇi yāni ca 50| gṛhaṃ sopaskaraṃ rāma purāṇajñāya dāpayet | paryāptānyeva sarvāṇi adhikāni phalādhikāt 51| dadyāddravyamato bhūyaḥ sacailaṃ śobhitaṃ mṛdu | bhūṣaṇāni yathārhāṇi svaśaktyā pratipādayet 52| gaṃdhapuṣpaṃ pratidinaṃ kevalaṃ gaṃdhameva ca | kevalaṃ ca tathā puṣpaṃ phalakāle phalānyapi 53| tāṃbūlaṃ ca tathā dadyānnamaskuryācca bhaktitaḥ | purāṇasya samāptau tu dadyāddānādikaṃ tathā 54| adhikaṃ tu tathā deyaṃ bhūhiraṇyādikaṃ nṛpa | na ca tūṣṇīmupakramya śrotumarhati kaścana 55| sabhāsadbhiḥ kṛtā caiva yā pūjaikena vā kṛtā | devasthāne yathāśakti sarvaiḥ pūjanamiṣyate 56| tīrthepi ca yathā rāma puṇyeṣvāyataneṣu ca | svaśaktyā pūjanaṃ kuryātpurāṇajñāya rāghava 57| śrotustu lakṣaṇaṃ pūrvaṃ mayoktaṃ tu bhavennṛpa | paurāṇikasya sarvasya lakṣaṇaṃ kathayāmi te 58| kulahīno mahāvyādhirmahāpāpī tiraskṛtaḥ | śaucācāravihīnaśca vedasmṛtivivarjitaḥ 59| anyadevaḥ pūtivaco vyaṃgaścāpyadhikāṃgavān | parapūrvāpatiḥ stenaḥ prāṇihaṃtā nirākṛtiḥ 60| atha varjyaṃ purāṇaṃ te kathayāmi nṛpottama | pūrvajñairucyamānaṃ ca yatproktaṃ munibhiḥ paraiḥ 61| vyāsādayo munivarā yatprocustadudīrayet | purāṇasthaṃ paṭhedgranthaṃ vyākhyāyeta vicārayan 62| yayā kayāpi vā rāma bhāṣayādeśabhāṣataḥ | na deśabhāṣā racitaṃ graṃthaṃ śrutvā phalaṃ labhet 63| vyākhyā yā kāpi kākutstha purāṇasya hitā hi sā | tasmāttvaṃ devayācasva vyākhyāsye yatpurāṇakam 64| śaṃbhuruvāca- evaṃ paurāṇikenoktaṃ śrutavānapi gautamaḥ | svayaṃ vastratrayaṃ prādādbrāhmaṇāya mahātmane 65| kaurmaṃ purāṇaṃ prathamaṃ śrutavāniti naḥ śrutam | dattavānsvarṇamadhikaṃ vastrāṇi ca śubhāni ca 66| atha laiṃgaṃ ca śuśrāva vaiṣṇavaṃ vāmanaṃ tathā | pādmaṃ ca gāruḍaṃ caiva sauraṃ brāhmamathaiva ca 67| evamaṣṭa sa śuśrāva purāṇāni sa gautamaḥ | atha rāmāyaṇaṃ caiva kaurmameva punaśca saḥ 68| śivanārāyaṇetyevaṃ japaṃ cakre sadaiva hi | avāpa nidhanaṃ cāpi sa gato brahmaṇaḥ padam 69| brahmā saṃpūjya taṃ vipraṃ viṣṇulokamathāgamat | viṣṇunā pūjitaḥ so'tha jagāma śivamaṃdiram 70| sarveṣāmeva vaṃdyo'sau gautamo munisattamaḥ | bhārataśravaṇe cāpi niyamā ye mayeritāḥ 71| purā vyāsena muninā trivarṣādyatkṛtaṃ śubham | śravaṇāttasya kṛtsnasya vyākartā bhāratasya yaḥ 72| na kiṃcitpraṇamedvipraṃ muktvā yoginamuttamam | sarveṣāmeva vaṃdyosau bhārataṃ vyākaroti yaḥ 73| yo mahābhārataṃ nityaṃ vyākhyāsyati paṭhecca vā | sa sarvebhyodhiko viprastārayeccaiva mānavān 74| vyākaroti ca parvaikaṃ sarvāṇi katicittu vā | sarvapāpavinirmukto havye kavye viśiṣyate 75| tameva praṇamedvipraṃ tamevārhaṃ ca pūjayet | tameva bhojayennityaṃ sarvaṃ tasmai nivedayet 76| tasya pūjāvidhiḥ prokto vyākhyānasamaye dvijaḥ | pratipūjyo'tha vastrādyaiḥ pūjayedvidhimārgataḥ 77| ādiparvasamāptau ca sūkṣmavastratrayaṃ dadet | suvarṇaṃ ca yathāśakti sabhāparvaṇi vāsasī 78| ānuśāsanikāraṇyasvargāroheṣu parvasu | ādiparvaṇi pūjā yā sā pūjā nṛpapuṃgava 79| karṇāśvamedhavairāṭaśalyadroṇeṣu parvasu | sūkṣmavastratrayaṃ śuddhaṃ niṣkadvayamathāpi vā 80| kṣudraparvasvathānyeṣu niṣkāvatha samānayet | harivaṃśe saniṣkaṃ tu vastratritayameva tu 81| bhāratasyākhilasyaiva samāptau kṣetrado bhavet | rāmāyaṇasya śravaṇe kāṃḍekāṃḍe prapūjayet 82| kṣetraṃ paryāptamathavā suvarṇamapi dāpayet | vyākhyāturguruvākyasya sarvakalmaṣanāśanaḥ 83| arthodharmmaśca kāmaśca mokṣaśca nṛpasattama | vyākhyāśravaṇataḥ sarve siddhayaṃti ca subuddhayaḥ 84| brahmahatyādipāpānāṃ sarveṣāmapi nāśanam | ekena śravaṇenāsya kiṃ narairna śrutaṃ bhuvi 85| yānavasusuvarṇādyairnityamenaṃ prapūjayet | vyākhyātāraṃ yataḥ pāpasaṃdohasya vināśanam 86| anyānyapi purāṇāni muniproktāni tānyapi | śrotṝṇāṃ pāpanāśāya vaktuścāpi viśeṣataḥ 87| yaśca sarvapurāṇāni ṣaṭtriṃśattu prakīrtayet | śṛṇoti vā na tasyāsti cittacchedaḥ kadācana 88| brāhmaṃ purāṇaṃ prathamaṃ dvitīyaṃ pādmamucyate | tṛtīyaṃ vaiṣṇavaṃ caiva caturthaṃ śaivamucyate 89| atha bhāgavataṃ proktaṃ paṃcamaṃ ṣaṣṭhamucyate | bhaviṣyaṃ nāradīyaṃ ca saptamaṃ parikīrtitam 90| mārkaṃḍeyamiti proktamaṣṭamaṃ navamaṃ tathā | āgneyaṃ brahmavaivartaṃ daśamaṃ parikīrtitam 91| laiṃgaṃ ca vāmanaṃ caiva skāṃdaṃ mātsyamathaiva ca | kaurmaṃ vārāhamuditaṃ gāruḍaṃ vātha kīrtitam 92| brahmāṃḍamityaṣṭādaśapurāṇāni vidurbudhāḥ | tathā copapurāṇāni kathayiṣyāmyataḥ param 93| ādyaṃ sanatkumārākhyaṃ nārasiṃhamataḥ param | tṛtīyamāṃḍamuddiṣṭaṃ daurvāsasamathaiva ca 94| nāradīyamathānyaṃ ca kāpilaṃ mānavaṃ tathā | tadvadauśanasa proktaṃ brahmāṃḍaṃ ca tataḥ param 95| vāruṇaṃ kālikāhvānaṃ māheśaṃ sāṃbameva ca | sauraṃ pārāśaraṃ caiva mārīcaṃ bhārgavāhvayam 96| kaumāraṃ ca purāṇāni kīrtitānyaṣṭa vai daśa | aṣṭādaśapurāṇānāṃ vyākartā tu bhavenmanuḥ 97| iti śrīpadmapurāṇe pātālakhaṃḍe śivarāghavasaṃvāde purāṇamāhātmyakathanaṃnāma paṃcadaśottaraśatatamo'dhyāyaḥ 115|