Chapter 129

वसिष्ठ उवाच। श्रूयतां ये पिशाचाश्च मोचितास्तेन तद्वने । आसीद्राजा चित्रनामा द्राविडे विषये पुरा १। सोमान्वये महावीरः शूरः शस्त्रास्त्रपारगः । गजवाजिरथौघैश्च संपन्नो विक्रमी सदा २। स्वर्णैर्नानाविधै रत्नैः पूर्णकोशो महाधनः । मध्ये नारीसहस्रस्य सदा क्रीडति तत्परः ३। स्त्रैणः कामी सदा लुब्धश्चंडकोपः स पार्थिवः । न करोति वचो धर्म्यं सचिवैः समुदीरितम् ४। विष्णुं निंदति सोऽत्यर्थं वैष्णवान्द्वेष्टि सर्वदा । कोऽसौ विष्णुः क्व दृष्टोऽसौ क्व चास्ते केन कीर्त्यते ५। इत्थं न सहते विष्णुं स राजा दैवमोहितः । नारायणं भजंते ये तान्पीडयति कोपितः ६। न ब्राह्मणान्न वेदांश्च वैदिकं कर्म न व्रतम् । न दानं मन्यते दातुं पाखंडस्थितिसंस्थितः ७। अनीत्या चंडदंडैश्च प्रजापीडां करोति सः । निष्ठुरो निर्दयः क्रूरः पुण्यकार्यपराङ्मुखः ८। च्युताचारोऽच्युतद्वेष्टा च्युताग्निश्च च्युतक्रियः । सोऽनुशास्ति जनं भूपः कालरूप इवापरः ९। ततो बहुतिथे काले स राजा पंचतां गतः । वैदिकेन विधानेन लेभे नैवोर्ध्व दैहिकम् १०। अथ किंकरयूथेन पीड्यमानो भृशं तदा । अयःकीलमये मार्गे तप्तसिक्ता प्रपूरिते ११। चंडार्करश्मिसंतप्ते वृक्षच्छायाविवर्जिते । तप्तांगारप्रकीर्णे च वह्निज्वालासमाकुले १२। लोहतुंडैश्च काकोलैर्हन्यमानः सुदारुणैः । वृकैर्दंष्ट्राकरालैश्च श्वभिर्घोरैश्च भक्षितः १३। शृण्वन्क्रंदितमन्येषां नृणां किल्बिषकारिणाम् । जगाम पार्थिवो लोकमंतकस्य भयावहम् १४। शृणु भूपगतिं तस्य तस्मिँल्लोके सुदुःसहाम् । निरयान्निरयं यातः पर्यायेण स भूपतिः १५। आदौ प्रयातस्तामिस्रे दारुणे भूरिदुःखदे । पुनश्चैवांधतामिस्रे यत्र दुःखं निरंतरम् १६। गतोऽनंतरमत्युग्रं महारौरवरौरवम् । नरकं कालसूत्रं च महानरकमेव च १७। पश्चान्मग्नः स भूपालो दुस्तरे दुःखमूर्छितः । संजीवने महावीचौ तापने संप्रतापने १८। प्रतापनरकं राजा दुःखाग्निप्लुष्टमानसः । संपातं च स काकोलं कुड्मलं पूतिमृत्तिकम् १९। लोहशंकुं मृगीयंत्रं पंथानं शाल्मलिनदीम् । प्रविष्टोऽथ महाभीमं दुर्दर्शं दुर्गमं पुनः २०। असिपत्रवनं चैव लोहचारकमेव च । एवमेतेषु सर्वेषु पतित्वा पापकृन्नृपः २१। अविंदन्नरके घोरे संतापं यातनामयम् । विष्णुप्रद्वेषघोषेण युगानामेकविंशतिः २२। भुक्त्वा च यातनां याम्यां निस्तीर्णनरको नृपः । समयाद्गिरिराजे तु पिशाचोऽभूत्तदा महान् २३। स भ्राम्यति दिशः सर्वा वने तस्मिन्बुभुक्षितः । न पश्यत्यशनं तोयं मेरावपि सदा गिरौ २४। कदाचित्पर्यटन्सोऽथ पिशाचः शोकपीडितः । प्लक्षप्रस्रवणारण्यं प्रविष्टो भाविसत्फलम् २५। बिभीतकतरुच्छायां समाश्रित्य सुदुःखितः । हा हतोऽस्मीति चाक्रंदद्घोरमुच्चैः पुनः पुनः २६। क्ष्रुत्तृड्भ्यां मुह्यमानस्य सर्वभूतद्रुहो मम । जन्मनोस्य दुरंतस्य कथमंतो भविष्यति २७। आदौ पापसमुद्रेऽस्मिन्दुःखकल्लोलमालिनी । करावलंबनं कोद्य निमग्नस्य प्रदास्यति २८। इत्थं तस्य पिशाचस्य रोदनं दीनचेतसः । देवद्युतिरधीयानः शुश्राव करुणामयम् २९। समागम्य ततस्तत्र तं पिशाचं ददर्श सः । विकरालमुखं भीमं पिशंगनयनं कृशम् ३०। ऊर्ध्वमूर्धजकृष्णांगं यमदूतमिवापरम् । ललज्जिह्वं च लंबोष्ठदीर्घजंघं शिराकुलम् ३१। दीर्घांघ्रिं शुष्कतुंडं च गर्ताक्षं शुष्कपंजरम् । अथामुं कौतुकाविष्टः पप्रच्छ मुनिपुंगवः ३२। देवद्युतिरुवाच। कोऽसि त्वं भीषणाकारः कुतो रोदिषि दारुणम् । अवस्थेयं कुतो ब्रूहि किंचाहं करवाणि ते ३३। ममाश्रमप्रविष्टा हि दुःखभाजो न जंतवः । मोदंते केवलं सर्वे वैष्णवे भवने यथा ३४। वद त्वं सत्वरं भद्र दुःखस्यैतस्य कारणम् । कालक्षेपं न कुर्वंति प्राप्तेऽथे हि मनीषिणः ३५। वसिष्ठ उवाच। श्रुत्वैतद्वचनं प्रीतः पिशाचस्त्यक्तरोदनः । उवाच दीनया वाचा प्रश्रयावनतस्तदा ३६। पिशाच उवाच। सर्वांगव्यापि संतापं जहार त्वद्वचो मयि । ग्रीष्मे दावानलोद्भूतं वर्षन्मेघ इवाचले ३७। यन्मेऽस्ति सुकृतं किंचित्तेन दृष्टोऽसि मे द्विज । न ह्यसंचितपुण्यानां सद्भिरेकत्रसंगमः ३८। इत्युक्त्वा कथयामास पूर्ववृत्तांतमात्मनः । विष्णुद्वेषप्रदोषेण दशामेतामहं गतः ३९। यन्नामप्राणान्मुक्तो हि स्मृत्वा विष्णुपदं व्रजेत् । पापिष्ठो हि हरौ तस्मिन्ममद्वेषोऽभवद्द्विज ४०। यः पालयति भूतानि धर्मं याति जगत्त्रये । योंऽतरात्मा च भूतानां तस्मिन्द्वेषो ममाभवत् ४१। कर्मणां फलदो योऽत्र सर्ववेदेषु गीयते । तपोभिरिज्यते विप्रैः समद्वेषवशंगतः ४२। त्यक्तक्रियैः प्रियारण्यैर्निःसंगैकचरैश्च यः । वेदांते यतिभिश्चिंत्यः स मे द्वेषी हरिर्द्विज ४३। ब्रह्मादयः सुराः सर्वे योगिनः सनकादयः । मुक्त्यर्थमर्चयंतीह स विष्णुर्द्वेषितो मया ४४। आदौ मध्येऽवसाने यो विश्वधाता सनातनः । यस्य नैवादिमध्यांताः समे द्वेषपदं ययौ ४५। यन्मया सुकृतं कर्म कृतं प्राक्तनजन्मनि । विष्णुद्वेषाग्निना दग्धं तत्सर्वं भस्मसादभूत् ४६। कथंचिदस्य पापस्य सीमां द्रक्ष्यामि चेदहम् । मुक्त्वा नारायणं नान्यमर्चयिष्यामि देवताम् ४७। विष्णुद्वेषाच्चिरं भुक्त्वा मया नरकयातनाम् । निरयान्निसृतः सोऽहं पैशाचीं योनिमागतः ४८। अधुना कर्ममंत्रैः कैरथानीतस्त्वदाश्रमम् । यत्र त्वद्दर्शनार्कान्मे नष्टं दुःखमयं तमः ४९। प्राप्यते मरणं यत्र बंधनं श्रीः सुखं वधूः । स तत्र नीयते स्वेन कर्मणा गलहस्तिना 6.129.५०। इदानीमुचितं कर्म ब्रूहि पैशाच्यनाशनम् । परोपकारकार्ये हि न धन्या मंदगामिनः ५१। देवद्युतिरुवाच। अहो मुष्णाति मायेयं देवासुरनृणां स्मृतिम् । यया देवेष्वपि द्वेषो जायते धर्मनाशनः ५२। स्रष्टा पालयिता हंता जगतां यो महेश्वरः । आत्मा च सर्वभूतानां तं मूढो द्वेष्टि कः कथम् ५३। भवंति सर्वकर्माणि सफलानि यदर्पणात् । तद्भक्तिविमुखो मर्त्यः को न यातीह दुर्गतिम् ५४। श्रुतिस्मृतिसदाचारविहितं कर्म केवलम् । सेवितव्यं चतुर्वर्णैर्भजन्नारायणं सदा ५५। अन्यथा निरयं यांति विना ह्यागमसेवनात् । अतो वेदविरुद्धार्थं शास्त्रोक्तं कर्म संत्यजेत् ५६। स्वबुद्धिरचितैः शास्त्रैः प्रतार्येह तु बालिशान् । विघ्नंति श्रेयसो मार्गं लोकनाशाय केवलम् ५७। विष्णुं निंदंति वेदांश्च तपो निंदंति सद्द्विजान् । तेन ते नरकं यांति ह्यसच्छास्त्रनिषेवणात् ५८। अयमेव यथा राजा द्रविडो निरयं गतः । द्विषन्नारायणं देवं देवदेवं जगत्प्रभुम् ५९। तस्माद्द्वेषं हि देवेषु ब्राह्मणेषु विशेषतः । संत्यजेत्पुण्यकामोऽत्र वेदबाह्यां क्रियां त्यजेत् ६०। इत्युक्त्वा कथयामास पिशाचाय हि तं मुनिः । प्रयागं गच्छ भो भद्र माघमासं विचारय ६१। यत्र ते निश्चिता मुक्तिः पैशाच्यान्नात्र संशयः । तत्राप्लुता दिवं यांति श्रुतिरेषा सनातनी ६२। विजहाति नरस्तत्र प्राक्तनं कर्म दुष्कृतम् । प्रयागस्नानतो नास्ति क्वाप्यन्यदधिकं परम् ६३। प्रायश्चित्तं तपोरूपं दानरूपं क्रियात्मकम् । यागयोगाधिकं विद्धि प्रयागं पापिनामपि ६४। स्वर्गापवर्गयोर्द्वारं तत्पृथिव्यामपावृतम् । सितासितोद वेणी या तां हित्वा भुवि नापरा ६५। पापनैगडबद्धस्य छेदनैककुठारिका । क्व विष्णुः सूर्यतेजोऽग्निर्गंगायामुनसंगमः ६६। क्व वराकी नृणां तुच्छा पापराशि तृणाहुतिः । मलीमसघनध्वंसे यथा शरदि चंद्रमाः ६७। भाति पापक्षयादूर्ध्वं नरो वेणीजलाप्लुतः । सितासितस्य माहात्म्यमहं वक्तुं न ते क्षमः ६८। यत्तोयकणसंस्पृष्टो मुक्तः केरलको द्विजः । इति वाक्यमृषेः श्रुत्वा पिशाचस्तुष्टमानसः ६९। मुक्तदुःखइव प्रीतः पप्रच्छ प्रणयान्मुनिम् । कथं केरलदेशीयो द्विजो मुक्तो महामुने ७०। एतं कथय वृत्तांतं संश्रित्य करुणां मयि ७१। देवद्युतिरुवाच। पिशाच शृणु पुण्यां मे कथां कथयतः शुभाम् । केरले वसुनामात्र ब्राह्मणो वेदपारगः ७२। दायादैर्हृतवित्तस्तु निर्धनो बंधुवर्जितः । जन्मभूमिं परित्यज्य महादुःखेन दुःखितः ७३। देशाद्देशं परिभ्राम्य कालेन महता पुनः । प्रविश्य स महारण्यमीषद्व्याधिप्रपीडितः ७४। गच्छंस्तीर्थांतरं श्रांतः क्षुत्क्षामो विंध्यपर्वते । दुर्भिक्षेण मृतिं लेभे न दाहं चौर्ध्वदेहिकम् ७५। तेन कर्मविपाकेन तत्रैव गिरिगह्वरे । प्रेतीभूतश्चिरं कालमुवास निर्जने वने ७६। शीतातपपरिक्लिष्टो निराहारो निरूदकः । दिगंबरो व्युपानत्को गिरा हाहेति निःश्वसन् ७७। इतस्ततः परिभ्राम्य वायुभूतः स केरलः । द्विजो न शरणं लेभे न सुखं कुत्रचित्तदा ७८। संशोचति स्म दुःखार्ते नैव पश्यति सद्गतिम् । सर्वदा दत्तदानं स भुंक्ते स्वं कर्मणः फलम् ७९। हविर्जुह्वति नाग्नौ ये गोविंदं नार्चयंति ये । भजंते नात्मविद्यां ये सुतीर्थविमुखाश्च ये ८०। सुवर्णवस्त्रतांबूलं मणिमन्नं फलं जलम् । आर्तेभ्यो न प्रयच्छंति सर्वे ते कृतहीनकाः ८१। ब्रह्मस्वं च परस्वं च स्त्रीधनानि हरंति ये । बलेन छद्मना वापि धूर्ताश्च परवंचकाः ८२। दांभिकः कुहकाश्चौरा ये च पावकवृत्तयः । बालवृद्धातुरस्त्रीषु निर्दयाः सत्यवर्जिताः ८३। अग्निदा गरदा ये च ये चान्ये कूटसाक्षिणः । अगम्यागामिनः सर्वे ये चान्ये ग्रामयाजिनः ८४। पितृमातृस्नुषापत्यस्वदारत्यागिनश्च ये । ये कदर्याश्च लुब्धाश्च नास्तिका धर्मदूषकाः ८५। त्यजंति स्वामिनं युद्धे त्यजंति शरणागतम् । गवांभूमेश्च हंतारो ये चान्ये रत्नदूषकाः ८६। परापवादिनः पापा देवतागुरुनिंदकाः । महाक्षेत्रेषु सर्वेषु प्रतिग्रहरताश्च ये ८७। परद्रोहरता ये च यथा च प्राणिहिंसकाः । कुप्रतिग्राहिणः सर्वे ते भवंति पुनः पुनः ८८। प्रेतराक्षसपैशाच तिर्यग्वृक्षकुयोनिषु । न तेषां सुखलेशोऽस्ति इह लोके परत्र च ८९। तस्मात्त्यक्त्वा निषिद्धार्थं विहितं कर्म चाचरेत् । यज्ञं दानं तपस्तीर्थं मंत्रं देवं गुरुं भजेत् ९०। विपाकं कर्मणां दृष्ट्वा योनिकोटिषु दुस्तरम् । चतुर्भिरपि वर्णैश्च सेव्यो धर्मो निरंतरम् ९१। इति प्रेतगतिं दृष्ट्वा पापबीजोत्थितां हि सः । कृत्वा धर्मोपदेशं च पुनस्तस्मै द्विजोऽब्रवीत् ९२। इत्थं स केरलः प्रेतो वर्तमानो गिरौ तदा । अतिवाह्य चिरं कालमपश्यत्पथिकं पथि ९३। वहंतं द्वौ करंडौ च वेणी जलयुतौ तथा । गायंतं प्रमुखा देवं पुण्यश्लोकं जनार्दनम् ९४। तं दृष्ट्वा सहसा प्रेतो मार्गरोधं चकार सः । दर्शयामास चात्मानं मा भैषीरित्युवाच सः ९५। पानीयं पातुमिच्छामि त्वत्तः कार्पाटिकोत्तम । न पास्यसि जलं चेन्मां प्राणा यास्यंति मे दृढम् ९६। इति प्रेतवचः श्रुत्वा पांथः प्रत्याह कौतुकात् । कार्पटीक उवाच। कस्त्वं दुःखाभिभूतस्तु कृशो म्लानो दिगंबरः ९७। जीवशेषो मुमूर्षुश्च विकृतो भयवर्धनः । नवधूममयाकारश्चंडश्चंचललोचनः ९८। पद्भ्यामस्पृष्टभूमिस्त्वं निर्मांसोदरबाहुकः । इति तद्वचनं श्रुत्वा प्रेतो वाक्यमथाब्रवीत् ९९। प्रेत उवाच। शृणु धर्मिष्ठ ते वच्मि येनाहमीदृशोऽभवम् । ब्राह्मणोऽदत्तदानोऽहं लोभी च मलिनक्रियः 6.129.१००। परान्नं च सदा भुक्तमेकाकी मिष्टभोजनः । मया दत्ता न भिक्षापि हंतकारो न पुष्कलः १०१। न कृतो वैश्वदेवस्तु प्रक्षिप्तो न बहिर्बलि । भूतानां तु तृषार्तानां न हता पयसा च तृट् १०२। कदाचित्पितरो नैव तर्पिता अटता महीम् । न च श्राद्धं कृतं क्वापि पूजिता नैव देवताः १०३। वर्षातपपरित्राणं न दत्तं पादरक्षणम् । जलपात्रं न दत्तं च तांबूलं नौषधं मया १०४। न गृहे वसतिर्दत्ता नातिथ्यं कस्यचित्कृतम् । अंधवृद्धाधनानाथ दीनाः पानान्नतोषिताः १०५। गवां ग्रासो न दत्तो वै न रोगी परिमोचितः । न दत्ता न हुता विप्र पवित्राश्च तिला मया १०६। पृथिव्यां तिलदातारो न भवंति तु मद्विधाः । व्यतीपाते न दत्तं हि किंचित्स्वर्णं महाफलम् १०७। संक्रांतावुपरागे च न दत्तं सूर्यचन्द्रयोः । पर्वाण्यन्यानि सर्वाणि जग्मुः शून्यानि मे द्विज १०८। तिथयः कार्तिके मुख्या जाता वंध्याः सदा मम । पितृभ्यो नैव दत्तं वा अष्टकासु मघासु च १०९। द्विजानां न कृता प्रीतिर्मन्वादिषु युगादिषु । न दत्तस्तिलतैलेन प्रदीपः कार्तिके मया ११०। न स्नातो माघमासेऽहं रूपसौभाग्यकामदे । द्विजाय वेदविदुषे गौतम्यां सिंहगे गुरौ १११। मया संकल्पितं द्रव्यं न दत्तं पूर्वजन्मनि । न स्नातोऽहं कृष्णवेण्यां तथा कन्यागते गुरौ ११२। अग्निं प्रज्वाल्य काष्ठौघैः स्नातानां पौषमाघयोः । शीतार्तानां च विप्राणां न कृतो जाड्यनिग्रहः ११३। माधवादिषु मासेषु न दत्तं शीतलं जलम् । मया नारोऽपितोऽश्वत्थो न्यग्रोधो नैव वर्धितः ११४। बंदीगृहान्मया मुक्तिर्न कृता प्राणिनां क्वचित् । न प्राणिभयसंत्रस्तो रक्षितः शरणागतः ११५। नोपोष्यात्र त्रिरात्राणि तोषितो मधुसूदनः । कृच्छ्रातिकृच्छ्रपाराकं तथा चांद्रायणं द्विज ११६। अथान्यत्तप्तकृच्छ्रं च तथा सांतपनानि च । व्रतान्येतानि पुण्यानि जुष्टानींद्रादिभिः सुरैः ११७। चरित्वा न मया तानि देहः संशोषितः पुरा । इत्थं पूर्वभवो वंध्यो मम जातो द्विजोत्तम ११८। पश्य द्विज महाक्रूरामद्भुतामत्र जन्मनि । गतिं दूरप्रबोधां तु मम पूर्वस्य कर्मणः ११९। संति मांसानि मार्गेषु वृकव्याघ्रहतानि वै । फलान्यन्यानि शैलेस्मिन्शुकैस्त्यक्तानि सर्वतः १२०। पुण्यानि च सुगंधीनि फलानि रसवंति च । मूलानि तु सुभक्ष्याणि मृदूनि मधुराणि च १२१। नानाविधानि तिष्ठंति मधूनि सुबहून्यपि । स्रोतसां निर्झराणां च संति वारीणि सर्वशः १२२। सुलभेषु पदार्थेषु सर्वेष्वेतेषु पर्वते । नेक्षेहमशनं क्वापि दैवेनापि हतं सदा १२३। वाताहारेण जीवामि यथा जीवंति पन्नगाः । पुनर्जीवामि भो विप्र देवयोनिप्रभावतः १२४। बलेन प्रज्ञया नित्यं मंत्रपौरुषविक्रमैः । सहायैश्चैव मित्रैश्च नालभ्यं लभते नरः १२५। लाभालाभे सुखे दुःखे विवाहे मृत्युजीवने । भोगे रोगे वियोगे च दैवमेव हि कारणम् १२६। कुरूपाः कुकुला मूर्खाः कुत्सिताचारनिंदिताः । शौर्यविक्रमहीनाश्च दैवाद्राज्यानि भुंजते १२७। काणाः खंजा अभव्याश्च नीतिहीनाश्च दुर्गुणाः । नपुंसकाश्च दृश्यंते दैवाद्राज्ये प्रतिष्ठिताः १२८। यैर्दत्ताश्च तिला गावो हिरण्यं वसनानि च । गौरी कन्या च यैर्दत्ता यैर्दत्ता च वसुंधरा १२९। शय्यासनानि तांबूलं मंदिराणि धनानि च । भक्ष्यभोज्यानि दत्तानि चंदनान्यगरूणि च १३०। अटव्यां पर्वताग्रे च ग्रामे वा नगरेऽपि वा । पुरः पुरःश्च तिष्ठंति तेषां भोगाः प्रयत्नतः १३१। संत्यत्र पर्वतेऽन्येऽपि राक्षसा बलवत्तराः । राक्षसाश्च पिशाचाश्च पिशाच्यश्चातिदारुणाः १३२। कदाचिच्च कथंचिच्च क्वापि यत्र स्वकर्मणा । लभंते चान्नपानानि पर्यटंतो वनेवने १३३। इति श्रुत्वाऽत्र तेभ्यश्च मा भयं भवतां भवेत् । शुचिं गोविंदभक्तं त्वां न ते द्रष्टुमपि क्षमाः१३४। विष्णुभक्तितनुत्राणं नारायणपरायणम् । न स्पृशंति न पश्यंति राक्षसाः प्रेतपूतनाः १३५। भूतवेतालगंधर्वाः शाकिन्यश्चार्यका ग्रहाः। रेवत्यो वृद्धरेवत्यो मुखमंड्यस्तथा ग्रहाः १३६। यक्षा बालग्रहाः क्रूरा दुष्टा वृद्धग्रहाश्च ये । तथा मातृग्रहा भीमा ग्रहाश्चान्ये विनायकाः १३७। कृत्याः सर्पाश्च कूष्मांडा ये चान्ये दुष्टजंतवः । न पश्यंति परं विप्र वैष्णवं ब्राह्मणं शुचिम् १३८। शुचिं रक्षंति भूतानि धर्मिष्ठं पीडयंति न । रक्षंति च शुचिं नित्यं ग्रहनक्षत्रदेवताः १३९। गोविंदनाम जिह्वाग्रे हृदि वेदस्तु संस्थितः । शुचिश्च दानशीलश्च त्वं सर्वत्राकुतोभयः १४०। एवं ब्राह्मण तिष्ठामि भुंजानः कर्मणः फलम् । न शोचामीति मत्वाऽहं विमृश्य च पुनः पुनः १४१। न दुनोमि तथा तावद्यावज्जंबालिनी तटे । सारसोदीरितं वाक्ये श्रुतं पर्यटता मया १४२। ब्राह्मण उवाच। सारसोदीरितं वाक्यं कीदृशं हि श्रुतं त्वया । तदहं श्रोतुमिच्छामि ब्रूहि त्वं प्रेत सत्वरम् १४३। प्रेत उवाच। ब्रवीमि सारसं वाक्यं शृणु कार्पाटिकोत्तम । धूसरा नाम कक्षेऽस्मिन्नदीगिरिसमुद्भवा १४४। सदा जलशयोत्ताला मत्तदंतिकुलाकुला । महाककुभशोभाढ्या स्निग्धजंबूमनोहरा १४५। तस्यास्तीरमहं प्राप्तो गाहमानो वनं घनम् । मयि तिष्ठति वै तत्र फलभोजनकाम्यया १४६। वनांतरात्समुड्डीय सारसो लक्ष्मणा युतः । आगत्य पुलिनं नद्याः सेवितुं बहुपक्षिभिः १४७। पीत्वा तत्रैव पानीयं रमित्वा भार्यया सह । सुप्तः पक्षपुटे वामे प्रवेश्य च शिरोमुखम् १४८। एतस्मिन्नंतरे दृष्टः पादपादवतीर्य च । रक्ताननः सुरक्ताक्षो दंडी दृढनखावलि १४९। लोमशो दीर्घलांगूलश्चलचेष्टो हि वानरः । यत्रासौ सारसः सुप्तस्तत्र वेगेन चागतः 6.129.१५०। समागत्य च जग्राह सारसं चरणे दृढम् । कराभ्यां क्रूरया बुद्ध्या पश्यतां बहुपक्षिणाम् १५१। उड्डीयोड्डीय ते सर्वे गताश्चान्यत्र खेचराः । सारसी भीतभीता च विरावान्कुर्वती स्थिता १५२। सारसो भग्ननिद्रस्तु त्रासाच्चलितलोचनः । अवलोकितवाञ्छीघ्रं तदोत्ताम्य शिरोधराम् १५३। विलोक्य वानरं दुष्टं हंतुकामं सुदारुणम् । तदा संभाषयामास गिरा मधुरया खगः १५४। अपराधं विना मां त्वं किं शाखामृग बाधसे । सापराधा जना लोके वध्यंते भूमिपैरपि १५५। न पीडयितुमर्हंति त्वादृशा उत्तमा जनाः । अस्मानहिंसकान्साधून्परवृत्तिपराङ्मुखान् १५६। जलशैवालभक्षांश्च खेचरान्वनवासिनः । स्वदाररतिशीलांश्च परदाराभिवर्जितान् १५७। न पीडयितुमर्हंति त्वद्विधा वानरोत्तम । परापवादपैशुन्यान्द्विजान्परमसेवकान् १५८। शाखामृग विमुंचाशु सर्वथा मामनागसम् । जानामि तव जन्माहं न त्वं वेत्सि तु मामकम् १५९। इत्याकर्ण्य वचस्तस्य मुमोच सारसं तदा । चपलो वानरः शीघ्रमाह दूरे व्यवस्थितः १६०। वानर उवाच। ब्रूहि रे त्वं कथं वेत्सि मम जन्म पुरातनम् । त्वं पक्षी ज्ञानहीनश्च तिर्यक्चाहं वनेचरः १६१। सारस उवाच। जानेऽहं तावकं जन्म जातिस्मरमिति स्फुटम् । त्वं हि विंध्याधिपो राजा प्राग्भवे पर्वतेश्वरः १६२। अहं पूज्यतमो विप्रस्तव वंशे पुरोहितः । तेन प्रत्यभिजानामि त्वां सम्यग्वानरोत्तम १६३। इमां पालयता भूमिं प्रजाः सर्वाः प्रपीडिताः । त्वया विवेकहीनेन भृशं संचयता धनम् १६४। प्रजापीडानतापोत्थ वह्निज्वालैस्तु वानर । प्राक्त्वं दग्धः पुनः क्षिप्तः कुंभीपाकेऽति दारुणे १६५। पुनः पुनःश्च दग्धेन जातेन च पुनः पुनः । नारकेण शरीरेण समास्त्रिंशद्गतं त्वया १६६। कुर्वता दारुणाञ्छब्दान्रुदता च पुनः पुनः । कुंभीपाकानले तीव्रा ह्यनुभूताश्च यातनाः १६७। निस्तीर्णनरको भूयः पापशेषेण सांप्रतम् । प्राप्तोऽसि वानरं जन्म येन मां हंतुमिच्छसि १६८। विप्रस्योपवनात्पूर्वं पक्वरंभाफलानि वै । अननुज्ञाप्य भुक्तानि त्वयापहृत्य पौरुषात् १६९। विपाकः कर्मणस्तस्य फलते पश्य दारुणः । वानरस्त्वं वने वासो ह्यधुना तेन वर्तसे १७०। अशुभस्य शुभस्यापि पुराविहितकर्मणः । भोगः क्रीडति भूतेषु नोल्लंघ्यस्त्रिदशैरपि १७१। इत्थं त्वज्जन्म जानामि यथावत्तु सहेतुकम् । प्राप्तः सारसदेहोऽपि ज्ञानेनापरिमोहितः १७२। प्रेत उवाच। इति श्रुत्वा कथां विप्र वानरोप्याह सारसम् । सम्यग्वेत्ति भवान्नूनं कथं त्वं पक्षितां गतः १७३। सारस उवाच। कथयिष्यामि तत्कर्म येनाहं दुर्गतिं गतः । पक्षियोनिं गतो येन तत्सर्वं श्रोतुमर्हसि १७४। धान्यं खारिशतं साग्रमुत्सृष्टं हि त्वया पुरा । बहुभ्यो ब्राह्मणेभ्यश्च चर्मदायां रविग्रहे १७५। पौरोहित्यमदाल्लोभाद्वंचयित्वा द्विजांस्तथा । किंचिद्दत्त्वा तु तेभ्यश्च गृहीतमखिलं मया १७६। विप्रसाधारणद्रव्यग्रहणोत्पन्नपातकात् । पतितः कालसूत्रेऽहं नरके रक्तकर्दमे १७७। चलत्क्रिमिसुसंपूर्णे दुर्गंधे पूयफेनिले । आनाभेस्तत्र मग्नोस्मि लिहन्पूयमधोमुखः १७८। तथोपरि महागृध्रैर्भक्ष्यमाणस्तु वायसैः । क्रिमिभिस्तुद्यमानस्तु मम देहो निरंतरम् १७९। तस्मिञ्छोणितपंकेऽहं निरुच्छ्वासोऽभवं तदा । मुहूर्तोऽपि महाकल्पसमो जातो ममात्र वै १८०। यातनाश्चानुभूताश्च समास्त्रिरयुतं मया । वक्तुं च तन्न शक्नोमि दुःखं वानर नारकम् १८१। पौरोहित्यं महाघोरं पापदं च स्वभावतः । देवोपजीवनं यत्र ब्राह्मणस्योपजीवनम् १८२। राज्ञः प्रतिग्रहो घोरस्तेन दग्धा द्विजातयः । तेषामपि हरेद्द्रव्यं पुरोधास्तेन नारकी १८३। राजा यत्कुरुते पापं पुरा देहेन धीयते । तस्य तेन पुरोधाश्च गीयते तत्वदर्शिभिः १८४। दैवात्कथमपि प्राप्त उत्तारो नरकांबुधेः । मयादौ दैवयोगेन शकुनित्वमुपस्थितम् १८५। अपहृत्य पुरा कांस्यभाजनं भगिनीगृहात् । आक्षिकाय मया दत्तं तेन मे सारसी गतिः १८६। इयं च ब्राह्मणी पूर्वं कांस्यचोरी सुदारुणा । तेनेयं सारसी जाता मम भार्या सधर्मिणी १८७। इत्थं वानर ते सर्वं कथितं कर्मणः फलम् । वृत्तं च वर्तमानं च भविष्यं शृणु सांप्रतम् १८८। अहं हंसो भविष्यामि त्वं च हंसो भविष्यसि । हंसीयमपि मद्भार्या सारसी च भविष्यति १८९। देशे च कामरूपे वै स्थास्यामो वै यथासुखम् । योगिनीं भाविकल्याणीं यास्यामस्तदनंतरम् १९०। ततश्च मानुषं जन्म प्राप्यामो दुर्लभं पुनः । श्रेयस्तद्विपरीतं च प्राणिभिर्यत्र साध्यते १९१। एवं सर्वाञ्छिवो जंतून्मोहयित्वा स्वमायया । सुखैर्भुनक्ति दुःखैश्च नास्मानेव तु केवलम् १९२। अयं लोके प्रवृत्तश्च मार्गो विविधनिर्मितः । धर्माधर्ममयोऽत्यर्थे सुखदुःखफलात्मकः १९३। सेवितः प्राणिभिः सर्वैः सर्वदा वा पुनः पुनः । देवासुरनरव्याघ्र क्रिमिकीटजलेचरैः १९४। नातिक्रांतो हि केनापि पंथाऽयं दुःखकंटकः । विरक्तान्योगिनोध्यायं विनावेदांतपारगान् १९५। अणोर्वापि गुरोर्वापि पुण्यापुण्यस्य कर्मणः । ददातीह फलं ज्ञात्वा देशं कालं महेश्वरः १९६। इत्थं विधिविधानज्ञां मायां ज्ञात्वेश्वरस्य च । न शोचंति न तप्यंति न व्यथंति महाधियः १९७। नान्यथा शक्यते कर्तुं विपाकः पूर्वकर्मणाम् । उपायैः प्रज्ञया वापि शाखामृगसुरैरपि १९८। पुरा त्वं भूपतिर्जातः पश्चाज्जातोऽसि नारकी । अधुना वानरो भूयो जन्म प्राप्स्यसि तादृशम् १९९। इति मत्वा विशोकस्त्वं शाखामृग यथासुखम् । प्रतीक्षां कुरु कालस्य रममाणोऽत्र कानने 6.129.२००। अहमप्येवमीशान मायाबद्धो वने वने । क्षपयिष्यामि वै जन्म धैर्यमास्थाय सारसम् २०१। वानर उवाच। मया त्वं पूजितः पूर्वं नौमि त्वामधुनाप्यहम् । जातिस्मरोऽसि जानामि सर्वं मत्पूर्वदैहिकम् २०२। तिष्ठ सारस सारस्या शिवमस्तु सदा तव । त्वद्वाक्याद्गतमोहोऽहं विचरिष्यामि सर्वदा २०३। प्रेत उवाच। इमं रम्यं विचित्रं च पावनं परमं द्विज । पक्षिवानरसंवादं श्रुतं यावन्नदीतटे २०४। तावन्ममापि बोधोऽभूत्तेन शोकः क्षयं गतः । इदानीं जाह्नवीतोयमाहात्म्यं परमाद्भुतम् २०५। दृष्ट्वात्र ब्राह्मणश्रेष्ठ त्वां याचे जाह्नवीजलम् । प्रेतत्वात्तर्तुकामोऽहं तीव्रा तृष्णा प्रपीडितः २०६। अस्मिन्नेवाचले दृष्टं मयाश्चर्यं च वै द्विज । गंगातोयस्य तावद्धि पातुमिच्छामि तज्जलम् २०७। पारियात्रोद्भवः कोऽपि ब्राह्मणो ग्रामयाजकः । अयाज्ययाजनाद्विंध्ये संभूतो ब्रह्मराक्षसः २०८। अस्मत्संगस्य लोभे स्थितोऽसौ हायनाष्टकम् । तस्यास्थीनि सुपुत्रेण संचितानि द्विजोत्तम २०९। क्षिप्तान्यानीय गंगायां तीर्थे कनखलेऽमले । तत्क्षणादेव मुक्तोऽसौ राक्षसत्वात्सुदारुणात् २१०। इति गंगाजलस्नान महिमा महदद्भुतम् । साक्षाद्दृष्टो मया तेन गांगेयं प्रार्थितं जलम् २११। पुरस्ताद्यत्कृतस्तीर्थे मया भूरिपरिग्रहः । न कृतस्तु प्रतीकारस्तस्य जाप्यादिलक्षणः २१२। तेन मे प्रेतरूपस्य दुर्लभोदकभोजनम् । सहस्रं यत्र वर्षाणामतीतं विंध्यपर्वते २१३। इति ते कथितं सर्वं हित्वा लज्जां गरीयसीम् । इदानीं धार्मिकश्रेष्ठ जलदानेन सत्वरम् २१४। संतर्पय मम प्राणान्कंठमात्रावलंबितान् । दुर्लभं प्रेतभावेऽपि जीवितं प्राणिनामिह २१५। शरीरं रक्षणीयं हि सर्वथा सर्वदा नरैः । नहीच्छंति तनुत्यागमपि कुष्ठादि रोगिणः २१६। देवद्युतिरुवाच। इति तद्वचनं श्रुत्वा विस्मयं परमं गतः । पथिकश्चिंतयामास कृपां प्रेते समुद्वहन् २१७। पापपुण्यफलं लोके प्रत्यक्षं दृश्यते खलु । देवदानवमानुष्यं तिर्यक्त्वं क्रिमिकीटकम् २१८। नानायोनिषु जन्मानि नानाव्याधिप्रपीडनम् । मरणं बालवृद्धानामंधत्वं कुब्जता तथा २१९। ऐश्वर्यं च दरिद्रत्वं पांडित्यं मूर्खता तथा । एताश्च रचना लोके भवंति कथमन्यथा २२०। ते धन्याः कर्मभूमौ ये न्यायमार्गार्जितं धनम् । सत्पात्रेभ्यः प्रयच्छंति कुर्वंति चात्मनो हितम् २२१। भूमिरत्नहिरण्यानि गावो धान्यं गृहं गजाः । रथाश्ववसनग्रामाः सिद्धमन्नं फलं जलम् २२२। कन्या दिव्यौषधमन्नं छत्रोपानद्वरासनम् । शय्या तांबूल माल्यानि तालवृंतं वरासनम् २२३। सर्वमेतत्प्रदातव्यं लोकत्रयजिगीषुभिः । दत्तं हि प्राप्यते स्वर्गे दत्तमेव हि भुज्यते २२४। छत्रचामरयानानि वराश्ववरवारणाः । हर्म्याणि वरशय्याश्च गोमहिष्यो वरस्त्रियः २२५। अन्नभूषणमुक्ताश्च पुत्रा दास्यो महाकुलम् । आयुरारोग्यमैश्वर्यं कला विद्यासु कौशलम् २२६। दानस्यैव फलं सर्वं प्राप्यते भुवि मानवैः । तस्माद्देयं प्रयत्नेन नादत्तमुपतिष्ठति २२७। धर्मिष्ठेन तु पांथेन गाथेयं समगायत । इति श्रुत्वा पुनः प्रेतः प्रोवाच ह्यार्तमानसः २२८। मन्ये धर्मज्ञकल्पोऽसि पांथ त्वं नात्र संशयः । देहि मे जीवनं वारि चातकाय घनो यथा २२९। एतस्मिन्प्राणदाने हि मा विलंबं कृथा बहु । ततः प्रत्याह पांथस्तु वचनं न्यायगर्भितम् २३०। भृगुक्षेत्रे शृणु प्रेत पितरौ मम तिष्ठतः । तदर्थं तीर्थराजस्य मया वारि समाहृतम् २३१। तत्सितासितपानीयं मध्ये च प्रार्थितं त्वया । न जाने धर्मसंदेहः किमत्र मम युज्यते २३२। बलाबलं विचारार्थं करिष्ये प्रबलं विधिम् । वेदेभ्यो धर्मशास्त्रेभ्यो नाहं मानेन केवलम् २३३। हयमेधादि यज्ञेभ्यः सर्वेभ्योप्यधिकं मतम् । ऋषिभिर्देवताभिश्च प्राणिनां प्राणरक्षणम् २३४। इति दत्त्वा वरं वारि कृत्त्वा प्रेतस्य रक्षणम् । पित्रर्थं पुनरादाय जलं नेष्यामि पावनम् २३५। एष मे प्रबलो भाति शुद्धधर्मप्रदो विधिः । परोपकरणादन्यत्सर्वमल्पं स्मृतं बुधैः २३६। परोपकारिभिर्दत्ता अपि प्राणा नृभिर्मुदा । अद्भिः परोपकारः स्यात्किं न लब्धं मया पुनः २३७। दधीचिना पुरा गीतः श्लोकोऽयं श्रूयते भुवि । सर्वधर्ममयः सारः सर्वधर्मज्ञसंमतः २३८। परोपकारः कर्तव्यः प्राणैरपि धनैरपि । परोपकारजं पुण्यं तुल्यं क्रतुशतैरपि २३९। इत्युक्त्वा प्रददौ तोयं गंगायामुनसंभवम् । प्रेताय प्राणरक्षार्थं स धर्मिष्ठो वरो द्विजः २४०। प्रेतः प्रीतो जलं पीत्वा ह्यभिषिच्य शिरस्तथा । प्रजहौ प्रेतदेहं तं दिव्यदेहोऽभवत्क्षणात् २४१। तदाश्चर्यं महद्दृष्ट्वा निजगाद स केरलः । अहो विमुक्तः प्रेतत्वाद्वेणीपानीयबिंदुभिः २४२। ब्रह्मापि नैव शक्नोति मन्ये वक्तुमपां गुणम् । गङ्गातोयं महादेवो धत्ते के कथमन्यथा २४३। अचिंत्यशक्तिगंगांभस्तिलमात्रं तु यः पिबेत् । देवो भवेत्स सिद्धो वा गर्भे नैव च संविशेत् २४४। न गंगा सदृशी सिद्धिर्न गंगा सदृशी मतिः । न गंगासदृशी मुक्तिर्गंगा सर्वाधिका यतः २४५। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन महाभक्त्या च धार्मिक । करस्थं तस्य कैवल्यं योगं गां सेवते सदा २४६। आयुष्मान्भव पांथत्वं मा धर्मविरतो भव । त्वयाऽहं तारितः सद्यो गंगांबुकणदानतः २४७। इत्युक्त्वा प्रस्थितो नाकं पिशाचस्तु स केरलः । आशीर्भिरभिनंद्याथ पांथं बंधुवरं नरम् २४८। प्रेतं विमोक्ष्य पांथोऽपि पुनरादाय तज्जलम् । गतस्तेनैव मार्गेण स्मरंस्तीर्थोदकौतुकम् २४९। वसिष्ठ उवाच। इत्थं प्रयागमाहात्म्यं श्रुत्वा नत्वा च तं मुनिम् । प्रयागं सहसा माघे पिशाचः सत्वरं गतः 6.129.२५०। स्नात्वा सितासिते सोऽपि माघमासे द्विजोत्तम । पिशाचः क्षीणपापस्तु पैशाचीं विजहौ तनुम् २५१। दिव्यदेहस्ततो भूत्वा द्राविडो भूपतिस्तदा । स्तुवन्नारायणं देवं भक्त्या दोषविवर्जितः २५२। गंधर्वैः स्तूयमानस्तु नाकनारीसुपूजितः । उत्तमेन विमानेन पुरंदरपुरं ययौ २५३। इति ते कथितं विप्र पूर्ववृत्तं सकौतुकम् । इतिहासं द्विजश्रेष्ठ सद्यः पातकनाशनम् २५४। ज्ञानदं मोक्षदं विप्र श्रुतं दुर्गतिनाशनम् । इति ते कथितं सर्वं पुरावृत्तं सकौतुकम् २५५। इतिहासं द्विजश्रेष्ठ श्रुतं दुर्गतिनाशनम् । अधुना तु मया सार्धमिमाः कन्याः सुतश्च ते २५६। त्वं चायातु प्रयागं वै सर्वे सद्गतिमीप्सवः । माघस्नानं प्रकुर्मोऽत्र देवानामपि दुर्लभम् २५७। तत्र मोक्ष्यंति पैशाच्यं सद्यः पापसमुद्भवम् २५८। महेश उवाच। एवं वसिष्ठवक्त्राब्जकथामधुरसंमुदा । पीत्वा प्रमुदिताः सर्वे निस्तीर्णा नरकार्णवात् २५९। प्रस्थितास्तेन सार्धं ते सत्वरं व्योम्नि हर्षिताः । दिलीप शृणु तत्सर्वं तत्तीर्थं तु सितासितम् २६०। सत्वरं व्योममार्गेण काममासाद्य दुःसहाः । समागम्य तदा तत्र संहृष्टहृदयाश्च ते २६१। अथोचे लोमशस्तत्र सदयं गगनांगणे । पश्यंतु श्रद्धया सर्वे तीर्थराजमिमं भुवि २६२। विना ज्ञानं प्रयागेऽस्मिन्मुच्यंते सर्वजंतवः । इष्ट्वात्रैव महायज्ञं स्रष्टुकामः प्रजापतिः २६३। अवाप सृष्टिसामर्थ्यं ततः सृष्टिं चकार सः । अत्र नारायणः सस्नौ पत्नीकामः सितासिते २६४। अतः स लब्धवान्लक्ष्मीं भार्याममृतमंथने । उषित्वा चात्र षण्मासं स्नात्वा वेण्यां यथेच्छया २६५। त्रिपुरं घातयामास त्रिबाणेन त्रिशूलभृत् । इमानि त्रीणि कुंडानि दीप्तान्यजस्रवह्निभिः २६६। एष तृप्तिं गतो वह्निर्यः केनापि च पुष्यति । अत्र देवास्त्रयस्त्रिंशत्तृप्ता मुमुदिरे भृशम् २६७। आविर्भूतो महेशोऽत्र नीलकंठः कपालभृत् । अनिशंस सुरैः सेव्य आयातोंजलये बटुः २६८। मृकंडसूनुना कल्पे प्रविश्य यन्मुखे स्थितम् । लोके ज्वालाकुले सोऽयं योगरूपी जनार्दनः २६९। सेयं भागीरथी शंभोः सर्वदुःखापहारिणी । सिद्ध्यर्थं सेव्यते सिद्धैर्भुक्तिमुक्तिफलप्रदा २७०। अनिशं भूतिदा या च स्वर्गमार्गे ह्यनुत्तमा । स्वर्गहेतुश्च या देवी सेयं भागीरथी नदी २७१। यदंभः स्नानमात्रेण विकर्तन सलोकताम् । लभंते प्राणिनः सर्वे नदी सा यमुना स्वयम् २७२। अनयोः पुण्यनद्योश्च संगमः सुखदो मुने । अत्र स्नाता न पच्यंते नरके ज्ञानभाविताः २७३। विना ज्ञानं प्रयागेऽस्मिन्मुच्यंते सर्वजंतवः । अन्यच्च श्रूयतां विप्र इतिहासं पुरातनम् २७४। शृण्वतां सर्वपापघ्नं सर्वरोगविनाशनम् । ऋचीकेन पुरा शप्तो गंधर्वो वायसोऽभवत् २७५। शापं मुमोच सोऽत्रैव स्नातः सद्यः सितासिते । वासवस्य तु शापेन स्वर्गाद्भ्रष्टाप्सरोर्वशी २७६। स्वर्गकामा च सा सस्नौ लेभे स्वर्गं ततोचिरात् । पुत्रं च शंकरं लेभे ययातिर्नाहुषो मुने २७७। पुत्रकामः प्रयागे हि स्नात्वा पुण्ये सितासिते । धनकामः पुरा शक्रः सुस्नातोऽत्र द्विजोत्तम २७८। धनदस्य निधीन्सर्वाञ्जहार स च मायया । कश्यपोऽत्र तपस्तेपे शिवाराधनतत्परः २७९। अस्मिंस्तीर्थे भरद्वाजो योगसिद्धिमवाप्तवान् । अस्मिंस्तीर्थे पुरा विप्र योगेशाः शांतमानसाः २८०। योगस्य फलभूमिं तु लेभिरे सनकादयः । अस्मिन्माघे तु ये स्नाता गंगायामुनसंगमे २८१। तारारूपाश्च ते सर्वे तैर्व्याप्तं सकलं जगत् । विंदंति कामिनः कामान्मुक्तिं यांति मुमुक्षवः २८२। विंदंति साधकाः सिद्धिं प्रयागे हि द्विजोत्तम । सांप्रतं मुक्तिकामास्तु कन्याश्चापि सुतश्च ते २८३। मद्वाक्यादत्र मज्जंतु सर्वे त्वं च सितासिते । प्राक्कालीनाघविध्वंसि वेणीजलबलेन तु २८४। लभंतामखिलं लक्ष्मीं प्राप्तशापमहाफलाम् । एवमार्षवचः सत्यमतींद्रियमलंघनम् २८५। श्रुत्वा चोत्कंठचित्तास्तेसर्वे स्नानाय चोद्यताः । प्रयागं प्राप्य दुष्प्राप्यं पैशाच्यं विजहुः क्षणात् २८६। विमुक्ताः शापदुःखेन तनुं स्वां स्वां च लेभिरे । दृष्ट्वा वेदनिधिः पुत्रं ताः कन्या दिव्यरूपिणीः २८७। तुष्टाव लोमशं प्रीत्या प्रसन्नेनांतरात्मना । त्वदनुग्रहमात्रेणोत्तीर्णः पापमहार्णवः २८८। इदानीमुचितं ब्रूहि बालानामृषिसत्तम । लोमश उवाच। कुमारोधीतवेदोऽयं समाप्तनियमो युवा २८९। आसां तु सानुरागाणां गृह्णातु करपंकजम् । ततो लोमशवाक्येन स्वपितुर्वचनात्तदा २९०। विवाहविधिना चाशु ब्रह्मचारी स धार्मिकः । शुभद्रव्यैश्च मंत्रैश्च ऋषिभिः कृतमंगलः २९१। पंचानामपि कन्यानां पाणिं जग्राह धर्मतः । आनंदिन्यस्तदा सर्वाः कन्याः पूर्णमनोरथाः २९२। बभूवुः स कुमारश्च संतुष्टश्च बभूव ह । दत्त्वानुज्ञां मुनिः सोऽथ लोमशस्तैर्नमस्कृतः २९३। जगाम स्वाश्रमं मेरुं पर्वतं सुरसेवितम् । ततो वेदनिधी राजन्स्नुषाः पंचसुतं तथा । पुरस्कृत्य मुदायुक्तो धनदस्य पुरं ययौ २९४। इति नृपवरमाघे स्नानसंजातपुण्यान्मुनिवरवचसा द्राक्तीर्थराजप्रयागे । सकलकलुषमुक्ताः पंच गंधर्वकन्या अलमभिगतलाभात्प्राप्य तर्षं च जग्मुः २९५। परमिममितिहासं पावनं तीर्थभूतं वृजिनविलयहेतुं यः शृणोतीह नित्यम् । स भवति खलु पूर्णः सर्वकामैरभीष्टैर्व्रजति च सुरलोके दुर्लभो धर्मयुक्तः २९६। इतिहासमिमं श्रुत्वा पूजयेद्यस्तु पाठकम् । गोभिर्हिरण्यवस्त्रैश्च ब्रह्मतुल्यो यतो हि सः २९७। वाचके पूजिते यस्माद्विष्णुर्भवति पूजितः । तस्मात्प्रपूजयेन्नित्यं यदीच्छेत्सफलं भवम् २९८। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायामुत्तरखंडे माघमाहात्म्ये वसिष्ठदिलीपसंवादे गंधर्वकन्यापरिणयोनामैकोनत्रिंशाधिकशततमोऽध्यायः। १२९।

vasiṣṭha uvāca| śrūyatāṃ ye piśācāśca mocitāstena tadvane | āsīdrājā citranāmā drāviḍe viṣaye purā 1| somānvaye mahāvīraḥ śūraḥ śastrāstrapāragaḥ | gajavājirathaughaiśca saṃpanno vikramī sadā 2| svarṇairnānāvidhai ratnaiḥ pūrṇakośo mahādhanaḥ | madhye nārīsahasrasya sadā krīḍati tatparaḥ 3| straiṇaḥ kāmī sadā lubdhaścaṃḍakopaḥ sa pārthivaḥ | na karoti vaco dharmyaṃ sacivaiḥ samudīritam 4| viṣṇuṃ niṃdati so'tyarthaṃ vaiṣṇavāndveṣṭi sarvadā | ko'sau viṣṇuḥ kva dṛṣṭo'sau kva cāste kena kīrtyate 5| itthaṃ na sahate viṣṇuṃ sa rājā daivamohitaḥ | nārāyaṇaṃ bhajaṃte ye tānpīḍayati kopitaḥ 6| na brāhmaṇānna vedāṃśca vaidikaṃ karma na vratam | na dānaṃ manyate dātuṃ pākhaṃḍasthitisaṃsthitaḥ 7| anītyā caṃḍadaṃḍaiśca prajāpīḍāṃ karoti saḥ | niṣṭhuro nirdayaḥ krūraḥ puṇyakāryaparāṅmukhaḥ 8| cyutācāro'cyutadveṣṭā cyutāgniśca cyutakriyaḥ | so'nuśāsti janaṃ bhūpaḥ kālarūpa ivāparaḥ 9| tato bahutithe kāle sa rājā paṃcatāṃ gataḥ | vaidikena vidhānena lebhe naivordhva daihikam 10| atha kiṃkarayūthena pīḍyamāno bhṛśaṃ tadā | ayaḥkīlamaye mārge taptasiktā prapūrite 11| caṃḍārkaraśmisaṃtapte vṛkṣacchāyāvivarjite | taptāṃgāraprakīrṇe ca vahnijvālāsamākule 12| lohatuṃḍaiśca kākolairhanyamānaḥ sudāruṇaiḥ | vṛkairdaṃṣṭrākarālaiśca śvabhirghoraiśca bhakṣitaḥ 13| śṛṇvankraṃditamanyeṣāṃ nṛṇāṃ kilbiṣakāriṇām | jagāma pārthivo lokamaṃtakasya bhayāvaham 14| śṛṇu bhūpagatiṃ tasya tasmi~lloke suduḥsahām | nirayānnirayaṃ yātaḥ paryāyeṇa sa bhūpatiḥ 15| ādau prayātastāmisre dāruṇe bhūriduḥkhade | punaścaivāṃdhatāmisre yatra duḥkhaṃ niraṃtaram 16| gato'naṃtaramatyugraṃ mahārauravarauravam | narakaṃ kālasūtraṃ ca mahānarakameva ca 17| paścānmagnaḥ sa bhūpālo dustare duḥkhamūrchitaḥ | saṃjīvane mahāvīcau tāpane saṃpratāpane 18| pratāpanarakaṃ rājā duḥkhāgnipluṣṭamānasaḥ | saṃpātaṃ ca sa kākolaṃ kuḍmalaṃ pūtimṛttikam 19| lohaśaṃkuṃ mṛgīyaṃtraṃ paṃthānaṃ śālmalinadīm | praviṣṭo'tha mahābhīmaṃ durdarśaṃ durgamaṃ punaḥ 20| asipatravanaṃ caiva lohacārakameva ca | evameteṣu sarveṣu patitvā pāpakṛnnṛpaḥ 21| aviṃdannarake ghore saṃtāpaṃ yātanāmayam | viṣṇupradveṣaghoṣeṇa yugānāmekaviṃśatiḥ 22| bhuktvā ca yātanāṃ yāmyāṃ nistīrṇanarako nṛpaḥ | samayādgirirāje tu piśāco'bhūttadā mahān 23| sa bhrāmyati diśaḥ sarvā vane tasminbubhukṣitaḥ | na paśyatyaśanaṃ toyaṃ merāvapi sadā girau 24| kadācitparyaṭanso'tha piśācaḥ śokapīḍitaḥ | plakṣaprasravaṇāraṇyaṃ praviṣṭo bhāvisatphalam 25| bibhītakatarucchāyāṃ samāśritya suduḥkhitaḥ | hā hato'smīti cākraṃdadghoramuccaiḥ punaḥ punaḥ 26| kṣruttṛḍbhyāṃ muhyamānasya sarvabhūtadruho mama | janmanosya duraṃtasya kathamaṃto bhaviṣyati 27| ādau pāpasamudre'sminduḥkhakallolamālinī | karāvalaṃbanaṃ kodya nimagnasya pradāsyati 28| itthaṃ tasya piśācasya rodanaṃ dīnacetasaḥ | devadyutiradhīyānaḥ śuśrāva karuṇāmayam 29| samāgamya tatastatra taṃ piśācaṃ dadarśa saḥ | vikarālamukhaṃ bhīmaṃ piśaṃganayanaṃ kṛśam 30| ūrdhvamūrdhajakṛṣṇāṃgaṃ yamadūtamivāparam | lalajjihvaṃ ca laṃboṣṭhadīrghajaṃghaṃ śirākulam 31| dīrghāṃghriṃ śuṣkatuṃḍaṃ ca gartākṣaṃ śuṣkapaṃjaram | athāmuṃ kautukāviṣṭaḥ papraccha munipuṃgavaḥ 32| devadyutiruvāca| ko'si tvaṃ bhīṣaṇākāraḥ kuto rodiṣi dāruṇam | avastheyaṃ kuto brūhi kiṃcāhaṃ karavāṇi te 33| mamāśramapraviṣṭā hi duḥkhabhājo na jaṃtavaḥ | modaṃte kevalaṃ sarve vaiṣṇave bhavane yathā 34| vada tvaṃ satvaraṃ bhadra duḥkhasyaitasya kāraṇam | kālakṣepaṃ na kurvaṃti prāpte'the hi manīṣiṇaḥ 35| vasiṣṭha uvāca| śrutvaitadvacanaṃ prītaḥ piśācastyaktarodanaḥ | uvāca dīnayā vācā praśrayāvanatastadā 36| piśāca uvāca| sarvāṃgavyāpi saṃtāpaṃ jahāra tvadvaco mayi | grīṣme dāvānalodbhūtaṃ varṣanmegha ivācale 37| yanme'sti sukṛtaṃ kiṃcittena dṛṣṭo'si me dvija | na hyasaṃcitapuṇyānāṃ sadbhirekatrasaṃgamaḥ 38| ityuktvā kathayāmāsa pūrvavṛttāṃtamātmanaḥ | viṣṇudveṣapradoṣeṇa daśāmetāmahaṃ gataḥ 39| yannāmaprāṇānmukto hi smṛtvā viṣṇupadaṃ vrajet | pāpiṣṭho hi harau tasminmamadveṣo'bhavaddvija 40| yaḥ pālayati bhūtāni dharmaṃ yāti jagattraye | yoṃ'tarātmā ca bhūtānāṃ tasmindveṣo mamābhavat 41| karmaṇāṃ phalado yo'tra sarvavedeṣu gīyate | tapobhirijyate vipraiḥ samadveṣavaśaṃgataḥ 42| tyaktakriyaiḥ priyāraṇyairniḥsaṃgaikacaraiśca yaḥ | vedāṃte yatibhiściṃtyaḥ sa me dveṣī harirdvija 43| brahmādayaḥ surāḥ sarve yoginaḥ sanakādayaḥ | muktyarthamarcayaṃtīha sa viṣṇurdveṣito mayā 44| ādau madhye'vasāne yo viśvadhātā sanātanaḥ | yasya naivādimadhyāṃtāḥ same dveṣapadaṃ yayau 45| yanmayā sukṛtaṃ karma kṛtaṃ prāktanajanmani | viṣṇudveṣāgninā dagdhaṃ tatsarvaṃ bhasmasādabhūt 46| kathaṃcidasya pāpasya sīmāṃ drakṣyāmi cedaham | muktvā nārāyaṇaṃ nānyamarcayiṣyāmi devatām 47| viṣṇudveṣācciraṃ bhuktvā mayā narakayātanām | nirayānnisṛtaḥ so'haṃ paiśācīṃ yonimāgataḥ 48| adhunā karmamaṃtraiḥ kairathānītastvadāśramam | yatra tvaddarśanārkānme naṣṭaṃ duḥkhamayaṃ tamaḥ 49| prāpyate maraṇaṃ yatra baṃdhanaṃ śrīḥ sukhaṃ vadhūḥ | sa tatra nīyate svena karmaṇā galahastinā 6.129.50| idānīmucitaṃ karma brūhi paiśācyanāśanam | paropakārakārye hi na dhanyā maṃdagāminaḥ 51| devadyutiruvāca| aho muṣṇāti māyeyaṃ devāsuranṛṇāṃ smṛtim | yayā deveṣvapi dveṣo jāyate dharmanāśanaḥ 52| sraṣṭā pālayitā haṃtā jagatāṃ yo maheśvaraḥ | ātmā ca sarvabhūtānāṃ taṃ mūḍho dveṣṭi kaḥ katham 53| bhavaṃti sarvakarmāṇi saphalāni yadarpaṇāt | tadbhaktivimukho martyaḥ ko na yātīha durgatim 54| śrutismṛtisadācāravihitaṃ karma kevalam | sevitavyaṃ caturvarṇairbhajannārāyaṇaṃ sadā 55| anyathā nirayaṃ yāṃti vinā hyāgamasevanāt | ato vedaviruddhārthaṃ śāstroktaṃ karma saṃtyajet 56| svabuddhiracitaiḥ śāstraiḥ pratāryeha tu bāliśān | vighnaṃti śreyaso mārgaṃ lokanāśāya kevalam 57| viṣṇuṃ niṃdaṃti vedāṃśca tapo niṃdaṃti saddvijān | tena te narakaṃ yāṃti hyasacchāstraniṣevaṇāt 58| ayameva yathā rājā draviḍo nirayaṃ gataḥ | dviṣannārāyaṇaṃ devaṃ devadevaṃ jagatprabhum 59| tasmāddveṣaṃ hi deveṣu brāhmaṇeṣu viśeṣataḥ | saṃtyajetpuṇyakāmo'tra vedabāhyāṃ kriyāṃ tyajet 60| ityuktvā kathayāmāsa piśācāya hi taṃ muniḥ | prayāgaṃ gaccha bho bhadra māghamāsaṃ vicāraya 61| yatra te niścitā muktiḥ paiśācyānnātra saṃśayaḥ | tatrāplutā divaṃ yāṃti śrutireṣā sanātanī 62| vijahāti narastatra prāktanaṃ karma duṣkṛtam | prayāgasnānato nāsti kvāpyanyadadhikaṃ param 63| prāyaścittaṃ taporūpaṃ dānarūpaṃ kriyātmakam | yāgayogādhikaṃ viddhi prayāgaṃ pāpināmapi 64| svargāpavargayordvāraṃ tatpṛthivyāmapāvṛtam | sitāsitoda veṇī yā tāṃ hitvā bhuvi nāparā 65| pāpanaigaḍabaddhasya chedanaikakuṭhārikā | kva viṣṇuḥ sūryatejo'gnirgaṃgāyāmunasaṃgamaḥ 66| kva varākī nṛṇāṃ tucchā pāparāśi tṛṇāhutiḥ | malīmasaghanadhvaṃse yathā śaradi caṃdramāḥ 67| bhāti pāpakṣayādūrdhvaṃ naro veṇījalāplutaḥ | sitāsitasya māhātmyamahaṃ vaktuṃ na te kṣamaḥ 68| yattoyakaṇasaṃspṛṣṭo muktaḥ keralako dvijaḥ | iti vākyamṛṣeḥ śrutvā piśācastuṣṭamānasaḥ 69| muktaduḥkhaiva prītaḥ papraccha praṇayānmunim | kathaṃ keraladeśīyo dvijo mukto mahāmune 70| etaṃ kathaya vṛttāṃtaṃ saṃśritya karuṇāṃ mayi 71| devadyutiruvāca| piśāca śṛṇu puṇyāṃ me kathāṃ kathayataḥ śubhām | kerale vasunāmātra brāhmaṇo vedapāragaḥ 72| dāyādairhṛtavittastu nirdhano baṃdhuvarjitaḥ | janmabhūmiṃ parityajya mahāduḥkhena duḥkhitaḥ 73| deśāddeśaṃ paribhrāmya kālena mahatā punaḥ | praviśya sa mahāraṇyamīṣadvyādhiprapīḍitaḥ 74| gacchaṃstīrthāṃtaraṃ śrāṃtaḥ kṣutkṣāmo viṃdhyaparvate | durbhikṣeṇa mṛtiṃ lebhe na dāhaṃ caurdhvadehikam 75| tena karmavipākena tatraiva girigahvare | pretībhūtaściraṃ kālamuvāsa nirjane vane 76| śītātapaparikliṣṭo nirāhāro nirūdakaḥ | digaṃbaro vyupānatko girā hāheti niḥśvasan 77| itastataḥ paribhrāmya vāyubhūtaḥ sa keralaḥ | dvijo na śaraṇaṃ lebhe na sukhaṃ kutracittadā 78| saṃśocati sma duḥkhārte naiva paśyati sadgatim | sarvadā dattadānaṃ sa bhuṃkte svaṃ karmaṇaḥ phalam 79| havirjuhvati nāgnau ye goviṃdaṃ nārcayaṃti ye | bhajaṃte nātmavidyāṃ ye sutīrthavimukhāśca ye 80| suvarṇavastratāṃbūlaṃ maṇimannaṃ phalaṃ jalam | ārtebhyo na prayacchaṃti sarve te kṛtahīnakāḥ 81| brahmasvaṃ ca parasvaṃ ca strīdhanāni haraṃti ye | balena chadmanā vāpi dhūrtāśca paravaṃcakāḥ 82| dāṃbhikaḥ kuhakāścaurā ye ca pāvakavṛttayaḥ | bālavṛddhāturastrīṣu nirdayāḥ satyavarjitāḥ 83| agnidā garadā ye ca ye cānye kūṭasākṣiṇaḥ | agamyāgāminaḥ sarve ye cānye grāmayājinaḥ 84| pitṛmātṛsnuṣāpatyasvadāratyāginaśca ye | ye kadaryāśca lubdhāśca nāstikā dharmadūṣakāḥ 85| tyajaṃti svāminaṃ yuddhe tyajaṃti śaraṇāgatam | gavāṃbhūmeśca haṃtāro ye cānye ratnadūṣakāḥ 86| parāpavādinaḥ pāpā devatāguruniṃdakāḥ | mahākṣetreṣu sarveṣu pratigraharatāśca ye 87| paradroharatā ye ca yathā ca prāṇihiṃsakāḥ | kupratigrāhiṇaḥ sarve te bhavaṃti punaḥ punaḥ 88| pretarākṣasapaiśāca tiryagvṛkṣakuyoniṣu | na teṣāṃ sukhaleśo'sti iha loke paratra ca 89| tasmāttyaktvā niṣiddhārthaṃ vihitaṃ karma cācaret | yajñaṃ dānaṃ tapastīrthaṃ maṃtraṃ devaṃ guruṃ bhajet 90| vipākaṃ karmaṇāṃ dṛṣṭvā yonikoṭiṣu dustaram | caturbhirapi varṇaiśca sevyo dharmo niraṃtaram 91| iti pretagatiṃ dṛṣṭvā pāpabījotthitāṃ hi saḥ | kṛtvā dharmopadeśaṃ ca punastasmai dvijo'bravīt 92| itthaṃ sa keralaḥ preto vartamāno girau tadā | ativāhya ciraṃ kālamapaśyatpathikaṃ pathi 93| vahaṃtaṃ dvau karaṃḍau ca veṇī jalayutau tathā | gāyaṃtaṃ pramukhā devaṃ puṇyaślokaṃ janārdanam 94| taṃ dṛṣṭvā sahasā preto mārgarodhaṃ cakāra saḥ | darśayāmāsa cātmānaṃ mā bhaiṣīrityuvāca saḥ 95| pānīyaṃ pātumicchāmi tvattaḥ kārpāṭikottama | na pāsyasi jalaṃ cenmāṃ prāṇā yāsyaṃti me dṛḍham 96| iti pretavacaḥ śrutvā pāṃthaḥ pratyāha kautukāt | kārpaṭīka uvāca| kastvaṃ duḥkhābhibhūtastu kṛśo mlāno digaṃbaraḥ 97| jīvaśeṣo mumūrṣuśca vikṛto bhayavardhanaḥ | navadhūmamayākāraścaṃḍaścaṃcalalocanaḥ 98| padbhyāmaspṛṣṭabhūmistvaṃ nirmāṃsodarabāhukaḥ | iti tadvacanaṃ śrutvā preto vākyamathābravīt 99| preta uvāca| śṛṇu dharmiṣṭha te vacmi yenāhamīdṛśo'bhavam | brāhmaṇo'dattadāno'haṃ lobhī ca malinakriyaḥ 6.129.100| parānnaṃ ca sadā bhuktamekākī miṣṭabhojanaḥ | mayā dattā na bhikṣāpi haṃtakāro na puṣkalaḥ 101| na kṛto vaiśvadevastu prakṣipto na bahirbali | bhūtānāṃ tu tṛṣārtānāṃ na hatā payasā ca tṛṭ 102| kadācitpitaro naiva tarpitā aṭatā mahīm | na ca śrāddhaṃ kṛtaṃ kvāpi pūjitā naiva devatāḥ 103| varṣātapaparitrāṇaṃ na dattaṃ pādarakṣaṇam | jalapātraṃ na dattaṃ ca tāṃbūlaṃ nauṣadhaṃ mayā 104| na gṛhe vasatirdattā nātithyaṃ kasyacitkṛtam | aṃdhavṛddhādhanānātha dīnāḥ pānānnatoṣitāḥ 105| gavāṃ grāso na datto vai na rogī parimocitaḥ | na dattā na hutā vipra pavitrāśca tilā mayā 106| pṛthivyāṃ tiladātāro na bhavaṃti tu madvidhāḥ | vyatīpāte na dattaṃ hi kiṃcitsvarṇaṃ mahāphalam 107| saṃkrāṃtāvuparāge ca na dattaṃ sūryacandrayoḥ | parvāṇyanyāni sarvāṇi jagmuḥ śūnyāni me dvija 108| tithayaḥ kārtike mukhyā jātā vaṃdhyāḥ sadā mama | pitṛbhyo naiva dattaṃ vā aṣṭakāsu maghāsu ca 109| dvijānāṃ na kṛtā prītirmanvādiṣu yugādiṣu | na dattastilatailena pradīpaḥ kārtike mayā 110| na snāto māghamāse'haṃ rūpasaubhāgyakāmade | dvijāya vedaviduṣe gautamyāṃ siṃhage gurau 111| mayā saṃkalpitaṃ dravyaṃ na dattaṃ pūrvajanmani | na snāto'haṃ kṛṣṇaveṇyāṃ tathā kanyāgate gurau 112| agniṃ prajvālya kāṣṭhaughaiḥ snātānāṃ pauṣamāghayoḥ | śītārtānāṃ ca viprāṇāṃ na kṛto jāḍyanigrahaḥ 113| mādhavādiṣu māseṣu na dattaṃ śītalaṃ jalam | mayā nāro'pito'śvattho nyagrodho naiva vardhitaḥ 114| baṃdīgṛhānmayā muktirna kṛtā prāṇināṃ kvacit | na prāṇibhayasaṃtrasto rakṣitaḥ śaraṇāgataḥ 115| nopoṣyātra trirātrāṇi toṣito madhusūdanaḥ | kṛcchrātikṛcchrapārākaṃ tathā cāṃdrāyaṇaṃ dvija 116| athānyattaptakṛcchraṃ ca tathā sāṃtapanāni ca | vratānyetāni puṇyāni juṣṭānīṃdrādibhiḥ suraiḥ 117| caritvā na mayā tāni dehaḥ saṃśoṣitaḥ purā | itthaṃ pūrvabhavo vaṃdhyo mama jāto dvijottama 118| paśya dvija mahākrūrāmadbhutāmatra janmani | gatiṃ dūraprabodhāṃ tu mama pūrvasya karmaṇaḥ 119| saṃti māṃsāni mārgeṣu vṛkavyāghrahatāni vai | phalānyanyāni śailesminśukaistyaktāni sarvataḥ 120| puṇyāni ca sugaṃdhīni phalāni rasavaṃti ca | mūlāni tu subhakṣyāṇi mṛdūni madhurāṇi ca 121| nānāvidhāni tiṣṭhaṃti madhūni subahūnyapi | srotasāṃ nirjharāṇāṃ ca saṃti vārīṇi sarvaśaḥ 122| sulabheṣu padārtheṣu sarveṣveteṣu parvate | nekṣehamaśanaṃ kvāpi daivenāpi hataṃ sadā 123| vātāhāreṇa jīvāmi yathā jīvaṃti pannagāḥ | punarjīvāmi bho vipra devayoniprabhāvataḥ 124| balena prajñayā nityaṃ maṃtrapauruṣavikramaiḥ | sahāyaiścaiva mitraiśca nālabhyaṃ labhate naraḥ 125| lābhālābhe sukhe duḥkhe vivāhe mṛtyujīvane | bhoge roge viyoge ca daivameva hi kāraṇam 126| kurūpāḥ kukulā mūrkhāḥ kutsitācāraniṃditāḥ | śauryavikramahīnāśca daivādrājyāni bhuṃjate 127| kāṇāḥ khaṃjā abhavyāśca nītihīnāśca durguṇāḥ | napuṃsakāśca dṛśyaṃte daivādrājye pratiṣṭhitāḥ 128| yairdattāśca tilā gāvo hiraṇyaṃ vasanāni ca | gaurī kanyā ca yairdattā yairdattā ca vasuṃdharā 129| śayyāsanāni tāṃbūlaṃ maṃdirāṇi dhanāni ca | bhakṣyabhojyāni dattāni caṃdanānyagarūṇi ca 130| aṭavyāṃ parvatāgre ca grāme vā nagare'pi vā | puraḥ puraḥśca tiṣṭhaṃti teṣāṃ bhogāḥ prayatnataḥ 131| saṃtyatra parvate'nye'pi rākṣasā balavattarāḥ | rākṣasāśca piśācāśca piśācyaścātidāruṇāḥ 132| kadācicca kathaṃcicca kvāpi yatra svakarmaṇā | labhaṃte cānnapānāni paryaṭaṃto vanevane 133| iti śrutvā'tra tebhyaśca mā bhayaṃ bhavatāṃ bhavet | śuciṃ goviṃdabhaktaṃ tvāṃ na te draṣṭumapi kṣamāḥ134| viṣṇubhaktitanutrāṇaṃ nārāyaṇaparāyaṇam | na spṛśaṃti na paśyaṃti rākṣasāḥ pretapūtanāḥ 135| bhūtavetālagaṃdharvāḥ śākinyaścāryakā grahāḥ| revatyo vṛddharevatyo mukhamaṃḍyastathā grahāḥ 136| yakṣā bālagrahāḥ krūrā duṣṭā vṛddhagrahāśca ye | tathā mātṛgrahā bhīmā grahāścānye vināyakāḥ 137| kṛtyāḥ sarpāśca kūṣmāṃḍā ye cānye duṣṭajaṃtavaḥ | na paśyaṃti paraṃ vipra vaiṣṇavaṃ brāhmaṇaṃ śucim 138| śuciṃ rakṣaṃti bhūtāni dharmiṣṭhaṃ pīḍayaṃti na | rakṣaṃti ca śuciṃ nityaṃ grahanakṣatradevatāḥ 139| goviṃdanāma jihvāgre hṛdi vedastu saṃsthitaḥ | śuciśca dānaśīlaśca tvaṃ sarvatrākutobhayaḥ 140| evaṃ brāhmaṇa tiṣṭhāmi bhuṃjānaḥ karmaṇaḥ phalam | na śocāmīti matvā'haṃ vimṛśya ca punaḥ punaḥ 141| na dunomi tathā tāvadyāvajjaṃbālinī taṭe | sārasodīritaṃ vākye śrutaṃ paryaṭatā mayā 142| brāhmaṇa uvāca| sārasodīritaṃ vākyaṃ kīdṛśaṃ hi śrutaṃ tvayā | tadahaṃ śrotumicchāmi brūhi tvaṃ preta satvaram 143| preta uvāca| bravīmi sārasaṃ vākyaṃ śṛṇu kārpāṭikottama | dhūsarā nāma kakṣe'sminnadīgirisamudbhavā 144| sadā jalaśayottālā mattadaṃtikulākulā | mahākakubhaśobhāḍhyā snigdhajaṃbūmanoharā 145| tasyāstīramahaṃ prāpto gāhamāno vanaṃ ghanam | mayi tiṣṭhati vai tatra phalabhojanakāmyayā 146| vanāṃtarātsamuḍḍīya sāraso lakṣmaṇā yutaḥ | āgatya pulinaṃ nadyāḥ sevituṃ bahupakṣibhiḥ 147| pītvā tatraiva pānīyaṃ ramitvā bhāryayā saha | suptaḥ pakṣapuṭe vāme praveśya ca śiromukham 148| etasminnaṃtare dṛṣṭaḥ pādapādavatīrya ca | raktānanaḥ suraktākṣo daṃḍī dṛḍhanakhāvali 149| lomaśo dīrghalāṃgūlaścalaceṣṭo hi vānaraḥ | yatrāsau sārasaḥ suptastatra vegena cāgataḥ 6.129.150| samāgatya ca jagrāha sārasaṃ caraṇe dṛḍham | karābhyāṃ krūrayā buddhyā paśyatāṃ bahupakṣiṇām 151| uḍḍīyoḍḍīya te sarve gatāścānyatra khecarāḥ | sārasī bhītabhītā ca virāvānkurvatī sthitā 152| sāraso bhagnanidrastu trāsāccalitalocanaḥ | avalokitavāñchīghraṃ tadottāmya śirodharām 153| vilokya vānaraṃ duṣṭaṃ haṃtukāmaṃ sudāruṇam | tadā saṃbhāṣayāmāsa girā madhurayā khagaḥ 154| aparādhaṃ vinā māṃ tvaṃ kiṃ śākhāmṛga bādhase | sāparādhā janā loke vadhyaṃte bhūmipairapi 155| na pīḍayitumarhaṃti tvādṛśā uttamā janāḥ | asmānahiṃsakānsādhūnparavṛttiparāṅmukhān 156| jalaśaivālabhakṣāṃśca khecarānvanavāsinaḥ | svadāraratiśīlāṃśca paradārābhivarjitān 157| na pīḍayitumarhaṃti tvadvidhā vānarottama | parāpavādapaiśunyāndvijānparamasevakān 158| śākhāmṛga vimuṃcāśu sarvathā māmanāgasam | jānāmi tava janmāhaṃ na tvaṃ vetsi tu māmakam 159| ityākarṇya vacastasya mumoca sārasaṃ tadā | capalo vānaraḥ śīghramāha dūre vyavasthitaḥ 160| vānara uvāca| brūhi re tvaṃ kathaṃ vetsi mama janma purātanam | tvaṃ pakṣī jñānahīnaśca tiryakcāhaṃ vanecaraḥ 161| sārasa uvāca| jāne'haṃ tāvakaṃ janma jātismaramiti sphuṭam | tvaṃ hi viṃdhyādhipo rājā prāgbhave parvateśvaraḥ 162| ahaṃ pūjyatamo viprastava vaṃśe purohitaḥ | tena pratyabhijānāmi tvāṃ samyagvānarottama 163| imāṃ pālayatā bhūmiṃ prajāḥ sarvāḥ prapīḍitāḥ | tvayā vivekahīnena bhṛśaṃ saṃcayatā dhanam 164| prajāpīḍānatāpottha vahnijvālaistu vānara | prāktvaṃ dagdhaḥ punaḥ kṣiptaḥ kuṃbhīpāke'ti dāruṇe 165| punaḥ punaḥśca dagdhena jātena ca punaḥ punaḥ | nārakeṇa śarīreṇa samāstriṃśadgataṃ tvayā 166| kurvatā dāruṇāñchabdānrudatā ca punaḥ punaḥ | kuṃbhīpākānale tīvrā hyanubhūtāśca yātanāḥ 167| nistīrṇanarako bhūyaḥ pāpaśeṣeṇa sāṃpratam | prāpto'si vānaraṃ janma yena māṃ haṃtumicchasi 168| viprasyopavanātpūrvaṃ pakvaraṃbhāphalāni vai | ananujñāpya bhuktāni tvayāpahṛtya pauruṣāt 169| vipākaḥ karmaṇastasya phalate paśya dāruṇaḥ | vānarastvaṃ vane vāso hyadhunā tena vartase 170| aśubhasya śubhasyāpi purāvihitakarmaṇaḥ | bhogaḥ krīḍati bhūteṣu nollaṃghyastridaśairapi 171| itthaṃ tvajjanma jānāmi yathāvattu sahetukam | prāptaḥ sārasadeho'pi jñānenāparimohitaḥ 172| preta uvāca| iti śrutvā kathāṃ vipra vānaropyāha sārasam | samyagvetti bhavānnūnaṃ kathaṃ tvaṃ pakṣitāṃ gataḥ 173| sārasa uvāca| kathayiṣyāmi tatkarma yenāhaṃ durgatiṃ gataḥ | pakṣiyoniṃ gato yena tatsarvaṃ śrotumarhasi 174| dhānyaṃ khāriśataṃ sāgramutsṛṣṭaṃ hi tvayā purā | bahubhyo brāhmaṇebhyaśca carmadāyāṃ ravigrahe 175| paurohityamadāllobhādvaṃcayitvā dvijāṃstathā | kiṃciddattvā tu tebhyaśca gṛhītamakhilaṃ mayā 176| viprasādhāraṇadravyagrahaṇotpannapātakāt | patitaḥ kālasūtre'haṃ narake raktakardame 177| calatkrimisusaṃpūrṇe durgaṃdhe pūyaphenile | ānābhestatra magnosmi lihanpūyamadhomukhaḥ 178| tathopari mahāgṛdhrairbhakṣyamāṇastu vāyasaiḥ | krimibhistudyamānastu mama deho niraṃtaram 179| tasmiñchoṇitapaṃke'haṃ nirucchvāso'bhavaṃ tadā | muhūrto'pi mahākalpasamo jāto mamātra vai 180| yātanāścānubhūtāśca samāstrirayutaṃ mayā | vaktuṃ ca tanna śaknomi duḥkhaṃ vānara nārakam 181| paurohityaṃ mahāghoraṃ pāpadaṃ ca svabhāvataḥ | devopajīvanaṃ yatra brāhmaṇasyopajīvanam 182| rājñaḥ pratigraho ghorastena dagdhā dvijātayaḥ | teṣāmapi hareddravyaṃ purodhāstena nārakī 183| rājā yatkurute pāpaṃ purā dehena dhīyate | tasya tena purodhāśca gīyate tatvadarśibhiḥ 184| daivātkathamapi prāpta uttāro narakāṃbudheḥ | mayādau daivayogena śakunitvamupasthitam 185| apahṛtya purā kāṃsyabhājanaṃ bhaginīgṛhāt | ākṣikāya mayā dattaṃ tena me sārasī gatiḥ 186| iyaṃ ca brāhmaṇī pūrvaṃ kāṃsyacorī sudāruṇā | teneyaṃ sārasī jātā mama bhāryā sadharmiṇī 187| itthaṃ vānara te sarvaṃ kathitaṃ karmaṇaḥ phalam | vṛttaṃ ca vartamānaṃ ca bhaviṣyaṃ śṛṇu sāṃpratam 188| ahaṃ haṃso bhaviṣyāmi tvaṃ ca haṃso bhaviṣyasi | haṃsīyamapi madbhāryā sārasī ca bhaviṣyati 189| deśe ca kāmarūpe vai sthāsyāmo vai yathāsukham | yoginīṃ bhāvikalyāṇīṃ yāsyāmastadanaṃtaram 190| tataśca mānuṣaṃ janma prāpyāmo durlabhaṃ punaḥ | śreyastadviparītaṃ ca prāṇibhiryatra sādhyate 191| evaṃ sarvāñchivo jaṃtūnmohayitvā svamāyayā | sukhairbhunakti duḥkhaiśca nāsmāneva tu kevalam 192| ayaṃ loke pravṛttaśca mārgo vividhanirmitaḥ | dharmādharmamayo'tyarthe sukhaduḥkhaphalātmakaḥ 193| sevitaḥ prāṇibhiḥ sarvaiḥ sarvadā vā punaḥ punaḥ | devāsuranaravyāghra krimikīṭajalecaraiḥ 194| nātikrāṃto hi kenāpi paṃthā'yaṃ duḥkhakaṃṭakaḥ | viraktānyoginodhyāyaṃ vināvedāṃtapāragān 195| aṇorvāpi gurorvāpi puṇyāpuṇyasya karmaṇaḥ | dadātīha phalaṃ jñātvā deśaṃ kālaṃ maheśvaraḥ 196| itthaṃ vidhividhānajñāṃ māyāṃ jñātveśvarasya ca | na śocaṃti na tapyaṃti na vyathaṃti mahādhiyaḥ 197| nānyathā śakyate kartuṃ vipākaḥ pūrvakarmaṇām | upāyaiḥ prajñayā vāpi śākhāmṛgasurairapi 198| purā tvaṃ bhūpatirjātaḥ paścājjāto'si nārakī | adhunā vānaro bhūyo janma prāpsyasi tādṛśam 199| iti matvā viśokastvaṃ śākhāmṛga yathāsukham | pratīkṣāṃ kuru kālasya ramamāṇo'tra kānane 6.129.200| ahamapyevamīśāna māyābaddho vane vane | kṣapayiṣyāmi vai janma dhairyamāsthāya sārasam 201| vānara uvāca| mayā tvaṃ pūjitaḥ pūrvaṃ naumi tvāmadhunāpyaham | jātismaro'si jānāmi sarvaṃ matpūrvadaihikam 202| tiṣṭha sārasa sārasyā śivamastu sadā tava | tvadvākyādgatamoho'haṃ vicariṣyāmi sarvadā 203| preta uvāca| imaṃ ramyaṃ vicitraṃ ca pāvanaṃ paramaṃ dvija | pakṣivānarasaṃvādaṃ śrutaṃ yāvannadītaṭe 204| tāvanmamāpi bodho'bhūttena śokaḥ kṣayaṃ gataḥ | idānīṃ jāhnavītoyamāhātmyaṃ paramādbhutam 205| dṛṣṭvātra brāhmaṇaśreṣṭha tvāṃ yāce jāhnavījalam | pretatvāttartukāmo'haṃ tīvrā tṛṣṇā prapīḍitaḥ 206| asminnevācale dṛṣṭaṃ mayāścaryaṃ ca vai dvija | gaṃgātoyasya tāvaddhi pātumicchāmi tajjalam 207| pāriyātrodbhavaḥ ko'pi brāhmaṇo grāmayājakaḥ | ayājyayājanādviṃdhye saṃbhūto brahmarākṣasaḥ 208| asmatsaṃgasya lobhe sthito'sau hāyanāṣṭakam | tasyāsthīni suputreṇa saṃcitāni dvijottama 209| kṣiptānyānīya gaṃgāyāṃ tīrthe kanakhale'male | tatkṣaṇādeva mukto'sau rākṣasatvātsudāruṇāt 210| iti gaṃgājalasnāna mahimā mahadadbhutam | sākṣāddṛṣṭo mayā tena gāṃgeyaṃ prārthitaṃ jalam 211| purastādyatkṛtastīrthe mayā bhūriparigrahaḥ | na kṛtastu pratīkārastasya jāpyādilakṣaṇaḥ 212| tena me pretarūpasya durlabhodakabhojanam | sahasraṃ yatra varṣāṇāmatītaṃ viṃdhyaparvate 213| iti te kathitaṃ sarvaṃ hitvā lajjāṃ garīyasīm | idānīṃ dhārmikaśreṣṭha jaladānena satvaram 214| saṃtarpaya mama prāṇānkaṃṭhamātrāvalaṃbitān | durlabhaṃ pretabhāve'pi jīvitaṃ prāṇināmiha 215| śarīraṃ rakṣaṇīyaṃ hi sarvathā sarvadā naraiḥ | nahīcchaṃti tanutyāgamapi kuṣṭhādi rogiṇaḥ 216| devadyutiruvāca| iti tadvacanaṃ śrutvā vismayaṃ paramaṃ gataḥ | pathikaściṃtayāmāsa kṛpāṃ prete samudvahan 217| pāpapuṇyaphalaṃ loke pratyakṣaṃ dṛśyate khalu | devadānavamānuṣyaṃ tiryaktvaṃ krimikīṭakam 218| nānāyoniṣu janmāni nānāvyādhiprapīḍanam | maraṇaṃ bālavṛddhānāmaṃdhatvaṃ kubjatā tathā 219| aiśvaryaṃ ca daridratvaṃ pāṃḍityaṃ mūrkhatā tathā | etāśca racanā loke bhavaṃti kathamanyathā 220| te dhanyāḥ karmabhūmau ye nyāyamārgārjitaṃ dhanam | satpātrebhyaḥ prayacchaṃti kurvaṃti cātmano hitam 221| bhūmiratnahiraṇyāni gāvo dhānyaṃ gṛhaṃ gajāḥ | rathāśvavasanagrāmāḥ siddhamannaṃ phalaṃ jalam 222| kanyā divyauṣadhamannaṃ chatropānadvarāsanam | śayyā tāṃbūla mālyāni tālavṛṃtaṃ varāsanam 223| sarvametatpradātavyaṃ lokatrayajigīṣubhiḥ | dattaṃ hi prāpyate svarge dattameva hi bhujyate 224| chatracāmarayānāni varāśvavaravāraṇāḥ | harmyāṇi varaśayyāśca gomahiṣyo varastriyaḥ 225| annabhūṣaṇamuktāśca putrā dāsyo mahākulam | āyurārogyamaiśvaryaṃ kalā vidyāsu kauśalam 226| dānasyaiva phalaṃ sarvaṃ prāpyate bhuvi mānavaiḥ | tasmāddeyaṃ prayatnena nādattamupatiṣṭhati 227| dharmiṣṭhena tu pāṃthena gātheyaṃ samagāyata | iti śrutvā punaḥ pretaḥ provāca hyārtamānasaḥ 228| manye dharmajñakalpo'si pāṃtha tvaṃ nātra saṃśayaḥ | dehi me jīvanaṃ vāri cātakāya ghano yathā 229| etasminprāṇadāne hi mā vilaṃbaṃ kṛthā bahu | tataḥ pratyāha pāṃthastu vacanaṃ nyāyagarbhitam 230| bhṛgukṣetre śṛṇu preta pitarau mama tiṣṭhataḥ | tadarthaṃ tīrtharājasya mayā vāri samāhṛtam 231| tatsitāsitapānīyaṃ madhye ca prārthitaṃ tvayā | na jāne dharmasaṃdehaḥ kimatra mama yujyate 232| balābalaṃ vicārārthaṃ kariṣye prabalaṃ vidhim | vedebhyo dharmaśāstrebhyo nāhaṃ mānena kevalam 233| hayamedhādi yajñebhyaḥ sarvebhyopyadhikaṃ matam | ṛṣibhirdevatābhiśca prāṇināṃ prāṇarakṣaṇam 234| iti dattvā varaṃ vāri kṛttvā pretasya rakṣaṇam | pitrarthaṃ punarādāya jalaṃ neṣyāmi pāvanam 235| eṣa me prabalo bhāti śuddhadharmaprado vidhiḥ | paropakaraṇādanyatsarvamalpaṃ smṛtaṃ budhaiḥ 236| paropakāribhirdattā api prāṇā nṛbhirmudā | adbhiḥ paropakāraḥ syātkiṃ na labdhaṃ mayā punaḥ 237| dadhīcinā purā gītaḥ śloko'yaṃ śrūyate bhuvi | sarvadharmamayaḥ sāraḥ sarvadharmajñasaṃmataḥ 238| paropakāraḥ kartavyaḥ prāṇairapi dhanairapi | paropakārajaṃ puṇyaṃ tulyaṃ kratuśatairapi 239| ityuktvā pradadau toyaṃ gaṃgāyāmunasaṃbhavam | pretāya prāṇarakṣārthaṃ sa dharmiṣṭho varo dvijaḥ 240| pretaḥ prīto jalaṃ pītvā hyabhiṣicya śirastathā | prajahau pretadehaṃ taṃ divyadeho'bhavatkṣaṇāt 241| tadāścaryaṃ mahaddṛṣṭvā nijagāda sa keralaḥ | aho vimuktaḥ pretatvādveṇīpānīyabiṃdubhiḥ 242| brahmāpi naiva śaknoti manye vaktumapāṃ guṇam | gaṅgātoyaṃ mahādevo dhatte ke kathamanyathā 243| aciṃtyaśaktigaṃgāṃbhastilamātraṃ tu yaḥ pibet | devo bhavetsa siddho vā garbhe naiva ca saṃviśet 244| na gaṃgā sadṛśī siddhirna gaṃgā sadṛśī matiḥ | na gaṃgāsadṛśī muktirgaṃgā sarvādhikā yataḥ 245| tasmātsarvaprayatnena mahābhaktyā ca dhārmika | karasthaṃ tasya kaivalyaṃ yogaṃ gāṃ sevate sadā 246| āyuṣmānbhava pāṃthatvaṃ mā dharmavirato bhava | tvayā'haṃ tāritaḥ sadyo gaṃgāṃbukaṇadānataḥ 247| ityuktvā prasthito nākaṃ piśācastu sa keralaḥ | āśīrbhirabhinaṃdyātha pāṃthaṃ baṃdhuvaraṃ naram 248| pretaṃ vimokṣya pāṃtho'pi punarādāya tajjalam | gatastenaiva mārgeṇa smaraṃstīrthodakautukam 249| vasiṣṭha uvāca| itthaṃ prayāgamāhātmyaṃ śrutvā natvā ca taṃ munim | prayāgaṃ sahasā māghe piśācaḥ satvaraṃ gataḥ 6.129.250| snātvā sitāsite so'pi māghamāse dvijottama | piśācaḥ kṣīṇapāpastu paiśācīṃ vijahau tanum 251| divyadehastato bhūtvā drāviḍo bhūpatistadā | stuvannārāyaṇaṃ devaṃ bhaktyā doṣavivarjitaḥ 252| gaṃdharvaiḥ stūyamānastu nākanārīsupūjitaḥ | uttamena vimānena puraṃdarapuraṃ yayau 253| iti te kathitaṃ vipra pūrvavṛttaṃ sakautukam | itihāsaṃ dvijaśreṣṭha sadyaḥ pātakanāśanam 254| jñānadaṃ mokṣadaṃ vipra śrutaṃ durgatināśanam | iti te kathitaṃ sarvaṃ purāvṛttaṃ sakautukam 255| itihāsaṃ dvijaśreṣṭha śrutaṃ durgatināśanam | adhunā tu mayā sārdhamimāḥ kanyāḥ sutaśca te 256| tvaṃ cāyātu prayāgaṃ vai sarve sadgatimīpsavaḥ | māghasnānaṃ prakurmo'tra devānāmapi durlabham 257| tatra mokṣyaṃti paiśācyaṃ sadyaḥ pāpasamudbhavam 258| maheśa uvāca| evaṃ vasiṣṭhavaktrābjakathāmadhurasaṃmudā | pītvā pramuditāḥ sarve nistīrṇā narakārṇavāt 259| prasthitāstena sārdhaṃ te satvaraṃ vyomni harṣitāḥ | dilīpa śṛṇu tatsarvaṃ tattīrthaṃ tu sitāsitam 260| satvaraṃ vyomamārgeṇa kāmamāsādya duḥsahāḥ | samāgamya tadā tatra saṃhṛṣṭahṛdayāśca te 261| athoce lomaśastatra sadayaṃ gaganāṃgaṇe | paśyaṃtu śraddhayā sarve tīrtharājamimaṃ bhuvi 262| vinā jñānaṃ prayāge'sminmucyaṃte sarvajaṃtavaḥ | iṣṭvātraiva mahāyajñaṃ sraṣṭukāmaḥ prajāpatiḥ 263| avāpa sṛṣṭisāmarthyaṃ tataḥ sṛṣṭiṃ cakāra saḥ | atra nārāyaṇaḥ sasnau patnīkāmaḥ sitāsite 264| ataḥ sa labdhavānlakṣmīṃ bhāryāmamṛtamaṃthane | uṣitvā cātra ṣaṇmāsaṃ snātvā veṇyāṃ yathecchayā 265| tripuraṃ ghātayāmāsa tribāṇena triśūlabhṛt | imāni trīṇi kuṃḍāni dīptānyajasravahnibhiḥ 266| eṣa tṛptiṃ gato vahniryaḥ kenāpi ca puṣyati | atra devāstrayastriṃśattṛptā mumudire bhṛśam 267| āvirbhūto maheśo'tra nīlakaṃṭhaḥ kapālabhṛt | aniśaṃsa suraiḥ sevya āyātoṃjalaye baṭuḥ 268| mṛkaṃḍasūnunā kalpe praviśya yanmukhe sthitam | loke jvālākule so'yaṃ yogarūpī janārdanaḥ 269| seyaṃ bhāgīrathī śaṃbhoḥ sarvaduḥkhāpahāriṇī | siddhyarthaṃ sevyate siddhairbhuktimuktiphalapradā 270| aniśaṃ bhūtidā yā ca svargamārge hyanuttamā | svargahetuśca yā devī seyaṃ bhāgīrathī nadī 271| yadaṃbhaḥ snānamātreṇa vikartana salokatām | labhaṃte prāṇinaḥ sarve nadī sā yamunā svayam 272| anayoḥ puṇyanadyośca saṃgamaḥ sukhado mune | atra snātā na pacyaṃte narake jñānabhāvitāḥ 273| vinā jñānaṃ prayāge'sminmucyaṃte sarvajaṃtavaḥ | anyacca śrūyatāṃ vipra itihāsaṃ purātanam 274| śṛṇvatāṃ sarvapāpaghnaṃ sarvarogavināśanam | ṛcīkena purā śapto gaṃdharvo vāyaso'bhavat 275| śāpaṃ mumoca so'traiva snātaḥ sadyaḥ sitāsite | vāsavasya tu śāpena svargādbhraṣṭāpsarorvaśī 276| svargakāmā ca sā sasnau lebhe svargaṃ tatocirāt | putraṃ ca śaṃkaraṃ lebhe yayātirnāhuṣo mune 277| putrakāmaḥ prayāge hi snātvā puṇye sitāsite | dhanakāmaḥ purā śakraḥ susnāto'tra dvijottama 278| dhanadasya nidhīnsarvāñjahāra sa ca māyayā | kaśyapo'tra tapastepe śivārādhanatatparaḥ 279| asmiṃstīrthe bharadvājo yogasiddhimavāptavān | asmiṃstīrthe purā vipra yogeśāḥ śāṃtamānasāḥ 280| yogasya phalabhūmiṃ tu lebhire sanakādayaḥ | asminmāghe tu ye snātā gaṃgāyāmunasaṃgame 281| tārārūpāśca te sarve tairvyāptaṃ sakalaṃ jagat | viṃdaṃti kāminaḥ kāmānmuktiṃ yāṃti mumukṣavaḥ 282| viṃdaṃti sādhakāḥ siddhiṃ prayāge hi dvijottama | sāṃprataṃ muktikāmāstu kanyāścāpi sutaśca te 283| madvākyādatra majjaṃtu sarve tvaṃ ca sitāsite | prākkālīnāghavidhvaṃsi veṇījalabalena tu 284| labhaṃtāmakhilaṃ lakṣmīṃ prāptaśāpamahāphalām | evamārṣavacaḥ satyamatīṃdriyamalaṃghanam 285| śrutvā cotkaṃṭhacittāstesarve snānāya codyatāḥ | prayāgaṃ prāpya duṣprāpyaṃ paiśācyaṃ vijahuḥ kṣaṇāt 286| vimuktāḥ śāpaduḥkhena tanuṃ svāṃ svāṃ ca lebhire | dṛṣṭvā vedanidhiḥ putraṃ tāḥ kanyā divyarūpiṇīḥ 287| tuṣṭāva lomaśaṃ prītyā prasannenāṃtarātmanā | tvadanugrahamātreṇottīrṇaḥ pāpamahārṇavaḥ 288| idānīmucitaṃ brūhi bālānāmṛṣisattama | lomaśa uvāca| kumārodhītavedo'yaṃ samāptaniyamo yuvā 289| āsāṃ tu sānurāgāṇāṃ gṛhṇātu karapaṃkajam | tato lomaśavākyena svapiturvacanāttadā 290| vivāhavidhinā cāśu brahmacārī sa dhārmikaḥ | śubhadravyaiśca maṃtraiśca ṛṣibhiḥ kṛtamaṃgalaḥ 291| paṃcānāmapi kanyānāṃ pāṇiṃ jagrāha dharmataḥ | ānaṃdinyastadā sarvāḥ kanyāḥ pūrṇamanorathāḥ 292| babhūvuḥ sa kumāraśca saṃtuṣṭaśca babhūva ha | dattvānujñāṃ muniḥ so'tha lomaśastairnamaskṛtaḥ 293| jagāma svāśramaṃ meruṃ parvataṃ surasevitam | tato vedanidhī rājansnuṣāḥ paṃcasutaṃ tathā | puraskṛtya mudāyukto dhanadasya puraṃ yayau 294| iti nṛpavaramāghe snānasaṃjātapuṇyānmunivaravacasā drāktīrtharājaprayāge | sakalakaluṣamuktāḥ paṃca gaṃdharvakanyā alamabhigatalābhātprāpya tarṣaṃ ca jagmuḥ 295| paramimamitihāsaṃ pāvanaṃ tīrthabhūtaṃ vṛjinavilayahetuṃ yaḥ śṛṇotīha nityam | sa bhavati khalu pūrṇaḥ sarvakāmairabhīṣṭairvrajati ca suraloke durlabho dharmayuktaḥ 296| itihāsamimaṃ śrutvā pūjayedyastu pāṭhakam | gobhirhiraṇyavastraiśca brahmatulyo yato hi saḥ 297| vācake pūjite yasmādviṣṇurbhavati pūjitaḥ | tasmātprapūjayennityaṃ yadīcchetsaphalaṃ bhavam 298| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsahasrasaṃhitāyāmuttarakhaṃḍe māghamāhātmye vasiṣṭhadilīpasaṃvāde gaṃdharvakanyāpariṇayonāmaikonatriṃśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ| 129|