Chapter 6

नारदउवाच- एवं द्वंद्वेषु युद्धेषु संप्रवृत्तेष्वनेकशः । जघानाथ हरिः क्रुद्धो गदया कालनेमिनम् १। विहाय मूर्च्छां संचित्य विष्णुं बाणैर्जघान सः । ततः क्रुद्धेन हरिणा स क्षितौ पातितो व्यसुः २। राजन्जघान संचिंत्य राहुं खड्गेन चंद्रमाः । राहुस्तु तं परित्यज्य तदा सूर्यमधावत ३। सहस्राशुं रणे जित्वा राहुश्चंद्रमधावत । जघान तं च खङ्गेन समरे रजनीपतिः ४। सैंहिकेयांगकाठिन्यात्खङ्गं चूर्णमभूत्तदा । जघान मुष्टिना गाढं कठिनेन विधुंतुदः ५। चंद्रमुत्थाप्य तं कंठे धृत्वा वेगान्महामृधे । गिलित्वा राहुणा चंद्रोप्युद्गीर्णश्च ततः पुनः ६। मृगं स्वचिह्नमुरसि निधाय विससर्ज ह । स उच्चैःश्रवसं गृह्य हयरत्नं विधुंतुदः ७। जालंधरांतिकं नीत्वा भक्त्या तस्मै न्यवेदयत् । दुर्वारणो रणे क्रुद्धस्तं यमं गदया हनत् ८। निशितैर्मार्गणैर्भिन्नः शक्रपुत्रेण चाहवे । धृत्वा जयंतं संह्रादः परिघाघातमूर्च्छितम् ९ । ऐरावतं समारुह्य ययौ जालंधरं प्रति । हतवांश्चैव गदया निह्रादं धनदो रणे १०। रुद्रास्त्रिशूलनिर्घातैर्निशुंभं जघ्नुरोजसा । निशुंभो बाणजालैश्च पीडयामास तानति ११। शुंभासुरो देवगणान्पूरयामास मार्गणैः । मृत्युं मायामय मयो बद्ध्वा पाशैर्निनायतम् १२। ददौ जालंधरायासौ पौलोम्ने सोऽपि सिंधवे । अब्धिना च मुखे क्षिप्तो लोको जीवतु निर्भयः १३। बद्ध्वा च नमुचिं पाशैर्वासवोऽपि रसातलम् । निन्ये विश्वस्य हंतारं अथ जालंधरो ययौ १४। अथेंद्रबलयोर्युद्धमभूद्राजन्सुदारुणम् । बलांगरोचिषो भांति दिशो दश रवेरिव १५। सर्वाण्यस्त्राणि शक्रस्य शीर्णान्यंगे बलस्य च । बलीयसा बलेनेंद्रो मुद्गरेण हतो हृदि १६। ननादेंद्रस्ततो भीमं तच्छ्रुत्वा स बलोहसत् । हसतस्तस्य निश्चेरुर्मुखतो मौक्तिकानि च १७। तस्यांगस्याभिलाषेण न युद्धमकरोत्तदा । तुष्टाव वासवोऽत्यर्थं तं बलं बलसागरम् १८। वरं वृणु सुरश्रेष्ठेत्युक्तः प्राह बलं प्रति । यदि तुष्टोऽसि दैत्येश स्वं वपुर्दातुमर्हसि १९। तदिंद्र वचनं श्रुत्वा भित्त्वा शस्त्रैर्गृहाण माम् । इत्युवाच बलं सोऽपि किमदेयं महात्मनाम् २०। (गीरिव श्रोत्रहीनस्य लोलाक्षीव विचक्षुषः (अतिरिक्त श्लोकाः)। परेषु पुष्पमालेव श्रीः कदर्यस्य निष्फला १। महात्मानो न गृह्णंति हिंसमानान्रिपूनपि । सपत्नीः प्रापयंत्यब्धिं सिंधवो नगनिम्नगाः २। सुजनो न याति विकृतिं परहितनिरतो विनाशकालेऽपि । छिन्नोऽपि चंदनतरुः सुरभयतिमुखं कुठारस्य ३। देवं परं विनश्यति तनुरपि न श्रीर्निवेदितासत्सु । अवशिष्यते हिमांशोः सैव कलाशिरसि या शंभोः ४। ते साधवो भुवनमंडलमौलिभूता ये साधुतामनुपकारिषु दर्शयंति । आत्मप्रयोजनवशात्कृतछिन्नदेहाः पूर्वापकारिषु खलोपि हितानुरक्तः५)। तथेत्युक्त्वा सहस्राक्षो मुद्गरेणाहनद्बलम् । न बिभेद तदा देहः शक्रश्चिंतामवाप ह २०। सस्मारितो मातलिना वज्रेणांगं जघान तत् । तेन वज्रप्रहारेण बलांगं तद्व्यशीर्यत २१। बलांगस्यैकभागस्तु पपात कनकाचले । तुहिनाद्रौ द्वितीयस्तु तृतीयो गोनगेऽपतत् २२। चतुर्थो देवनद्यां च पंचमो मंदरे तथा । वज्राकरे पपातांशः षष्ठश्च विजयांगजः २३। तस्य जातिविशुद्धस्य परिशुद्धेन कर्मणा । कायस्यावयवाः सर्वे रत्नबीजत्वमागताः २४। वज्रादस्थिकणाः कीर्णाः षट्कोणा मणयोऽभवन् । अक्षिभ्यामिन्द्रनीला वै माणिक्यं श्रुतिसंभवम् २५। क्षतजात्पद्मरागाः स्युः मेदसो मरकतास्तथा । प्रवालानि च जिह्वातो दंता मुक्तास्तथाभवन् २६। मज्जोद्भवं मरकतं गारुत्मतमभून्नसा । कांस्यं पुरीषं रजतं वीर्यं ताम्रं च मूत्रजम् २७। अंगस्योद्वर्तनाज्जातं पित्तलं ब्रह्मवीतिकाः । नादाद्वैदूर्यमुत्पन्नं रत्नं चारुतरं तथा २८। नखेभ्यः कनकोत्पत्ती रुधिराच्च रसोद्भवः । मेदसः स्फटिकं जातं प्रवालं मांससंभवम् २९। बलदेहोद्भवान्यासन्रत्नानि पृथिवीतले । पुण्योपचयसंपत्त्या भोक्ष्यंते विमलैर्जनैः ३०। अत्रांतरे हतं श्रुत्वा बलं मघवता मृधे । प्रभावती नाम राज्ञी ययौ तच्चरणांतिकम् ३१। विललाप पतिं दृष्ट्वा विकीर्णावयवं रणे । प्रभावत्यश्रुपूर्णाक्षी मुक्तकेशी घनस्तनी ३२। हा नाथ बलविक्रांत कांतदेह जगत्प्रिय । मां त्वं विहाय किं चात्र कैवल्यं गतवानसि ३३। जराकुष्ठादिभिर्व्याप्तं बुद्ध्वा देहं त्यजंति न । देहिनोऽन्ये परं कांतं त्वया देहो वृथोज्झितः ३४। तव देहेन दिव्येन हारकं भूष्यते प्रिय । रणोत्सुकेन भवता या वेणी ग्रथिता मम ३५। तामुद्ग्रथय वैधव्यदुःखार्त्तायाः स्वयं प्रिय । एवं विलपतीं वीक्ष्य बलराज्ञीं समुद्रजः । दुःखितः शुक्रमित्याह बलं जीवय भार्गव ३६। शुक्र उवाच-। इच्छयामरणं प्राप्तं तं कथं जीवयाम्यहम् । तथापि मंत्रसामर्थ्याद्वाचमुच्चारयिष्यति ३७। जालंधर उवाच-। बलस्य रूप वचनं श्रोतुमिच्छामि भार्गव । जालंधरेणैवमुक्तः क्षणं ध्यानपरोऽभवत् ३८। अथोदतिष्ठद्वदनात्स्वनः श्रोत्रमनोरमः । प्रभावतीं प्रति व्यक्तं वाद्यभांडा दिवोत्थितः ३९। प्रभावति स्वदेहं त्वं ममांगेषु लयं नय । इति तस्य वचः श्रुत्वा नदी जाता प्रभावती ४०। बलाङ्गेष्वेव लीना सा सुमेरोः पूर्ववाहिनी । यस्यास्तोयेन संजाता रत्नानां कांतिरुत्तमा ४१।

nāradauvāca- evaṃ dvaṃdveṣu yuddheṣu saṃpravṛtteṣvanekaśaḥ | jaghānātha hariḥ kruddho gadayā kālaneminam 1| vihāya mūrcchāṃ saṃcitya viṣṇuṃ bāṇairjaghāna saḥ | tataḥ kruddhena hariṇā sa kṣitau pātito vyasuḥ 2| rājanjaghāna saṃciṃtya rāhuṃ khaḍgena caṃdramāḥ | rāhustu taṃ parityajya tadā sūryamadhāvata 3| sahasrāśuṃ raṇe jitvā rāhuścaṃdramadhāvata | jaghāna taṃ ca khaṅgena samare rajanīpatiḥ 4| saiṃhikeyāṃgakāṭhinyātkhaṅgaṃ cūrṇamabhūttadā | jaghāna muṣṭinā gāḍhaṃ kaṭhinena vidhuṃtudaḥ 5| caṃdramutthāpya taṃ kaṃṭhe dhṛtvā vegānmahāmṛdhe | gilitvā rāhuṇā caṃdropyudgīrṇaśca tataḥ punaḥ 6| mṛgaṃ svacihnamurasi nidhāya visasarja ha | sa uccaiḥśravasaṃ gṛhya hayaratnaṃ vidhuṃtudaḥ 7| jālaṃdharāṃtikaṃ nītvā bhaktyā tasmai nyavedayat | durvāraṇo raṇe kruddhastaṃ yamaṃ gadayā hanat 8| niśitairmārgaṇairbhinnaḥ śakraputreṇa cāhave | dhṛtvā jayaṃtaṃ saṃhrādaḥ parighāghātamūrcchitam 9 | airāvataṃ samāruhya yayau jālaṃdharaṃ prati | hatavāṃścaiva gadayā nihrādaṃ dhanado raṇe 10| rudrāstriśūlanirghātairniśuṃbhaṃ jaghnurojasā | niśuṃbho bāṇajālaiśca pīḍayāmāsa tānati 11| śuṃbhāsuro devagaṇānpūrayāmāsa mārgaṇaiḥ | mṛtyuṃ māyāmaya mayo baddhvā pāśairnināyatam 12| dadau jālaṃdharāyāsau paulomne so'pi siṃdhave | abdhinā ca mukhe kṣipto loko jīvatu nirbhayaḥ 13| baddhvā ca namuciṃ pāśairvāsavo'pi rasātalam | ninye viśvasya haṃtāraṃ atha jālaṃdharo yayau 14| atheṃdrabalayoryuddhamabhūdrājansudāruṇam | balāṃgarociṣo bhāṃti diśo daśa raveriva 15| sarvāṇyastrāṇi śakrasya śīrṇānyaṃge balasya ca | balīyasā baleneṃdro mudgareṇa hato hṛdi 16| nanādeṃdrastato bhīmaṃ tacchrutvā sa balohasat | hasatastasya niścerurmukhato mauktikāni ca 17| tasyāṃgasyābhilāṣeṇa na yuddhamakarottadā | tuṣṭāva vāsavo'tyarthaṃ taṃ balaṃ balasāgaram 18| varaṃ vṛṇu suraśreṣṭhetyuktaḥ prāha balaṃ prati | yadi tuṣṭo'si daityeśa svaṃ vapurdātumarhasi 19| tadiṃdra vacanaṃ śrutvā bhittvā śastrairgṛhāṇa mām | ityuvāca balaṃ so'pi kimadeyaṃ mahātmanām 20| (gīriva śrotrahīnasya lolākṣīva vicakṣuṣaḥ (atirikta ślokāḥ)| pareṣu puṣpamāleva śrīḥ kadaryasya niṣphalā 1| mahātmāno na gṛhṇaṃti hiṃsamānānripūnapi | sapatnīḥ prāpayaṃtyabdhiṃ siṃdhavo naganimnagāḥ 2| sujano na yāti vikṛtiṃ parahitanirato vināśakāle'pi | chinno'pi caṃdanataruḥ surabhayatimukhaṃ kuṭhārasya 3| devaṃ paraṃ vinaśyati tanurapi na śrīrniveditāsatsu | avaśiṣyate himāṃśoḥ saiva kalāśirasi yā śaṃbhoḥ 4| te sādhavo bhuvanamaṃḍalamaulibhūtā ye sādhutāmanupakāriṣu darśayaṃti | ātmaprayojanavaśātkṛtachinnadehāḥ pūrvāpakāriṣu khalopi hitānuraktaḥ5)| tathetyuktvā sahasrākṣo mudgareṇāhanadbalam | na bibheda tadā dehaḥ śakraściṃtāmavāpa ha 20| sasmārito mātalinā vajreṇāṃgaṃ jaghāna tat | tena vajraprahāreṇa balāṃgaṃ tadvyaśīryata 21| balāṃgasyaikabhāgastu papāta kanakācale | tuhinādrau dvitīyastu tṛtīyo gonage'patat 22| caturtho devanadyāṃ ca paṃcamo maṃdare tathā | vajrākare papātāṃśaḥ ṣaṣṭhaśca vijayāṃgajaḥ 23| tasya jātiviśuddhasya pariśuddhena karmaṇā | kāyasyāvayavāḥ sarve ratnabījatvamāgatāḥ 24| vajrādasthikaṇāḥ kīrṇāḥ ṣaṭkoṇā maṇayo'bhavan | akṣibhyāmindranīlā vai māṇikyaṃ śrutisaṃbhavam 25| kṣatajātpadmarāgāḥ syuḥ medaso marakatāstathā | pravālāni ca jihvāto daṃtā muktāstathābhavan 26| majjodbhavaṃ marakataṃ gārutmatamabhūnnasā | kāṃsyaṃ purīṣaṃ rajataṃ vīryaṃ tāmraṃ ca mūtrajam 27| aṃgasyodvartanājjātaṃ pittalaṃ brahmavītikāḥ | nādādvaidūryamutpannaṃ ratnaṃ cārutaraṃ tathā 28| nakhebhyaḥ kanakotpattī rudhirācca rasodbhavaḥ | medasaḥ sphaṭikaṃ jātaṃ pravālaṃ māṃsasaṃbhavam 29| baladehodbhavānyāsanratnāni pṛthivītale | puṇyopacayasaṃpattyā bhokṣyaṃte vimalairjanaiḥ 30| atrāṃtare hataṃ śrutvā balaṃ maghavatā mṛdhe | prabhāvatī nāma rājñī yayau taccaraṇāṃtikam 31| vilalāpa patiṃ dṛṣṭvā vikīrṇāvayavaṃ raṇe | prabhāvatyaśrupūrṇākṣī muktakeśī ghanastanī 32| hā nātha balavikrāṃta kāṃtadeha jagatpriya | māṃ tvaṃ vihāya kiṃ cātra kaivalyaṃ gatavānasi 33| jarākuṣṭhādibhirvyāptaṃ buddhvā dehaṃ tyajaṃti na | dehino'nye paraṃ kāṃtaṃ tvayā deho vṛthojjhitaḥ 34| tava dehena divyena hārakaṃ bhūṣyate priya | raṇotsukena bhavatā yā veṇī grathitā mama 35| tāmudgrathaya vaidhavyaduḥkhārttāyāḥ svayaṃ priya | evaṃ vilapatīṃ vīkṣya balarājñīṃ samudrajaḥ | duḥkhitaḥ śukramityāha balaṃ jīvaya bhārgava 36| śukra uvāca-| icchayāmaraṇaṃ prāptaṃ taṃ kathaṃ jīvayāmyaham | tathāpi maṃtrasāmarthyādvācamuccārayiṣyati 37| jālaṃdhara uvāca-| balasya rūpa vacanaṃ śrotumicchāmi bhārgava | jālaṃdhareṇaivamuktaḥ kṣaṇaṃ dhyānaparo'bhavat 38| athodatiṣṭhadvadanātsvanaḥ śrotramanoramaḥ | prabhāvatīṃ prati vyaktaṃ vādyabhāṃḍā divotthitaḥ 39| prabhāvati svadehaṃ tvaṃ mamāṃgeṣu layaṃ naya | iti tasya vacaḥ śrutvā nadī jātā prabhāvatī 40| balāṅgeṣveva līnā sā sumeroḥ pūrvavāhinī | yasyāstoyena saṃjātā ratnānāṃ kāṃtiruttamā 41|