Chapter 123

कार्तिकेय उवाच। भगवञ्च्छ्रोतुमिच्छामि व्रतानामुत्तमं व्रतम् । विधिं मासोपवासस्य फलं चास्य यथोदितम् १। यथाविधि नरैः कार्या व्रतचर्या यथा भवेत् । आरभ्यते यथापूर्वं समाप्यं हि यथाविधि २। यावत्संख्यं तु कर्तव्यं तत्प्रब्रूहि महेश्वर । व्रतमेतत्सुरश्रेष्ठ विस्तरेण ममानघ ३। श्रीरुद्र उवाच। साधु पावकि सर्वं ते यत्पृष्टं प्रब्रुवेऽनघ । भक्त्या मतिमतां श्रेष्ठ शृणुष्व गदतो मम ४। सुराणां च यथा विष्णुस्तपतां च यथा रविः । मेरुः शिखरिणां यद्वद्वैनतेयश्च पक्षिणाम् ५। तीर्थानां तु यथा गंगा प्रजानां तु यथा वणिक् । श्रेष्ठं सर्वव्रतानां तु तद्वन्मासोपवासनम् ६। सर्वव्रतेषु यत्पुण्यं सर्वतीर्थेषु चैव हि । सर्वदानोद्भवं चैव लभेन्मासोपवासकृत् ७। अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैर्विविधैर्भूरिदक्षिणैः । न तत्पुण्यमवाप्नोति यन्मासपरिलंघनात् ८। तेन जप्तं हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृता स्वधा । यः करोति विधानेन नरो मासमुपोषणम् ९। उद्दिश्य वैष्णवं यज्ञं समभ्यर्च्य जनार्दनम् । गुरोराज्ञां ततो लब्ध्वा कुर्यान्मासोपवासनम् १०। वैष्णवानि यथोक्तानि कृत्वा सर्वव्रतानि तु । द्वादश्यादीनि पुण्यानि ततो मासमुपावसेत् ११। अतिकृच्छॄं च पाराकं कृत्वा चांद्रायणं ततः । मासोपवासं कुर्वीत ज्ञात्वा देह बलाबलम् १२। वानप्रस्थो यतिर्वापि नारी वा विधवा मुने । मासोपवासं कुर्वीतगुरोर्विप्राज्ञया ततः १३। आश्विनस्यामले पक्षे एकादश्यामुपोषितः । व्रतमेतत्तु गृह्णीयाद्यावत्त्रिंशद्दिनानि तु १४। वासुदेवं समभ्यर्च्य कार्तिकं सकलं नरः । मासं चोपवसेद्यस्तु स मुक्तिफलभाग्भवेत् १५। अच्युतस्यालये भक्त्या त्रिकालं कुमुदैः शुभैः । मालतींदीवरैः पद्मैः कमलैस्तु सुगंधिभिः १६। कुंकुमोशीरकर्पूरैर्विलिप्य वरचंदनैः । नैवेद्यधूपदीपाद्यैरर्चयेच्च जनार्दनम् १७। मनसा कर्मणा वाचा पूजयेद्गरुडध्वजम् । कुर्वन्नरस्त्रीविधवा बृहद्भक्तिर्जितेंद्रियः १८। नाम्नामेव तथालापं विष्णोः कुर्यादहर्निशम् । भक्त्या विष्णोस्तुतिर्वाच्या मिथ्यालापविवर्जिता १९। सर्वसत्वदयायुक्तः शांतवृत्तिरहिंसकः । सुप्तो बाह्यासनस्थो वा वासुदेवं प्रकीर्तयेत् २०। स्मृत्वालोकनगंधादि स्वादितं परिकीर्तितम् । अन्नस्य वर्जयेद्ग्रासं ग्रासानां सम्प्रमोक्षणम् २१। गात्राभ्यंगं शिरोभ्यंगं तांबूलं सविलेपनम् । व्रतस्थो वर्जयेत्सर्वं यच्चान्यच्च निराकृतम् २२। न व्रतस्थः स्पृशेत्किंचिद्विकर्मस्थं न चालयेत् । देवतायतने तिष्ठन्गृहस्थश्चाचरेद् व्रतम् २३। कृत्वा मासोपवासं तु यथोक्तविधिना नरः । नारी वा विधवा साध्वी वासुदेवं समर्चयेत् २४। अन्यूनाधिकमेवं तु व्रतं त्रिंशद्दिनैरिति । कृत्वा मासोपवासं तु संयतात्मा जितेंद्रियः २५। ततोऽर्चयेदेव पुण्यं द्वादश्यां गरुडध्वजम् । पूजयेत्पुष्पमालाभिर्गंधधूपविलेपनैः २६। वस्त्रालंकारवाद्यैश्च तोषयेदच्युतं नरः । संस्नापयेद्धरिं भक्त्या तीर्थचंदनवारिभिः २७। चंदनेनानुलिप्तांगं धूपपुष्पैरलंकृतम् । वस्त्रदानादिभिश्चैव भोजयित्वा द्विजोत्तमान् २८। दद्याच्च दक्षिणां तेभ्यः प्रणिपत्य क्षमापयेत् । विप्रान्क्षमापयित्वा तु विसृज्याभ्यर्च्य पूज्य च २९। एवं वित्तानुसारेण भक्तियुक्तेन शक्तितः । एवं मासोपवासान्हि कृत्वाभ्यर्च जनार्दनम् ३०। भोजयित्वा द्विजांश्चैव विष्णुलोके महीयते । एवं मासोपवासांते वृत्वा विप्रांस्त्रयोदश ३१। निर्यापयेत्ततस्तान्वै विधिना येन तच्छृणु । कारयेद्वैष्णवं यज्ञमेकादश्यामुपोषितः ३२। पूजयित्वा तु देवेशमाचार्यानुज्ञया हरिम् । अर्चयित्वा यथाशक्त्या ह्यभिवाद्य गुरुं तथा ३३। ततोनुभोजयेद्विप्रान्नमस्कारपुरःसरम् । विशुद्धकुलचारित्रान्विष्णुपूजनतत्परान् ३४। पूजयित्वा तथा सर्वान्भोजयित्वा त्रयोदश । तांबूलवस्त्रयुग्मानि भोजनाच्छादनानि च ३५। योगपट्टानि सूत्राणि ब्रह्मसूत्राणि चैव हि । दत्त्वा चैव द्विजाग्र्येभ्यः पूजयित्वा प्रणम्य च ३६। ततोनुपूजयेद्भक्त्या शय्यास्तरणसंस्कृताम् । साच्छादनां शुभां श्रेष्ठां सोपधानामलंकृताम् ३७। कारयित्वात्मनोमूर्तिं कांचनीं तु स्वशक्तितः । न्यसेत्तस्यां तु शय्यायामर्चयित्वा स्रगादिभिः ३८। आसनं पादुका छत्रं वस्त्रयुग्ममुपानहौ । पवित्राणि च पुष्पाणि शय्यायामुपकल्पयेत् ३९। एवं शय्यां तु संकल्प्य प्रणिपत्य च तान्द्विजान् । प्रार्थयेच्चानुमोदार्थं विष्णुलोकं व्रजाम्यहम् ४०। ततो व्रजेन्नरः प्रेष्ठं विष्णोः स्थानमनामयम् । मंडपस्थांस्तु तान्विप्रानिति वाच्यं मुहुर्मुहुः ४१। मंत्रहीनं भक्तिहीनं क्रियाहीनं द्विजोत्तमाः । सर्वं संपूर्णतां यातु भवद्वाक्यप्रसादतः । विधिर्मासोपवासस्य यथावत्परिकीर्तितः ४२। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायामुत्तरखंडे श्रीकृष्णसत्यभामासंवादे मासोपवासकथनंनाम त्रयोविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः १२३।

kārtikeya uvāca| bhagavañcchrotumicchāmi vratānāmuttamaṃ vratam | vidhiṃ māsopavāsasya phalaṃ cāsya yathoditam 1| yathāvidhi naraiḥ kāryā vratacaryā yathā bhavet | ārabhyate yathāpūrvaṃ samāpyaṃ hi yathāvidhi 2| yāvatsaṃkhyaṃ tu kartavyaṃ tatprabrūhi maheśvara | vratametatsuraśreṣṭha vistareṇa mamānagha 3| śrīrudra uvāca| sādhu pāvaki sarvaṃ te yatpṛṣṭaṃ prabruve'nagha | bhaktyā matimatāṃ śreṣṭha śṛṇuṣva gadato mama 4| surāṇāṃ ca yathā viṣṇustapatāṃ ca yathā raviḥ | meruḥ śikhariṇāṃ yadvadvainateyaśca pakṣiṇām 5| tīrthānāṃ tu yathā gaṃgā prajānāṃ tu yathā vaṇik | śreṣṭhaṃ sarvavratānāṃ tu tadvanmāsopavāsanam 6| sarvavrateṣu yatpuṇyaṃ sarvatīrtheṣu caiva hi | sarvadānodbhavaṃ caiva labhenmāsopavāsakṛt 7| agniṣṭomādibhiryajñairvividhairbhūridakṣiṇaiḥ | na tatpuṇyamavāpnoti yanmāsaparilaṃghanāt 8| tena japtaṃ hutaṃ dattaṃ tapastaptaṃ kṛtā svadhā | yaḥ karoti vidhānena naro māsamupoṣaṇam 9| uddiśya vaiṣṇavaṃ yajñaṃ samabhyarcya janārdanam | gurorājñāṃ tato labdhvā kuryānmāsopavāsanam 10| vaiṣṇavāni yathoktāni kṛtvā sarvavratāni tu | dvādaśyādīni puṇyāni tato māsamupāvaset 11| atikṛcchṝṃ ca pārākaṃ kṛtvā cāṃdrāyaṇaṃ tataḥ | māsopavāsaṃ kurvīta jñātvā deha balābalam 12| vānaprastho yatirvāpi nārī vā vidhavā mune | māsopavāsaṃ kurvītagurorviprājñayā tataḥ 13| āśvinasyāmale pakṣe ekādaśyāmupoṣitaḥ | vratametattu gṛhṇīyādyāvattriṃśaddināni tu 14| vāsudevaṃ samabhyarcya kārtikaṃ sakalaṃ naraḥ | māsaṃ copavasedyastu sa muktiphalabhāgbhavet 15| acyutasyālaye bhaktyā trikālaṃ kumudaiḥ śubhaiḥ | mālatīṃdīvaraiḥ padmaiḥ kamalaistu sugaṃdhibhiḥ 16| kuṃkumośīrakarpūrairvilipya varacaṃdanaiḥ | naivedyadhūpadīpādyairarcayecca janārdanam 17| manasā karmaṇā vācā pūjayedgaruḍadhvajam | kurvannarastrīvidhavā bṛhadbhaktirjiteṃdriyaḥ 18| nāmnāmeva tathālāpaṃ viṣṇoḥ kuryādaharniśam | bhaktyā viṣṇostutirvācyā mithyālāpavivarjitā 19| sarvasatvadayāyuktaḥ śāṃtavṛttirahiṃsakaḥ | supto bāhyāsanastho vā vāsudevaṃ prakīrtayet 20| smṛtvālokanagaṃdhādi svāditaṃ parikīrtitam | annasya varjayedgrāsaṃ grāsānāṃ sampramokṣaṇam 21| gātrābhyaṃgaṃ śirobhyaṃgaṃ tāṃbūlaṃ savilepanam | vratastho varjayetsarvaṃ yaccānyacca nirākṛtam 22| na vratasthaḥ spṛśetkiṃcidvikarmasthaṃ na cālayet | devatāyatane tiṣṭhangṛhasthaścācared vratam 23| kṛtvā māsopavāsaṃ tu yathoktavidhinā naraḥ | nārī vā vidhavā sādhvī vāsudevaṃ samarcayet 24| anyūnādhikamevaṃ tu vrataṃ triṃśaddinairiti | kṛtvā māsopavāsaṃ tu saṃyatātmā jiteṃdriyaḥ 25| tato'rcayedeva puṇyaṃ dvādaśyāṃ garuḍadhvajam | pūjayetpuṣpamālābhirgaṃdhadhūpavilepanaiḥ 26| vastrālaṃkāravādyaiśca toṣayedacyutaṃ naraḥ | saṃsnāpayeddhariṃ bhaktyā tīrthacaṃdanavāribhiḥ 27| caṃdanenānuliptāṃgaṃ dhūpapuṣpairalaṃkṛtam | vastradānādibhiścaiva bhojayitvā dvijottamān 28| dadyācca dakṣiṇāṃ tebhyaḥ praṇipatya kṣamāpayet | viprānkṣamāpayitvā tu visṛjyābhyarcya pūjya ca 29| evaṃ vittānusāreṇa bhaktiyuktena śaktitaḥ | evaṃ māsopavāsānhi kṛtvābhyarca janārdanam 30| bhojayitvā dvijāṃścaiva viṣṇuloke mahīyate | evaṃ māsopavāsāṃte vṛtvā viprāṃstrayodaśa 31| niryāpayettatastānvai vidhinā yena tacchṛṇu | kārayedvaiṣṇavaṃ yajñamekādaśyāmupoṣitaḥ 32| pūjayitvā tu deveśamācāryānujñayā harim | arcayitvā yathāśaktyā hyabhivādya guruṃ tathā 33| tatonubhojayedviprānnamaskārapuraḥsaram | viśuddhakulacāritrānviṣṇupūjanatatparān 34| pūjayitvā tathā sarvānbhojayitvā trayodaśa | tāṃbūlavastrayugmāni bhojanācchādanāni ca 35| yogapaṭṭāni sūtrāṇi brahmasūtrāṇi caiva hi | dattvā caiva dvijāgryebhyaḥ pūjayitvā praṇamya ca 36| tatonupūjayedbhaktyā śayyāstaraṇasaṃskṛtām | sācchādanāṃ śubhāṃ śreṣṭhāṃ sopadhānāmalaṃkṛtām 37| kārayitvātmanomūrtiṃ kāṃcanīṃ tu svaśaktitaḥ | nyasettasyāṃ tu śayyāyāmarcayitvā sragādibhiḥ 38| āsanaṃ pādukā chatraṃ vastrayugmamupānahau | pavitrāṇi ca puṣpāṇi śayyāyāmupakalpayet 39| evaṃ śayyāṃ tu saṃkalpya praṇipatya ca tāndvijān | prārthayeccānumodārthaṃ viṣṇulokaṃ vrajāmyaham 40| tato vrajennaraḥ preṣṭhaṃ viṣṇoḥ sthānamanāmayam | maṃḍapasthāṃstu tānviprāniti vācyaṃ muhurmuhuḥ 41| maṃtrahīnaṃ bhaktihīnaṃ kriyāhīnaṃ dvijottamāḥ | sarvaṃ saṃpūrṇatāṃ yātu bhavadvākyaprasādataḥ | vidhirmāsopavāsasya yathāvatparikīrtitaḥ 42| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsahasrasaṃhitāyāmuttarakhaṃḍe śrīkṛṣṇasatyabhāmāsaṃvāde māsopavāsakathanaṃnāma trayoviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ 123|