Chapter 40

शेष उवाच। सेनाचरा महाराज्ञो महाबलसमन्विताः । समागतास्तं पश्यंतो हयं रामस्य भूपतेः १। क्वा सावश्वः केन नीतः कथं वा दृश्यते न सः । को गंता यमपुर्यां वै वाहं हृत्वा सुमंदधीः २। विलोकयंतस्तन्मार्गं यावत्सेनाचरा रघोः । तावत्प्राप्तो महाराजो महासैन्यपरीवृतः ३। पप्रच्छ सेवकान्सर्वान्कुत्राश्वो मम सांप्रतम् । न दृश्यते कथं वाहः स्वर्णपत्रसुशोभितः ४। इति तद्वचनं श्रुत्वा सेवकास्ते हयानुगाः । प्रोचुर्नाथ मनोवेगो वाहः केनापि कानने ५। हृतो न लक्ष्यते तस्मादस्माभिर्मार्गकोविदैः । तदत्र यत्नः कर्तव्यो हयप्राप्तिं प्रति प्रभो ६। तेषां वचनमाकर्ण्य पप्रच्छ सुमतिं नृपः । शत्रुघ्नः शत्रुसंहारकारीमोहनरूपधृक् ७। शत्रुघ्न उवाच। कोऽत्र राजा निवसति कथं वाहस्य संगमः । कियद्बलं भूमिपतेर्येन मेऽद्य हृतो हयः ८। सुमतिरुवाच। राजन्देवपुरं ह्येतद्देवेनैव विनिर्मितम् । कैलासमिव दुर्गम्यं वैरिसंघैः सुसंहतैः ९। अस्मिन्वीरमणी राजा महाशूरः प्रतापवान् । राज्यं करोति धर्मेण शिवेन परिरक्षितः १०। योऽसौ प्रलयकारी स आस्ते भक्त्या वशीकृतः । चंद्रचूडः स्वभक्तस्य पक्षपातं सृजन्सदा ११। तस्मादत्र महद्युद्धं गृहीतश्चेद्भविष्यति । यत्ताः संतः प्रकुर्वंतु रक्षणं कटकस्य हि १२। एवं श्रुत्वा स शत्रुघ्नः सर्वभूपशिरोमणिः । सैन्यव्यूहं रचित्वासौ तिष्ठति स्म महायशाः १३। अथ तं सुखमासीनं मंत्रयंतं सुमंत्रिणा । आजगाम स देवर्षिर्युद्धकौतुकसंयुतः १४। तमागतं मुनिं दृष्ट्वा शत्रुघ्नस्तपसां निधिम् । अभ्युत्थायासने स्थाप्य मधुपर्कमथार्पयत् १५। स्वागतेन च संतुष्टं नारदं मुनिसत्तमम् । उवाच प्रीणयन्वाचा वाक्यवादविशारदः १६। शत्रुघ्न उवाच। मदीयोऽश्व कुत्र विप्र कथयस्व महामते । न लक्ष्यते गतिस्तस्य सेवकैर्मम कोविदैः १७। शंस तं येन वा नीतं क्षत्त्रियेण च मानिना । कथमत्र हयप्राप्तिर्भविष्यति तपोधन १८। इति वाक्यं समाकर्ण्य शत्रुघ्नस्य स नारदः । उवाच वीणां रणयन्गायन्रामकथां मुहुः १९। नारद उवाच। एतद्देवपुरं राजन्भूपो वीरमणिर्महान् । तत्पुत्रेण वनस्थेन गृहीतस्तव वाजिराट् २०। तत्र युद्धं महत्तेऽद्य भविष्यति सुदारुणम् । अत्र वीराः पतिष्यंति बलशौर्यसमन्विताः २१। तस्मादत्र महायत्नात्स्थातव्यं ते महाबल । रचय व्यूहरचनां दुर्गमां परसैनिकैः २२। जयस्ते भविता राजन्कृच्छ्रेणास्मान्नृपोत्तमात् । रामं को नु पराजीयाद्भुवने सकले ह्यपि २३। इत्युक्त्वांतर्दधे विप्रो नभसि स्थितवांस्ततः । युद्धं सुदारुणं द्रक्ष्यन्देवदानवयोरिव २४। शेष उवाच। अथ राजा वीरमणिः सर्वशूरशिरोमणिः । पटहं घोषितुं स्वीये पुरमध्ये महारवम् २५। आह्वयामास सेनान्यं रिपुवीरं महोन्नतम् । कथयामास च क्षिप्रं मेघगंभीरया गिरा २६। वीरमणिरुवाच। सेनानीः पटहस्याज्ञां देहि मे शोभने पुरे । तच्छ्रुत्वा मे सुसन्नद्धाः शत्रुघ्नं प्रति यांतु ते २७। इति वाक्यं समाकर्ण्य राज्ञो वीरमणेस्तदा । कारयामास पटहं महारवनिनादितम् २८। गेहे गेहे च रथ्यायां श्रूयते पटहध्वनिः । शत्रुघ्नं यांतु ये सर्वे वीरा राजपुरे स्थिताः २९। ये वै राज्ञः समुल्लंघ्य शासनं वीरमानिनः । पुत्रा वा भ्रातरो वापि ते वध्याः स्युर्नृपाज्ञया ३०। शृण्वंतु वीराः पुनरप्याह ते पटहे रवम् । श्रुत्वा विधीयतामाशु कर्तव्यं मा विलंबितम् ३१। शेष उवाच। इति पटहरवं स्वकर्णगोचरं । नरवरवीरवरा ययुर्नृपोत्तमम् । कनककवचभूषितस्वदेहाः । समरमहोत्सव हृष्टचित्तकोशाः ३२। केचिद्ययुः शिरस्त्राणं धृत्वा शिरसि शोभनम् । कवचेन सुशोभाढ्याः शतकोटिसुशोभिताः ३३। रथेन हययुग्मेन मणिकांचनशोभिना । ययुस्ते राजसंदेशान्नृवरालयमुन्मदाः ३४। केचिन्मतंगजैर्मत्तैः केचिद्वाहैः सुशोभनैः । ययुर्नपगृहं सर्वे राजसंदेशकारकाः ३५। विविक्तस्वर्णकवचशिरस्त्राणसुशोभितः । रुक्मांगदोऽपि च निजे रथे तिष्ठन्मनोजवे ३६। शुभांगदोऽनुजस्तस्य महारत्नमयं दधत् । कवचं वपुषि श्रेष्ठं निजं प्रायाद्रणोत्सवे ३७। राजभ्राता वीरसिंहः सर्वशस्त्रास्त्रकोविदः । ययौ नृपाज्ञया तत्र शासनं भूमिपस्य हि ३८। जामेयस्तस्य राज्ञोऽपि बलमित्र इति स्मृतः । सन्नद्धः कवची खड्गी जगाम नृपमंदिरम् ३९। सेनानी रिपुवारोऽपि सेनां तां चतुरंगिणीम् । सज्जां विधाय भूपाय न्यवेदयदथो महान् ४०। अथ राजा वीरमणिः सर्वशस्त्रास्त्रपूरितम् । मणिसृष्टोच्चचक्रोच्चमारोहत्स्यंदनोत्तमम् ४१। ततो वीरार्णवे शंखनिनादश्च समंततः । श्रूयते कातरान्वीरान्प्रेरयन्निव संगरे ४२। भेर्यः समंततो जघ्नुः शुभवादकवादिताः । अनीकान्यत्र तस्यासन्संग्रामाय प्रतस्थुषः ४३। सर्वे कृतस्वस्त्ययनाः सर्वाभरणभूषिताः । सर्वशस्त्रास्त्रसंपूर्णा ययुः समरमण्डलम् ४४। भेरीशंखनिनादेन पूरिताश्च नगा गुहाः । आकारितुं गतः किं नु तद्रवः स्वर्गसंस्थितान् ४५। तस्मिन्कोलाहले वृत्ते राजा वीरमणिर्महान् । रणोत्साहेन संयुक्तो ययौ प्रधनमंडलम् ४६। आगत्य संस्थितस्तावद्रथपत्तिसमाकुलम् । समुद्र इव तत्स्थानात्प्लावितुं पुरुषानयात् ४७। तदागतं बलं दृष्ट्वा रथिभिः शस्त्रकोविदैः । कोलाहलीकृतं सर्वमुवाच सुमतिं नृपः ४८। शत्रुघ्न उवाच। समागतो वीरमणिर्मम वाजिधरो बली । योद्धुं मां महता भूयः सैन्येन चतुरंगिणा ४९। कथं युद्धं प्रकर्तव्यं के योत्स्यंति बलोत्कटाः । तान्सर्वान्दिश मे वीरान्यथा स्याज्जय ईप्सितः ५०। सुमतिरुवाच। स्वामिन्नसौ महाराजो महासैन्यपरीवृतः । समागतः स युद्धार्थं शिवभक्तिसमन्वितः ५१। सांप्रतं युद्ध्यतां वीरः पुष्कलः परमास्त्रवित् । अन्येपि नीलरत्नाद्या योद्धारो युद्धकोविदाः ५२। शिवेन सह योद्धव्यं राज्ञा वा भवतानघ । द्वंद्वयुद्धेन जेतव्यो महाबलपराक्रमः ५३। अनेन विधिना राजञ्जयस्तेऽत्र भविष्यति । पश्चाद्यद्रोचते स्वामिंस्तत्कुरुष्व महामते ५४। शेष उवाच। इति वाक्यं समाकर्ण्य शत्रुघ्नः परवीरहा । सुभटानादिदेशाथ युद्धाय कृतनिश्चयः ५५। सर्वैः ससैन्यैर्युद्धार्थं राजभिः शस्त्रकोविदैः । यथा स्यान्मे जयः क्षिप्रं यतितव्यं तथा पुनः ५६। जयार्थं राघवस्यैव श्रुत्वा ते रणकोविदाः । महोत्साहेन संयुक्ता ययुर्योद्धुं तु सैनिकैः ५७। इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे वीर-। मणिना सह युद्धनिश्चयोनाम चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ४० ।

śeṣa uvāca| senācarā mahārājño mahābalasamanvitāḥ | samāgatāstaṃ paśyaṃto hayaṃ rāmasya bhūpateḥ 1| kvā sāvaśvaḥ kena nītaḥ kathaṃ vā dṛśyate na saḥ | ko gaṃtā yamapuryāṃ vai vāhaṃ hṛtvā sumaṃdadhīḥ 2| vilokayaṃtastanmārgaṃ yāvatsenācarā raghoḥ | tāvatprāpto mahārājo mahāsainyaparīvṛtaḥ 3| papraccha sevakānsarvānkutrāśvo mama sāṃpratam | na dṛśyate kathaṃ vāhaḥ svarṇapatrasuśobhitaḥ 4| iti tadvacanaṃ śrutvā sevakāste hayānugāḥ | procurnātha manovego vāhaḥ kenāpi kānane 5| hṛto na lakṣyate tasmādasmābhirmārgakovidaiḥ | tadatra yatnaḥ kartavyo hayaprāptiṃ prati prabho 6| teṣāṃ vacanamākarṇya papraccha sumatiṃ nṛpaḥ | śatrughnaḥ śatrusaṃhārakārīmohanarūpadhṛk 7| śatrughna uvāca| ko'tra rājā nivasati kathaṃ vāhasya saṃgamaḥ | kiyadbalaṃ bhūmipateryena me'dya hṛto hayaḥ 8| sumatiruvāca| rājandevapuraṃ hyetaddevenaiva vinirmitam | kailāsamiva durgamyaṃ vairisaṃghaiḥ susaṃhataiḥ 9| asminvīramaṇī rājā mahāśūraḥ pratāpavān | rājyaṃ karoti dharmeṇa śivena parirakṣitaḥ 10| yo'sau pralayakārī sa āste bhaktyā vaśīkṛtaḥ | caṃdracūḍaḥ svabhaktasya pakṣapātaṃ sṛjansadā 11| tasmādatra mahadyuddhaṃ gṛhītaścedbhaviṣyati | yattāḥ saṃtaḥ prakurvaṃtu rakṣaṇaṃ kaṭakasya hi 12| evaṃ śrutvā sa śatrughnaḥ sarvabhūpaśiromaṇiḥ | sainyavyūhaṃ racitvāsau tiṣṭhati sma mahāyaśāḥ 13| atha taṃ sukhamāsīnaṃ maṃtrayaṃtaṃ sumaṃtriṇā | ājagāma sa devarṣiryuddhakautukasaṃyutaḥ 14| tamāgataṃ muniṃ dṛṣṭvā śatrughnastapasāṃ nidhim | abhyutthāyāsane sthāpya madhuparkamathārpayat 15| svāgatena ca saṃtuṣṭaṃ nāradaṃ munisattamam | uvāca prīṇayanvācā vākyavādaviśāradaḥ 16| śatrughna uvāca| madīyo'śva kutra vipra kathayasva mahāmate | na lakṣyate gatistasya sevakairmama kovidaiḥ 17| śaṃsa taṃ yena vā nītaṃ kṣattriyeṇa ca māninā | kathamatra hayaprāptirbhaviṣyati tapodhana 18| iti vākyaṃ samākarṇya śatrughnasya sa nāradaḥ | uvāca vīṇāṃ raṇayangāyanrāmakathāṃ muhuḥ 19| nārada uvāca| etaddevapuraṃ rājanbhūpo vīramaṇirmahān | tatputreṇa vanasthena gṛhītastava vājirāṭ 20| tatra yuddhaṃ mahatte'dya bhaviṣyati sudāruṇam | atra vīrāḥ patiṣyaṃti balaśauryasamanvitāḥ 21| tasmādatra mahāyatnātsthātavyaṃ te mahābala | racaya vyūharacanāṃ durgamāṃ parasainikaiḥ 22| jayaste bhavitā rājankṛcchreṇāsmānnṛpottamāt | rāmaṃ ko nu parājīyādbhuvane sakale hyapi 23| ityuktvāṃtardadhe vipro nabhasi sthitavāṃstataḥ | yuddhaṃ sudāruṇaṃ drakṣyandevadānavayoriva 24| śeṣa uvāca| atha rājā vīramaṇiḥ sarvaśūraśiromaṇiḥ | paṭahaṃ ghoṣituṃ svīye puramadhye mahāravam 25| āhvayāmāsa senānyaṃ ripuvīraṃ mahonnatam | kathayāmāsa ca kṣipraṃ meghagaṃbhīrayā girā 26| vīramaṇiruvāca| senānīḥ paṭahasyājñāṃ dehi me śobhane pure | tacchrutvā me susannaddhāḥ śatrughnaṃ prati yāṃtu te 27| iti vākyaṃ samākarṇya rājño vīramaṇestadā | kārayāmāsa paṭahaṃ mahāravanināditam 28| gehe gehe ca rathyāyāṃ śrūyate paṭahadhvaniḥ | śatrughnaṃ yāṃtu ye sarve vīrā rājapure sthitāḥ 29| ye vai rājñaḥ samullaṃghya śāsanaṃ vīramāninaḥ | putrā vā bhrātaro vāpi te vadhyāḥ syurnṛpājñayā 30| śṛṇvaṃtu vīrāḥ punarapyāha te paṭahe ravam | śrutvā vidhīyatāmāśu kartavyaṃ mā vilaṃbitam 31| śeṣa uvāca| iti paṭaharavaṃ svakarṇagocaraṃ | naravaravīravarā yayurnṛpottamam | kanakakavacabhūṣitasvadehāḥ | samaramahotsava hṛṣṭacittakośāḥ 32| kecidyayuḥ śirastrāṇaṃ dhṛtvā śirasi śobhanam | kavacena suśobhāḍhyāḥ śatakoṭisuśobhitāḥ 33| rathena hayayugmena maṇikāṃcanaśobhinā | yayuste rājasaṃdeśānnṛvarālayamunmadāḥ 34| kecinmataṃgajairmattaiḥ kecidvāhaiḥ suśobhanaiḥ | yayurnapagṛhaṃ sarve rājasaṃdeśakārakāḥ 35| viviktasvarṇakavacaśirastrāṇasuśobhitaḥ | rukmāṃgado'pi ca nije rathe tiṣṭhanmanojave 36| śubhāṃgado'nujastasya mahāratnamayaṃ dadhat | kavacaṃ vapuṣi śreṣṭhaṃ nijaṃ prāyādraṇotsave 37| rājabhrātā vīrasiṃhaḥ sarvaśastrāstrakovidaḥ | yayau nṛpājñayā tatra śāsanaṃ bhūmipasya hi 38| jāmeyastasya rājño'pi balamitra iti smṛtaḥ | sannaddhaḥ kavacī khaḍgī jagāma nṛpamaṃdiram 39| senānī ripuvāro'pi senāṃ tāṃ caturaṃgiṇīm | sajjāṃ vidhāya bhūpāya nyavedayadatho mahān 40| atha rājā vīramaṇiḥ sarvaśastrāstrapūritam | maṇisṛṣṭoccacakroccamārohatsyaṃdanottamam 41| tato vīrārṇave śaṃkhaninādaśca samaṃtataḥ | śrūyate kātarānvīrānprerayanniva saṃgare 42| bheryaḥ samaṃtato jaghnuḥ śubhavādakavāditāḥ | anīkānyatra tasyāsansaṃgrāmāya pratasthuṣaḥ 43| sarve kṛtasvastyayanāḥ sarvābharaṇabhūṣitāḥ | sarvaśastrāstrasaṃpūrṇā yayuḥ samaramaṇḍalam 44| bherīśaṃkhaninādena pūritāśca nagā guhāḥ | ākārituṃ gataḥ kiṃ nu tadravaḥ svargasaṃsthitān 45| tasminkolāhale vṛtte rājā vīramaṇirmahān | raṇotsāhena saṃyukto yayau pradhanamaṃḍalam 46| āgatya saṃsthitastāvadrathapattisamākulam | samudra iva tatsthānātplāvituṃ puruṣānayāt 47| tadāgataṃ balaṃ dṛṣṭvā rathibhiḥ śastrakovidaiḥ | kolāhalīkṛtaṃ sarvamuvāca sumatiṃ nṛpaḥ 48| śatrughna uvāca| samāgato vīramaṇirmama vājidharo balī | yoddhuṃ māṃ mahatā bhūyaḥ sainyena caturaṃgiṇā 49| kathaṃ yuddhaṃ prakartavyaṃ ke yotsyaṃti balotkaṭāḥ | tānsarvāndiśa me vīrānyathā syājjaya īpsitaḥ 50| sumatiruvāca| svāminnasau mahārājo mahāsainyaparīvṛtaḥ | samāgataḥ sa yuddhārthaṃ śivabhaktisamanvitaḥ 51| sāṃprataṃ yuddhyatāṃ vīraḥ puṣkalaḥ paramāstravit | anyepi nīlaratnādyā yoddhāro yuddhakovidāḥ 52| śivena saha yoddhavyaṃ rājñā vā bhavatānagha | dvaṃdvayuddhena jetavyo mahābalaparākramaḥ 53| anena vidhinā rājañjayaste'tra bhaviṣyati | paścādyadrocate svāmiṃstatkuruṣva mahāmate 54| śeṣa uvāca| iti vākyaṃ samākarṇya śatrughnaḥ paravīrahā | subhaṭānādideśātha yuddhāya kṛtaniścayaḥ 55| sarvaiḥ sasainyairyuddhārthaṃ rājabhiḥ śastrakovidaiḥ | yathā syānme jayaḥ kṣipraṃ yatitavyaṃ tathā punaḥ 56| jayārthaṃ rāghavasyaiva śrutvā te raṇakovidāḥ | mahotsāhena saṃyuktā yayuryoddhuṃ tu sainikaiḥ 57| iti śrīpadmapurāṇe pātālakhaṃḍe śeṣavātsyāyanasaṃvāde rāmāśvamedhe vīra-| maṇinā saha yuddhaniścayonāma catvāriṃśattamo'dhyāyaḥ 40 |