Chapter 98

सूत उवाच- एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य धर्मराजस्य भूसुरः । पुनः पप्रच्छ मासस्य माधवस्य विधिं शुभम् १। ब्राह्मण उवाच- धर्मराज महाभाग सम्यग्गुह्यं प्रकाशितम् । माधवस्नानजं पुण्यं नराणां मुक्तिदं परम् २। माधवं माधवे मासि स्नात्वा प्रातः समाहितः । कथं संपूजयेद्देवं कैः पुष्पैस्तद्विधिं वद ३। धर्मराज उवाच- सर्वेषां पत्रजातीनां तुलसी केशवप्रिया । पुष्करादीनि तीर्थानि गंगाद्याः सरितस्तथा ४। वासुदेवादयो देवा वसंति तुलसीदले । सर्वदा सर्वकालेषु तुलसी विष्णुवल्लभा ५। त्यक्त्वा तु मालती पुष्पं मुक्त्वा च सरसीरुहम् । गृहीत्वा तुलसीपत्रं भक्त्या माधवमर्चयेत् ६। तस्य पुण्यफलं वक्तुमलं शेषोऽपि नो भवेत् । अस्नात्वा तुलसीं छित्त्वा देवार्थं पितृकर्मणि ७। तत्सर्वं निष्फलं याति पंचगव्येन शुध्यति । दारिद्र्यदुःखभोगादि पापानि सुबहून्यपि ८। तुलसी हरते क्षिप्रं रोगानिव हरीतकी । तुलसी कृष्णगौराख्या तयाभ्यर्च्य मधुद्विषम् ९। विशेषेण हरेर्भक्तो नरो नारायणो भवेत् । माधवं सकलं मासं तुलस्या योऽर्चयेद्यतः १०। त्रिसंध्यं मधुहंतारं नास्ति तस्य पुनर्भवः । अलाभे पुष्पपत्राणामन्नाद्येनापि पूजयेत् ११। शालितंडुल गोधूमैर्यवैर्वापि हरिं सदा । प्रातः स्नात्वा विधानेन माधवे माधवप्रिये १२। पितृदेवमनुष्यांश्च तर्प्पयेत्सचराचरम् । योऽश्वत्थमूलं वै सिंचेत्तोयेन बहुना सदा १३। कुर्यात्प्रदक्षिणां तं तु सर्वदेवमयं ततः । योऽश्वत्थमर्चयेद्देवमुदकेन समंततः । कुलानामयुतं तेन तारितं स्यान्नसंशयः १४। अलक्ष्मीः कालकर्णी च दुःस्वप्नो दुर्विचिंतितम् । अश्वत्थ तर्प्पणात्तात सर्वदुःखं विलीयते १५। तर्पिताः पितरस्तेन तेन विष्णुः समर्चितः । योऽश्वत्थमर्चयेद्वीरो ग्रहास्तेनैव पूजिताः १६। श्वेताश्वपुष्पाणि तथा शमीं च हुताशनं चंदनमर्कबिंबम् । अश्वत्थवृक्षं च समालभेत ततश्च कुर्यान्निज जातिधर्मान् १७। कंडूयनं च गोग्रासं स्नात्वा पिप्पलतर्प्पणम् । कृत्वा गोविंदपूजां च न स दुर्गतिमाप्नुयात् १८। त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां वैशाख्यां च दिनत्रयम् । सर्वाशक्तोपि विधिना नारी वा पुरुषोपि वा १९। पूर्वोक्तनियमैर्युक्तः प्रातः स्नात्वा च शक्तितः । विमुक्तः पातकैः सर्वैः स्वर्गमक्षयमश्नुते २०। वैशाख्यामपि शक्त्या वा भोजयेद्ब्राह्मणान्दश । त्रिरात्रमुत्थितः स्नात्वा सकृच्च प्रयतः शुचिः २१। गौरान्वा यदि वा कृष्णांस्तिलान्क्षौद्रेण संयुतान् । दत्वा द्वादशविप्रेभ्यस्तेनैव स्वस्ति वाचयेत् २२। प्रीयतां धर्मराजो मे पितॄन्देवांश्च तर्प्पयेत् । यावज्जीवकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति २३। अयुतायुतं च तिष्ठेत्स स्वर्गलोके यथासुखम् । मामेव तु न पश्येत्स पूजितोऽखिल दैवतैः २४। पाकान्नोदक कुंभादि पितृदैवत तुष्टये । त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां पूर्णायां च दिनत्रयम् २५। यो दद्याद्भक्तितो विप्र महापापैः प्रमुच्यते । सुवर्णतिलपात्रैस्तु ब्राह्मणाञ्छक्तितोऽन्वहम् २६। तर्प्पयेदुदपात्रैस्तु ब्रह्महत्यां व्यपोहति । वैशाख्यां पौर्णमास्यां च सृष्टाः कमलयोनिना २७। तिला देयाश्च भक्त्या च श्रेयः संतति हेतवे । इहार्थे च पुरावृत्तं तदाकर्णय सुव्रत २८। फलं माधवमासस्य पूर्णायां परमाद्भुतम् । मेषसंक्रममारभ्य तिथयस्त्रिंशदुत्तमाः २९। सर्वयज्ञाधिकाः पुण्याः पुराणेषु प्रकीर्तिताः । विशेषतोऽपि तास्तिस्रः पवित्राः पापिदुर्लभाः ३०। ततोपि पूर्णिमा पुण्या माधवी माधवप्रिया । एषा वाराहकल्पादि तिथिराद्या महाफला ३१। पुरा नारायणेनास्यामादिदैत्यौ विमोहितौ । हिरण्याक्ष मधू विप्र पृथिवी च समुद्धृता ३२। त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां पौर्णमास्यामयं विभुः । क्रमादेतत्त्रयं चक्रे शुक्लेऽस्मिन्मासि माधवे ३३। ततः प्रभृति विप्रेंद्र विशेषादेव पूर्णिमा । कल्पादिः पावना ख्याता कर्मणः कल्पसाक्षिणी ३४। येन स्नानं न वैशाखे प्रातर्नियमशालिना । किं तस्य जन्मना विप्र नूनमात्मापकारिणा ३५। त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां पौर्णमास्यां विशेषतः । अपिसम्यग्विधानेन नारी वा पुरुषोऽपि च ३६। प्रातः स्नातः सनियमः सर्वपापैः प्रमुच्यते । स्नानदानार्चनश्राद्धक्रियापुण्यादिवर्जिता ३७। यस्यातीता च वैशाखी स नूनं निरयालयः । न वेदेन समं शास्त्रं न तीर्थं गंगया समम् ३८। न दानं जलगोतुल्यं न वैशाखी समा तिथिः । जलधेनुं च यो दद्याद्वैशाख्यां विष्णुतत्परः ३९। त्रयाणामपि देवानां चतुर्थोऽयं विशेषतः । मातृहा पितृहा चैव भ्रूणहा गुरुतल्पगः ४०। जलधेनुं समालोक्य मुच्यते सर्वपातकैः । दशपूर्वान्परान्वंश्यान्नरकात्तारयंतिते ४१। जलधेनुं प्रयच्छंति वैशाख्यां विधिनात्र ये । शर्करा फल तांबूलमुपानत्करपत्रिकाः ४२। प्रयच्छंति द्विजाग्र्येभ्यो धन्यास्ते चात्र कीर्तिताः । मणिकोदककुंभांश्च पक्वान्नं हैमदक्षिणाम् ४३। यः प्रयच्छति वैशाख्यां सोऽश्वमेधफलं लभेत् । अत्राप्युदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् ४४। ब्राह्मणस्य च संवादं प्रेतैः सार्द्धं महावने । ब्राह्मणो धनशर्मासीन्मध्यदेशे पुरानघ ४५। कुशाद्यर्थं वनं यातो ददर्शेदमथाद्भुतम् । भीतोऽपश्यदसौ प्रेतान्दुष्टांस्त्रीनति दारुणान् ४६। ऊर्ध्वकेशान्सरक्ताक्षान्कृष्णदंतान्कृशोदरान् । कुर्वतो विविधा रावान्धावतोपि यतस्ततः ४७। तान्दृष्ट्वा भयसंत्रस्तो ब्राह्मणो विद्रुतो जवात् । क्रंदमानास्ततस्तेपि तमेवानु ययुस्तदा ४८। सधर्ष्यमाणस्तैः प्रेतैरुवाच मधुरं वचः । धनशर्मोवाच- के यूयं वः कुतोऽवस्था जातेति निरयोचिता ४९। भयार्त्तमनुकंप्यं मां दुःखितं त्रातुमर्हथ । वैष्णवं बहुभृत्यं च निःस्वं विप्रं वनागतम् ५०। भवतामपि सश्रेयो नूनं दास्यति केशवः । ब्रह्मण्यो भगवान्विष्णुस्तुष्टोमय्यनुकंपया ५१। अतसीपुष्पसंकाशो विष्णुः पीतांबरो हरिः । यस्य श्रवणमात्रेण नाम्नो याति महा तमः ५२। अनादिनिधनो देवः शंख चक्र गदाधरः । अक्षयः पुंडरीकाक्षः प्रेतमोक्षप्रदायकः ५३। यम उवाच- नामश्रवण मात्रेण विष्णोस्ते परितोषिताः । पिशाचाः पुण्यभावस्था दया दाक्षिण्य यंत्रिताः ५४। प्रीणितास्तस्यवचसा तदादिष्टेन नोदिताः । इदमूचुर्द्विजं प्रेताः क्षुत्तृष्णापूरपीडिताः ५५। प्रेता ऊचु- दर्शनेनैव ते विप्र नामश्रवणतो हरेः । भावमन्यमनुप्राप्ता वयं जाता दयालवः ५६। अपाकरोति दुरितं श्रेयश्च योजयत्यपि । यशो विस्तारयत्याशु नूनं वैष्णवसंगमः ५७। रसायनमयी शीता परमानंददायिनी । नानंदयति कं नाम वैष्णवामृतचंद्रिका ५८। अयं कृतघ्न नामास्ति द्वितीयोऽयं विदैवतः । अवैशाखस्तृतीयोऽयं त्रयाणामपि पापकृत् ५९। सदैवानुष्ठितानेन पापेनाति कृतघ्नता । तेनास्य कर्मजं नाम कृतघ्नाख्यं व्यवस्थितम् ६०। सुदास इति नाम्नायं शूद्रो ऽभूत्पूर्वजन्मनि । कृतघ्नस्तेन पापेन प्राप्तोऽवस्थामिमां द्विज ६१। अतिपापिनि धूर्ते च गुरुस्वाम्यहितेऽपि च । निष्कृतिर्विद्यते विप्र कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ६२। नानानिरयसंघातं शरीरैर्यातना क्षमैः । अनुभूयतांत्ववस्थामंत्यामेतां गतो द्विज ६३। अनेनान्नं सदा भुक्तमकृत्वा देवतार्चनम् । अदत्वा गुरुविप्रेभ्यस्तेनैवायं विदैवतः ६४। अयं दशसहस्राणां ग्रामाणामीश्वरो नृपः । हरिवीर इति ख्यातो नाम्नासीत्पूर्वजन्मनि ६५। रोषाहंकारनास्तिक्यैर्गुर्वाज्ञालंघनोद्यतः । अकृत्वैव महायज्ञान्भुक्तवान्विप्र निंदकः ६६। कर्मणा तेन पापेन महानरकसंकटम् । अनुभूय ततः प्रेतो जातो नाम्ना विदैवतः ६७। अवैशाखस्तृतीयोऽहं त्रयाणामपि पापकृत् । तेन मे कर्मजं नाम ब्राह्मणोऽहं व्यवस्थितः ६८। मध्यदेशे भवं नाम्ना गौतमो गोत्रतोऽप्यहम् । विप्रो वासपुरेवासी यज्वाऽऽसं पूर्वजन्मनि ६९। मया केवलमेवैकं श्रौतमार्गानुसारिणा । उद्दिश्य माधवं देवं न स्नातं मासि माधवे ७०। न दत्तं न हुतं किंचिद्वैशाख्यां चाविशेषतः । नार्चितो मधुहा तत्र तोषिता न मनीषिणः ७१। मणिकोदककुंभैश्च न दानैः पितृदेवताः । तर्पिता न तिला दत्ताः सक्षौद्राः श्रोत्रियेषु च ७२। न पुष्पफलतांबूल चंदन व्यजनांबरैः । विद्वांसो नार्चितास्तत्र पितृदैवततुष्टये ७३। मया नैकापि वैशाखी पूर्णा पूर्णफल प्रदा । स्नानदानक्रियापूजा सुकृतैः परिपालिता ७४। तेन मे वैदिकं कर्म सर्वं चैव तु निष्फलम् । ततोऽवैशाखनामाहं प्रेतो जातोऽस्मि सर्वतः ७५। एतत्ते सर्वमाख्यातं त्रयाणामपि कारणम् । त्वं नो भव समुद्धर्ता पापाद्विप्रोसि वै यतः ७६। विमुक्तं ब्रह्मतीर्थं च साधवः परमं यतः । तारयंति महापापान्निरयेभ्योऽपि संश्रितान् ७७। गंगादि पुण्यतीर्थेषु यो नरः स्नाति सर्वदा । यः करोति सतां संगं तयोः सत्संगमो वरः ७८। अथवा मम पुत्रोऽस्ति धनशर्मेति विश्रुतः । तं गत्वा बोधय स्वामिन्नस्मदर्थे कृतोद्यमः ७९। कार्ये समुद्यमं कृत्वा परेषां समुपस्थिते । पुष्कलं फलमाप्नोति यज्ञदानक्रियाधिकम् ८०। यम उवाच- प्रेतवाक्यं तदाकर्ण्य धनशर्माति दुःखितः । स तं जनकमाज्ञाय पतितं निरये निजम् ८१। आत्मानमभितो निंदन्निदं वचनमब्रवीत् । धनशर्मोवाच- अहं तव सुतः स्वामिन्गौतमस्य निरर्थकः ८२। यस्तु पुत्रो न निस्तारं पितुः कुर्यादतंद्रितः । आत्मानं पावयेन्नासावदाता द्रव्यवानिति ८३। धर्मो हि गहनो ज्ञेयः प्रयत्नेनापि धीमता । यथा मम पिता च त्वमिमां प्राप्तोसि दुर्गतिम् ८४। यदा च सुखसंतानं न मत्तः प्राप्तवानसि । लोकयोः सुखसंताने तथा स तनयो मतः ८५। द्वौ गुरू पुरुषस्येह पिता माता च धर्मतः । तयोरपि पिता श्रेयान्बीजप्राधान्यदर्शनात् ८६। किं करोमि क्व गच्छामि कथं तातगतिस्तव । धर्मतत्त्वं न जानामि संश्रयामि भवद्वचः ८७। प्रेत उवाच- शृणु पुत्र वचः सत्यं भाविनोऽर्थस्य मे बलात् । अथ पुण्येन केनापि भवित्री सुगतिर्मम ८८। मया श्रौतानि कर्माणि कुर्वता किल गर्वतः । अनादृतं गुरुवचो गुरुस्तत्रावमानितः ८९। गुरूणामपमानेन प्रहर्षक्रोधविस्मयैः । पुण्यानि क्षयमायांति यशांसीव हि दुर्नयैः ९०। पौराणिक विधानेन कर्म श्रौताविरोधि यत् । केवलं वैदिकं कर्म कृतमज्ञानतो मया ९१। पापेंधन दवज्वाला पापद्रुमकुठारिका । कृता नैकापि वैशाखी विधिना पुत्र पूर्णिमा ९२। अव्रता यस्य वैशाखी सोऽवैशाखो भवेन्नरः । दशजन्मानि च ततस्तिर्यग्योनिषु जायते ९३। चिरं भुक्त्वा दुःखमंते प्रेतः पर्यायतो भवेत् । लभते मानुषं जन्म कथंचिदपि दुर्लभम् ९४। उपायं ते वदिष्यामि प्रेतमोक्षकरं परम् । श्रुतवान्यदहंपूर्वजन्मनिस्वगुरोर्मुखात् ९५। गच्छ पुत्र गृहं स्नात्वा यमुनायां विधानतः । अद्यतः सर्वगतिदा कल्पाद्या साप्युपागता । पश्चिमेऽहनि वैशाखी पितृदेवार्चने हिता ९६। पानीयमप्यत्र तिलैर्विमिश्रं सहोदकुंभान्नफलानि भक्त्या । दद्यात्पितृभ्यो भवतीह दत्तं श्राद्धं सदा तेन समा सहस्रम् ९७। वैशाख्यां पौर्णमास्यां यो भोजयेद्भूमिदेवताः । सिक्थेसिक्थे भवेत्तृप्तिः पितॄणां युगसंख्यया ९८। वैशाख्यां विधिना स्नात्वा भोजयेद्ब्राह्मणान्दश । पायसं सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ९९। गौरान्वा यदि वा कृष्णांस्तिलान्क्षौद्रेण संयुतान् । दत्वा दशभ्यो विप्रेभ्यस्तेनैव स्वस्ति वाचयेत् १००। प्रीयतां धर्मराजेति पितॄन्देवांश्च तर्पयेत् । यावज्जीवकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति १०१। वैशाख्यां पौर्णमास्यां च सृष्टाः कमलयोनिना । तिला देयाश्च भक्त्या च स्पृश्याः सर्वांगतो द्विज १०२। यस्तिलैर्यवसम्मिश्रैः स्नाति सर्वांगतस्तदा । तस्य ब्रह्मा च धर्मोऽत्र ददाति वरमीप्सितम् १०३। प्रीतये धर्मराजस्य यो दद्यादुदकुंभकान् । सप्तसप्त कुलं तेन तारितं स्यान्न संशयः १०४। त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां पूर्णायां भक्तितत्परः । स्नात्वा जप्त्वा तथा हुत्वा दत्वा संपूज्य माधवम् १०५। यत्फलं जायते पुत्र तदस्माकं प्रयच्छ भोः । नैतौ परिचितौ प्रेतौ हित्वा स्वर्गतिमाश्रये १०६। एतयोरपिपापस्य ह्यं तोयं समुपस्थितः । यम उवाच- तथेत्युक्त्वा गतः सर्वं ततश्चक्रे स वै द्विजः १०७। प्रीतः परमया भक्त्या वैशाख्यां स्नानदानकृत् । स्नातः समुदितो भक्त्या प्राप्य माधवपूर्णिमाम् १०८। दत्वा बहूनि दानानि तेभ्यः पुण्यं ददौ पृथक् । तत्क्षणादेव ते सर्वे विमानस्था दिवं ययुः १०९। तत्पुण्यदानयोगेन मुदिता द्विजसत्तम । धनशर्मापि विप्रेंद्र श्रुःतिस्मृतिपुराणवित् ११० । भुक्त्वा भोगांश्चिरं कालं ब्रह्मलोकमवाप्तवान् । एषा पुण्यतमा तस्माद्वैशाखी विश्वपावनी १११। कथ्यते तु मया विप्र समासेनातिगौरवात् ११२। धन्यास्त एव कृतिनश्च त एव जाता लोके त एव पुरुषाः पुरुषार्थभाजः । ये माधवे मधुनिषूदनमर्चयंति प्रातर्निमज्ज्य नियमेन विशुद्धचित्ताः ११३। यो माधवे मासि नरः प्रभाते स्नातः समाराधयते रमेशम् । यमैरुपेतो नियमैरशेषैर्वृतोऽपि नूनं स निहंति पापम् ११४। तैरेवकालो विजितस्त एव नरेषु धन्या विगतैनसस्ते । त एव गर्भे न विशंति भूयो मज्जंति ये माधवमासि युक्ताः ११५। स माधवो गर्जति यज्ञयोगात्तपः क्रिया दानविधान योगात् । यस्मिन्कृतं मासि कथंचिदल्पं पुण्यं पुनः स्यादिह कल्पतुल्यम् ११६। मज्जतो हि मनुजस्य माधवे माधवार्चनकृते दिनोदये । तामसोपि जलबिंदुसंगमादंगमावहति पावनं यतः ११७। तानि देहमधिरुह्य देहिनस्तावदेव विचरंत्यघानि च । यावदेति न स माधवाह्वयः श्रीरमारमणवल्लभो विराट् ११९। मेरुमंदरतुल्यानि पापान्युग्राण्यनेकशः । दहते माधवो मासः स्नातो माधववल्लभः १२०। इदं संक्षेपतः प्रोक्तं मया तेऽनुग्रहाद्द्विज । वैशाखस्नानमाहात्म्यं श्रोतुः पापक्षयं करम् १२१। यस्तु श्रोष्यति भक्त्यैनमितिहासं मयोदितम् । सोऽपि पापविनिर्मुक्तो न मामालोकयिष्यति १२२। ब्रह्महत्यादि पापानि बहुशोऽपि कृतान्यपि । वैशाखस्य विधानेन तानि नश्यंति निश्चितम् १२३। त्रिंशत्पूर्वान्परांस्त्रिंशत्त्रिंशच्चैव परावरान् । वैशाखे विधिना स्नातो नरकादुद्धरेत्पितॄन् १२४। एकतः सर्वतीर्थानि सर्वेयज्ञाः सदक्षिणाः । एकतो माधवो मासो नियमादनुपालितः १२५। यतो भगवतस्तस्य हरेरुत्कृष्टकर्मणः । प्रियोऽसौ माधवोमासः सर्वेभ्यः प्रवरोऽधिकः १२६। संशयं नो विधेहीति महीदेव कथंचन । वैशाखं प्रति वै मासं समासाद्यन्मयोदितम् १२७। इहार्थे यत्पुरावृत्तं तदाकर्णय चाद्भुतम् । अनाख्येयमपीदं ते कथयिष्ये कथानकम् १२८। इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे वैशाखमाहात्म्ये अष्टनवतितमोऽध्यायः ९८।

sūta uvāca- etacchrutvā vacastasya dharmarājasya bhūsuraḥ | punaḥ papraccha māsasya mādhavasya vidhiṃ śubham 1| brāhmaṇa uvāca- dharmarāja mahābhāga samyagguhyaṃ prakāśitam | mādhavasnānajaṃ puṇyaṃ narāṇāṃ muktidaṃ param 2| mādhavaṃ mādhave māsi snātvā prātaḥ samāhitaḥ | kathaṃ saṃpūjayeddevaṃ kaiḥ puṣpaistadvidhiṃ vada 3| dharmarāja uvāca- sarveṣāṃ patrajātīnāṃ tulasī keśavapriyā | puṣkarādīni tīrthāni gaṃgādyāḥ saritastathā 4| vāsudevādayo devā vasaṃti tulasīdale | sarvadā sarvakāleṣu tulasī viṣṇuvallabhā 5| tyaktvā tu mālatī puṣpaṃ muktvā ca sarasīruham | gṛhītvā tulasīpatraṃ bhaktyā mādhavamarcayet 6| tasya puṇyaphalaṃ vaktumalaṃ śeṣo'pi no bhavet | asnātvā tulasīṃ chittvā devārthaṃ pitṛkarmaṇi 7| tatsarvaṃ niṣphalaṃ yāti paṃcagavyena śudhyati | dāridryaduḥkhabhogādi pāpāni subahūnyapi 8| tulasī harate kṣipraṃ rogāniva harītakī | tulasī kṛṣṇagaurākhyā tayābhyarcya madhudviṣam 9| viśeṣeṇa harerbhakto naro nārāyaṇo bhavet | mādhavaṃ sakalaṃ māsaṃ tulasyā yo'rcayedyataḥ 10| trisaṃdhyaṃ madhuhaṃtāraṃ nāsti tasya punarbhavaḥ | alābhe puṣpapatrāṇāmannādyenāpi pūjayet 11| śālitaṃḍula godhūmairyavairvāpi hariṃ sadā | prātaḥ snātvā vidhānena mādhave mādhavapriye 12| pitṛdevamanuṣyāṃśca tarppayetsacarācaram | yo'śvatthamūlaṃ vai siṃcettoyena bahunā sadā 13| kuryātpradakṣiṇāṃ taṃ tu sarvadevamayaṃ tataḥ | yo'śvatthamarcayeddevamudakena samaṃtataḥ | kulānāmayutaṃ tena tāritaṃ syānnasaṃśayaḥ 14| alakṣmīḥ kālakarṇī ca duḥsvapno durviciṃtitam | aśvattha tarppaṇāttāta sarvaduḥkhaṃ vilīyate 15| tarpitāḥ pitarastena tena viṣṇuḥ samarcitaḥ | yo'śvatthamarcayedvīro grahāstenaiva pūjitāḥ 16| śvetāśvapuṣpāṇi tathā śamīṃ ca hutāśanaṃ caṃdanamarkabiṃbam | aśvatthavṛkṣaṃ ca samālabheta tataśca kuryānnija jātidharmān 17| kaṃḍūyanaṃ ca gogrāsaṃ snātvā pippalatarppaṇam | kṛtvā goviṃdapūjāṃ ca na sa durgatimāpnuyāt 18| trayodaśyāṃ caturdaśyāṃ vaiśākhyāṃ ca dinatrayam | sarvāśaktopi vidhinā nārī vā puruṣopi vā 19| pūrvoktaniyamairyuktaḥ prātaḥ snātvā ca śaktitaḥ | vimuktaḥ pātakaiḥ sarvaiḥ svargamakṣayamaśnute 20| vaiśākhyāmapi śaktyā vā bhojayedbrāhmaṇāndaśa | trirātramutthitaḥ snātvā sakṛcca prayataḥ śuciḥ 21| gaurānvā yadi vā kṛṣṇāṃstilānkṣaudreṇa saṃyutān | datvā dvādaśaviprebhyastenaiva svasti vācayet 22| prīyatāṃ dharmarājo me pitṝndevāṃśca tarppayet | yāvajjīvakṛtaṃ pāpaṃ tatkṣaṇādeva naśyati 23| ayutāyutaṃ ca tiṣṭhetsa svargaloke yathāsukham | māmeva tu na paśyetsa pūjito'khila daivataiḥ 24| pākānnodaka kuṃbhādi pitṛdaivata tuṣṭaye | trayodaśyāṃ caturdaśyāṃ pūrṇāyāṃ ca dinatrayam 25| yo dadyādbhaktito vipra mahāpāpaiḥ pramucyate | suvarṇatilapātraistu brāhmaṇāñchaktito'nvaham 26| tarppayedudapātraistu brahmahatyāṃ vyapohati | vaiśākhyāṃ paurṇamāsyāṃ ca sṛṣṭāḥ kamalayoninā 27| tilā deyāśca bhaktyā ca śreyaḥ saṃtati hetave | ihārthe ca purāvṛttaṃ tadākarṇaya suvrata 28| phalaṃ mādhavamāsasya pūrṇāyāṃ paramādbhutam | meṣasaṃkramamārabhya tithayastriṃśaduttamāḥ 29| sarvayajñādhikāḥ puṇyāḥ purāṇeṣu prakīrtitāḥ | viśeṣato'pi tāstisraḥ pavitrāḥ pāpidurlabhāḥ 30| tatopi pūrṇimā puṇyā mādhavī mādhavapriyā | eṣā vārāhakalpādi tithirādyā mahāphalā 31| purā nārāyaṇenāsyāmādidaityau vimohitau | hiraṇyākṣa madhū vipra pṛthivī ca samuddhṛtā 32| trayodaśyāṃ caturdaśyāṃ paurṇamāsyāmayaṃ vibhuḥ | kramādetattrayaṃ cakre śukle'sminmāsi mādhave 33| tataḥ prabhṛti vipreṃdra viśeṣādeva pūrṇimā | kalpādiḥ pāvanā khyātā karmaṇaḥ kalpasākṣiṇī 34| yena snānaṃ na vaiśākhe prātarniyamaśālinā | kiṃ tasya janmanā vipra nūnamātmāpakāriṇā 35| trayodaśyāṃ caturdaśyāṃ paurṇamāsyāṃ viśeṣataḥ | apisamyagvidhānena nārī vā puruṣo'pi ca 36| prātaḥ snātaḥ saniyamaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate | snānadānārcanaśrāddhakriyāpuṇyādivarjitā 37| yasyātītā ca vaiśākhī sa nūnaṃ nirayālayaḥ | na vedena samaṃ śāstraṃ na tīrthaṃ gaṃgayā samam 38| na dānaṃ jalagotulyaṃ na vaiśākhī samā tithiḥ | jaladhenuṃ ca yo dadyādvaiśākhyāṃ viṣṇutatparaḥ 39| trayāṇāmapi devānāṃ caturtho'yaṃ viśeṣataḥ | mātṛhā pitṛhā caiva bhrūṇahā gurutalpagaḥ 40| jaladhenuṃ samālokya mucyate sarvapātakaiḥ | daśapūrvānparānvaṃśyānnarakāttārayaṃtite 41| jaladhenuṃ prayacchaṃti vaiśākhyāṃ vidhinātra ye | śarkarā phala tāṃbūlamupānatkarapatrikāḥ 42| prayacchaṃti dvijāgryebhyo dhanyāste cātra kīrtitāḥ | maṇikodakakuṃbhāṃśca pakvānnaṃ haimadakṣiṇām 43| yaḥ prayacchati vaiśākhyāṃ so'śvamedhaphalaṃ labhet | atrāpyudāharaṃtīmamitihāsaṃ purātanam 44| brāhmaṇasya ca saṃvādaṃ pretaiḥ sārddhaṃ mahāvane | brāhmaṇo dhanaśarmāsīnmadhyadeśe purānagha 45| kuśādyarthaṃ vanaṃ yāto dadarśedamathādbhutam | bhīto'paśyadasau pretānduṣṭāṃstrīnati dāruṇān 46| ūrdhvakeśānsaraktākṣānkṛṣṇadaṃtānkṛśodarān | kurvato vividhā rāvāndhāvatopi yatastataḥ 47| tāndṛṣṭvā bhayasaṃtrasto brāhmaṇo vidruto javāt | kraṃdamānāstatastepi tamevānu yayustadā 48| sadharṣyamāṇastaiḥ pretairuvāca madhuraṃ vacaḥ | dhanaśarmovāca- ke yūyaṃ vaḥ kuto'vasthā jāteti nirayocitā 49| bhayārttamanukaṃpyaṃ māṃ duḥkhitaṃ trātumarhatha | vaiṣṇavaṃ bahubhṛtyaṃ ca niḥsvaṃ vipraṃ vanāgatam 50| bhavatāmapi saśreyo nūnaṃ dāsyati keśavaḥ | brahmaṇyo bhagavānviṣṇustuṣṭomayyanukaṃpayā 51| atasīpuṣpasaṃkāśo viṣṇuḥ pītāṃbaro hariḥ | yasya śravaṇamātreṇa nāmno yāti mahā tamaḥ 52| anādinidhano devaḥ śaṃkha cakra gadādharaḥ | akṣayaḥ puṃḍarīkākṣaḥ pretamokṣapradāyakaḥ 53| yama uvāca- nāmaśravaṇa mātreṇa viṣṇoste paritoṣitāḥ | piśācāḥ puṇyabhāvasthā dayā dākṣiṇya yaṃtritāḥ 54| prīṇitāstasyavacasā tadādiṣṭena noditāḥ | idamūcurdvijaṃ pretāḥ kṣuttṛṣṇāpūrapīḍitāḥ 55| pretā ūcu- darśanenaiva te vipra nāmaśravaṇato hareḥ | bhāvamanyamanuprāptā vayaṃ jātā dayālavaḥ 56| apākaroti duritaṃ śreyaśca yojayatyapi | yaśo vistārayatyāśu nūnaṃ vaiṣṇavasaṃgamaḥ 57| rasāyanamayī śītā paramānaṃdadāyinī | nānaṃdayati kaṃ nāma vaiṣṇavāmṛtacaṃdrikā 58| ayaṃ kṛtaghna nāmāsti dvitīyo'yaṃ vidaivataḥ | avaiśākhastṛtīyo'yaṃ trayāṇāmapi pāpakṛt 59| sadaivānuṣṭhitānena pāpenāti kṛtaghnatā | tenāsya karmajaṃ nāma kṛtaghnākhyaṃ vyavasthitam 60| sudāsa iti nāmnāyaṃ śūdro 'bhūtpūrvajanmani | kṛtaghnastena pāpena prāpto'vasthāmimāṃ dvija 61| atipāpini dhūrte ca gurusvāmyahite'pi ca | niṣkṛtirvidyate vipra kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ 62| nānānirayasaṃghātaṃ śarīrairyātanā kṣamaiḥ | anubhūyatāṃtvavasthāmaṃtyāmetāṃ gato dvija 63| anenānnaṃ sadā bhuktamakṛtvā devatārcanam | adatvā guruviprebhyastenaivāyaṃ vidaivataḥ 64| ayaṃ daśasahasrāṇāṃ grāmāṇāmīśvaro nṛpaḥ | harivīra iti khyāto nāmnāsītpūrvajanmani 65| roṣāhaṃkāranāstikyairgurvājñālaṃghanodyataḥ | akṛtvaiva mahāyajñānbhuktavānvipra niṃdakaḥ 66| karmaṇā tena pāpena mahānarakasaṃkaṭam | anubhūya tataḥ preto jāto nāmnā vidaivataḥ 67| avaiśākhastṛtīyo'haṃ trayāṇāmapi pāpakṛt | tena me karmajaṃ nāma brāhmaṇo'haṃ vyavasthitaḥ 68| madhyadeśe bhavaṃ nāmnā gautamo gotrato'pyaham | vipro vāsapurevāsī yajvā''saṃ pūrvajanmani 69| mayā kevalamevaikaṃ śrautamārgānusāriṇā | uddiśya mādhavaṃ devaṃ na snātaṃ māsi mādhave 70| na dattaṃ na hutaṃ kiṃcidvaiśākhyāṃ cāviśeṣataḥ | nārcito madhuhā tatra toṣitā na manīṣiṇaḥ 71| maṇikodakakuṃbhaiśca na dānaiḥ pitṛdevatāḥ | tarpitā na tilā dattāḥ sakṣaudrāḥ śrotriyeṣu ca 72| na puṣpaphalatāṃbūla caṃdana vyajanāṃbaraiḥ | vidvāṃso nārcitāstatra pitṛdaivatatuṣṭaye 73| mayā naikāpi vaiśākhī pūrṇā pūrṇaphala pradā | snānadānakriyāpūjā sukṛtaiḥ paripālitā 74| tena me vaidikaṃ karma sarvaṃ caiva tu niṣphalam | tato'vaiśākhanāmāhaṃ preto jāto'smi sarvataḥ 75| etatte sarvamākhyātaṃ trayāṇāmapi kāraṇam | tvaṃ no bhava samuddhartā pāpādviprosi vai yataḥ 76| vimuktaṃ brahmatīrthaṃ ca sādhavaḥ paramaṃ yataḥ | tārayaṃti mahāpāpānnirayebhyo'pi saṃśritān 77| gaṃgādi puṇyatīrtheṣu yo naraḥ snāti sarvadā | yaḥ karoti satāṃ saṃgaṃ tayoḥ satsaṃgamo varaḥ 78| athavā mama putro'sti dhanaśarmeti viśrutaḥ | taṃ gatvā bodhaya svāminnasmadarthe kṛtodyamaḥ 79| kārye samudyamaṃ kṛtvā pareṣāṃ samupasthite | puṣkalaṃ phalamāpnoti yajñadānakriyādhikam 80| yama uvāca- pretavākyaṃ tadākarṇya dhanaśarmāti duḥkhitaḥ | sa taṃ janakamājñāya patitaṃ niraye nijam 81| ātmānamabhito niṃdannidaṃ vacanamabravīt | dhanaśarmovāca- ahaṃ tava sutaḥ svāmingautamasya nirarthakaḥ 82| yastu putro na nistāraṃ pituḥ kuryādataṃdritaḥ | ātmānaṃ pāvayennāsāvadātā dravyavāniti 83| dharmo hi gahano jñeyaḥ prayatnenāpi dhīmatā | yathā mama pitā ca tvamimāṃ prāptosi durgatim 84| yadā ca sukhasaṃtānaṃ na mattaḥ prāptavānasi | lokayoḥ sukhasaṃtāne tathā sa tanayo mataḥ 85| dvau gurū puruṣasyeha pitā mātā ca dharmataḥ | tayorapi pitā śreyānbījaprādhānyadarśanāt 86| kiṃ karomi kva gacchāmi kathaṃ tātagatistava | dharmatattvaṃ na jānāmi saṃśrayāmi bhavadvacaḥ 87| preta uvāca- śṛṇu putra vacaḥ satyaṃ bhāvino'rthasya me balāt | atha puṇyena kenāpi bhavitrī sugatirmama 88| mayā śrautāni karmāṇi kurvatā kila garvataḥ | anādṛtaṃ guruvaco gurustatrāvamānitaḥ 89| gurūṇāmapamānena praharṣakrodhavismayaiḥ | puṇyāni kṣayamāyāṃti yaśāṃsīva hi durnayaiḥ 90| paurāṇika vidhānena karma śrautāvirodhi yat | kevalaṃ vaidikaṃ karma kṛtamajñānato mayā 91| pāpeṃdhana davajvālā pāpadrumakuṭhārikā | kṛtā naikāpi vaiśākhī vidhinā putra pūrṇimā 92| avratā yasya vaiśākhī so'vaiśākho bhavennaraḥ | daśajanmāni ca tatastiryagyoniṣu jāyate 93| ciraṃ bhuktvā duḥkhamaṃte pretaḥ paryāyato bhavet | labhate mānuṣaṃ janma kathaṃcidapi durlabham 94| upāyaṃ te vadiṣyāmi pretamokṣakaraṃ param | śrutavānyadahaṃpūrvajanmanisvagurormukhāt 95| gaccha putra gṛhaṃ snātvā yamunāyāṃ vidhānataḥ | adyataḥ sarvagatidā kalpādyā sāpyupāgatā | paścime'hani vaiśākhī pitṛdevārcane hitā 96| pānīyamapyatra tilairvimiśraṃ sahodakuṃbhānnaphalāni bhaktyā | dadyātpitṛbhyo bhavatīha dattaṃ śrāddhaṃ sadā tena samā sahasram 97| vaiśākhyāṃ paurṇamāsyāṃ yo bhojayedbhūmidevatāḥ | sikthesikthe bhavettṛptiḥ pitṝṇāṃ yugasaṃkhyayā 98| vaiśākhyāṃ vidhinā snātvā bhojayedbrāhmaṇāndaśa | pāyasaṃ sarvapāpebhyo mucyate nātra saṃśayaḥ 99| gaurānvā yadi vā kṛṣṇāṃstilānkṣaudreṇa saṃyutān | datvā daśabhyo viprebhyastenaiva svasti vācayet 100| prīyatāṃ dharmarājeti pitṝndevāṃśca tarpayet | yāvajjīvakṛtaṃ pāpaṃ tatkṣaṇādeva naśyati 101| vaiśākhyāṃ paurṇamāsyāṃ ca sṛṣṭāḥ kamalayoninā | tilā deyāśca bhaktyā ca spṛśyāḥ sarvāṃgato dvija 102| yastilairyavasammiśraiḥ snāti sarvāṃgatastadā | tasya brahmā ca dharmo'tra dadāti varamīpsitam 103| prītaye dharmarājasya yo dadyādudakuṃbhakān | saptasapta kulaṃ tena tāritaṃ syānna saṃśayaḥ 104| trayodaśyāṃ caturdaśyāṃ pūrṇāyāṃ bhaktitatparaḥ | snātvā japtvā tathā hutvā datvā saṃpūjya mādhavam 105| yatphalaṃ jāyate putra tadasmākaṃ prayaccha bhoḥ | naitau paricitau pretau hitvā svargatimāśraye 106| etayorapipāpasya hyaṃ toyaṃ samupasthitaḥ | yama uvāca- tathetyuktvā gataḥ sarvaṃ tataścakre sa vai dvijaḥ 107| prītaḥ paramayā bhaktyā vaiśākhyāṃ snānadānakṛt | snātaḥ samudito bhaktyā prāpya mādhavapūrṇimām 108| datvā bahūni dānāni tebhyaḥ puṇyaṃ dadau pṛthak | tatkṣaṇādeva te sarve vimānasthā divaṃ yayuḥ 109| tatpuṇyadānayogena muditā dvijasattama | dhanaśarmāpi vipreṃdra śruḥtismṛtipurāṇavit 110 | bhuktvā bhogāṃściraṃ kālaṃ brahmalokamavāptavān | eṣā puṇyatamā tasmādvaiśākhī viśvapāvanī 111| kathyate tu mayā vipra samāsenātigauravāt 112| dhanyāsta eva kṛtinaśca ta eva jātā loke ta eva puruṣāḥ puruṣārthabhājaḥ | ye mādhave madhuniṣūdanamarcayaṃti prātarnimajjya niyamena viśuddhacittāḥ 113| yo mādhave māsi naraḥ prabhāte snātaḥ samārādhayate rameśam | yamairupeto niyamairaśeṣairvṛto'pi nūnaṃ sa nihaṃti pāpam 114| tairevakālo vijitasta eva nareṣu dhanyā vigatainasaste | ta eva garbhe na viśaṃti bhūyo majjaṃti ye mādhavamāsi yuktāḥ 115| sa mādhavo garjati yajñayogāttapaḥ kriyā dānavidhāna yogāt | yasminkṛtaṃ māsi kathaṃcidalpaṃ puṇyaṃ punaḥ syādiha kalpatulyam 116| majjato hi manujasya mādhave mādhavārcanakṛte dinodaye | tāmasopi jalabiṃdusaṃgamādaṃgamāvahati pāvanaṃ yataḥ 117| tāni dehamadhiruhya dehinastāvadeva vicaraṃtyaghāni ca | yāvadeti na sa mādhavāhvayaḥ śrīramāramaṇavallabho virāṭ 119| merumaṃdaratulyāni pāpānyugrāṇyanekaśaḥ | dahate mādhavo māsaḥ snāto mādhavavallabhaḥ 120| idaṃ saṃkṣepataḥ proktaṃ mayā te'nugrahāddvija | vaiśākhasnānamāhātmyaṃ śrotuḥ pāpakṣayaṃ karam 121| yastu śroṣyati bhaktyainamitihāsaṃ mayoditam | so'pi pāpavinirmukto na māmālokayiṣyati 122| brahmahatyādi pāpāni bahuśo'pi kṛtānyapi | vaiśākhasya vidhānena tāni naśyaṃti niścitam 123| triṃśatpūrvānparāṃstriṃśattriṃśaccaiva parāvarān | vaiśākhe vidhinā snāto narakāduddharetpitṝn 124| ekataḥ sarvatīrthāni sarveyajñāḥ sadakṣiṇāḥ | ekato mādhavo māso niyamādanupālitaḥ 125| yato bhagavatastasya harerutkṛṣṭakarmaṇaḥ | priyo'sau mādhavomāsaḥ sarvebhyaḥ pravaro'dhikaḥ 126| saṃśayaṃ no vidhehīti mahīdeva kathaṃcana | vaiśākhaṃ prati vai māsaṃ samāsādyanmayoditam 127| ihārthe yatpurāvṛttaṃ tadākarṇaya cādbhutam | anākhyeyamapīdaṃ te kathayiṣye kathānakam 128| iti śrīpadmapurāṇe pātālakhaṃḍe vaiśākhamāhātmye aṣṭanavatitamo'dhyāyaḥ 98|