Chapter 24

सूत उवाच- हतं श्रुत्वा दितिः पुत्रं सुबलं बलमेव च । रुदितं करुणं कृत्वा हा हा कष्टं भृशं मम १। एवं सुकरुणं कृत्वा बहुकालं तपस्विनी । सा गता कश्यपं कांतं तमुवाच यशस्विनी २। तव पुत्रो महापाप इंद्रः सुरगणेश्वरः । सागरोपगतं दृष्ट्वा बलं मे ब्रह्मलक्षणम् ३। वज्रेण घातयामास संध्यामास्यंतमेव हि । एवं श्रुत्वा ततः क्रुद्धो मरीचितनयस्तदा ४। क्रोधेन महताविष्टः प्रजज्वालेव वह्निना । अवलुंच्य जटामेकां शुच्यग्नौ स द्विजोत्तमः ५। इंद्रस्यैव वधार्थाय पुत्रमुत्पादयाम्यहम् । तस्मात्कुंडात्समुत्पन्नो हुताशनमुखादपि ६। कृष्णांजनचयोपेतः पिंगाक्षो भीषणाकृतिः । दंष्ट्राकरालवक्त्रांतो जगतां भयदायकः ७। महाचर्वरिको घोरः खड्गचर्मधरस्तथा । सर्वांगतेजसा दीप्तो महामेघोपमो बली ८। उवाच कश्यपं विप्रमादेशो मम दीयताम् । कस्मादुत्पादितो विप्र भवता कारणं वद ९। तमहं साधयिष्यामि प्रसादात्तव सुव्रत । कश्यप उवाच- अस्या मनोरथं पुत्र पूरयस्व ममैव हि १०। अदित्यास्त्वं महाप्राज्ञ जहि इंद्रं दुरात्मकम् । निहते देवराजे हि ऐंद्रं पदं प्रभुंक्ष्व च ११। एवं तेन समादिष्टः कश्यपेन महात्मना । वृत्रस्तु उद्यमं चक्रे तस्येंद्रस्य वधाय च १२। धनुर्वेदस्य चाभ्यासं स चक्रे पौरुषान्वितः । बलं वीर्यं तथा क्षात्रं तेजो धैर्यसमन्वितम् १३। दृष्ट्वा हि तस्य दैत्यस्य सहस्राक्षो भयातुरः । उपायं चिंतितं तस्य वृत्रस्यापि दुरात्मनः १४। वधार्थं देवदेवेन समाहूय महामुनीन् । सप्तर्षीन्प्रेषयामास वृत्रं दैत्येश्वरं प्रति १५। भवंतस्तत्र गच्छंतु यत्र वृत्रः स तिष्ठति । संधिं कुर्वंतु वै तेन सार्द्धं मम मुनीश्वराः १६। एवं तेन समादिष्टा मुनयः सप्त ते तदा । वृत्रासुरं ततः प्रोचुः सहस्राक्ष प्रचालिताः १७। सख्यं कर्तुं प्रयच्छेत्स क्रियतां दैत्यसत्तम । ऋषयः सप्ततत्त्वज्ञा ऊचुर्वृत्रं महाबलम् १८। सहस्राक्षो महाप्राज्ञो भवता सह सत्तम । मैत्रमिच्छति वै कर्तुं तत्कथं न करोषि किम् १९। अर्धमैंद्रं पदं वीर सत्वं भुंक्ष्व सुखेन वै । वर्तंत्वर्द्धेन इंद्रस्तु असुरा देवतास्तथा २०। सुखं वर्तंतु ते सर्वे वैरं चैव विसृज्य वै । वृत्र उवाच- यदि सत्येन देवेंद्रो मैत्रमिच्छति सत्तमः २१। सत्यमाश्रित्य चैवाहं करिष्ये नात्र संशयः । छद्म चैवं पुरस्कृत्य इंद्रो द्रोहं समाचरेत् २२। तदा किं क्रियते विप्रा इत्यर्थे प्रत्ययं हि किम् । ऋषयस्त्विंद्रमाचख्युरित्यर्थं प्रत्ययं वद २३। तन्नस्त्वं सत्यतां ब्रूहि यदि सख्यमिहेच्छसि । इंद्र उवाच- यद्यऽसत्येन वर्तामि भवद्भिः सह छद्मना २४। ब्रह्महत्यादिकैः पापैर्लिप्येहं नात्र संशयः । छद्म चैवं पुरस्कृत्य इंद्रो द्रोहं समाचरेत् २५। ब्रह्महत्यादिकैः पापैर्लिप्येहं नात्र संशयः । इत्युवाच महाप्राज्ञ त्वामेवं स पुरंदरः २६। एतेन प्रत्ययेनापि सख्यं कुरु महामते । वृत्र उवाच- भवतां शिष्टमार्गेण सत्येनानेन तस्य च २७। मैत्रमेवं करिष्यामि तेन सार्द्धं द्विजोत्तमाः । वृत्रमिंद्रस्यसंस्थानं नीतं ब्राह्मणपुङ्गवैः २८। इन्द्रस्तमागतं दृष्ट्वा वृत्रं मित्रार्थमुद्यतः । सिंहासनात्समुत्थाय अर्घमादाय सत्वरः २९। ददौ तस्मै स धर्मात्मा वृत्राय द्विजसत्तम । अर्धं भुंक्ष्व महाप्राज्ञ ऐंद्रमेतन्महत्पदम् ३०। वर्तितव्यं सुखेनापि आवाभ्यां दैत्यसत्तम । एवं विश्वासयन्दैत्यं वृत्र मैत्रेण वै तदा ३१। गतेषु तेषु विप्रेषु स्वस्थानं द्विजसत्तम । छिद्रं पश्यति दुष्टात्मा वृत्रस्यापि सदैव हि ३२। सावधानत्वमिंद्रोपि दिवारात्रौ प्रचिंतयेत् । तस्यच्छिद्रं न पश्येत वृत्रस्यापि महात्मनः ३३। उपायं चिंतयामास तस्यैव वधहेतवे । रंभा संप्रेषिता तेन मोहयस्व महासुरम् ३४। येनकेनाप्युपायेन यथा हत्वा लभे सुखम् । तथा कुरुष्व कल्याणि संमोहाय सुरद्विषः ३५। वनं पुण्यं महादिव्यं पुण्यपादपसेवितम् । बहुवृक्षफलोपेतं मृगपक्षिसमाकुलम् ३६। विमानमंदिरैर्दिव्यैः सर्वत्र परिशोभितम् । दिव्यगंधर्वसंगीतं भ्रमराकुलितं सदा ३७। कोकिलानां रुतैः पुण्यैः सर्वत्र मधुरायतैः । शिखिसारंगनादैश्च सर्वत्र सुसमाकुलम् ३८। दिव्यैस्तु चंदनैर्वृक्षैः सर्वत्र समलंकृतम् । वापीकुंडतडागैश्च जलपूर्णैर्मनोहरैः ३९। कमलैः शतपत्रैश्च पुष्पितैः समलंकृतम् । देवगंधर्वसंसिद्धैश्चारणैश्चैव किन्नरैः ४०। मुनिभिः शुशुभे दिव्यैर्दिव्योद्यानवरेण च । अप्सरोगणसंकीर्णं नानाकौतुकमंगलैः ४१। हेमप्रासादसंबाधं दंडच्छत्रैश्च चामरैः । कलशैश्च पताकाभिः सर्वत्रसमलंकृतम् ४२। वेदध्वनिसमाकीर्णं गीतध्वनिसमाकुलम् । एवं नंदनमासाद्य सा रंभा चारुहासिनी ४३। अप्सरोभिः समं तत्र क्रीडत्येवं विलासिनी । सूत उवाच- एकदा तु स वृत्रो वै कालाकृष्टो गतो वनम् ४४। कतिभिर्दानवैः सार्द्धं मुदया परया युतः । अलक्ष्ये भ्रमते पार्श्वं तस्यैव च महात्मनः ४५। देवराजोपि विप्रेंद्रश्छिद्रान्वेषी द्विषां किल । स हि वृत्रो महाप्राज्ञो विश्वस्तः सर्वकर्मसु ४६। इंद्रं मित्रं परं जानन्भयं चक्रे न तस्य सः । भ्रममाणो वनं पश्येत्सर्वत्र परमं शुभम् ४७। सुरम्यं कौतुकवनं वनितागणसंकुलम् । चंदनस्यापि वृक्षस्य छायां शीतां सुपुण्यदाम् ४८। समाश्रित्य विशालाक्षी रंभा तत्र प्रदीव्यति । सखीभिस्तु महाभागा दोलारूढा यशस्विनी ४९। गायते सुस्वरं गीतं सर्वविश्वप्रमोहनम् । तत्र वृत्रः समायातः कामाकुलितमानसः ५०। दोलारूढां समालोक्य रंभां चारुसुलोचनाम् ५१। इति श्रीपद्मपुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायां भूमिखंडे वृत्रवंचनंनाम चतुर्विंशोऽध्यायः २४। ।

sūta uvāca- hataṃ śrutvā ditiḥ putraṃ subalaṃ balameva ca | ruditaṃ karuṇaṃ kṛtvā hā hā kaṣṭaṃ bhṛśaṃ mama 1| evaṃ sukaruṇaṃ kṛtvā bahukālaṃ tapasvinī | sā gatā kaśyapaṃ kāṃtaṃ tamuvāca yaśasvinī 2| tava putro mahāpāpa iṃdraḥ suragaṇeśvaraḥ | sāgaropagataṃ dṛṣṭvā balaṃ me brahmalakṣaṇam 3| vajreṇa ghātayāmāsa saṃdhyāmāsyaṃtameva hi | evaṃ śrutvā tataḥ kruddho marīcitanayastadā 4| krodhena mahatāviṣṭaḥ prajajvāleva vahninā | avaluṃcya jaṭāmekāṃ śucyagnau sa dvijottamaḥ 5| iṃdrasyaiva vadhārthāya putramutpādayāmyaham | tasmātkuṃḍātsamutpanno hutāśanamukhādapi 6| kṛṣṇāṃjanacayopetaḥ piṃgākṣo bhīṣaṇākṛtiḥ | daṃṣṭrākarālavaktrāṃto jagatāṃ bhayadāyakaḥ 7| mahācarvariko ghoraḥ khaḍgacarmadharastathā | sarvāṃgatejasā dīpto mahāmeghopamo balī 8| uvāca kaśyapaṃ vipramādeśo mama dīyatām | kasmādutpādito vipra bhavatā kāraṇaṃ vada 9| tamahaṃ sādhayiṣyāmi prasādāttava suvrata | kaśyapa uvāca- asyā manorathaṃ putra pūrayasva mamaiva hi 10| adityāstvaṃ mahāprājña jahi iṃdraṃ durātmakam | nihate devarāje hi aiṃdraṃ padaṃ prabhuṃkṣva ca 11| evaṃ tena samādiṣṭaḥ kaśyapena mahātmanā | vṛtrastu udyamaṃ cakre tasyeṃdrasya vadhāya ca 12| dhanurvedasya cābhyāsaṃ sa cakre pauruṣānvitaḥ | balaṃ vīryaṃ tathā kṣātraṃ tejo dhairyasamanvitam 13| dṛṣṭvā hi tasya daityasya sahasrākṣo bhayāturaḥ | upāyaṃ ciṃtitaṃ tasya vṛtrasyāpi durātmanaḥ 14| vadhārthaṃ devadevena samāhūya mahāmunīn | saptarṣīnpreṣayāmāsa vṛtraṃ daityeśvaraṃ prati 15| bhavaṃtastatra gacchaṃtu yatra vṛtraḥ sa tiṣṭhati | saṃdhiṃ kurvaṃtu vai tena sārddhaṃ mama munīśvarāḥ 16| evaṃ tena samādiṣṭā munayaḥ sapta te tadā | vṛtrāsuraṃ tataḥ procuḥ sahasrākṣa pracālitāḥ 17| sakhyaṃ kartuṃ prayacchetsa kriyatāṃ daityasattama | ṛṣayaḥ saptatattvajñā ūcurvṛtraṃ mahābalam 18| sahasrākṣo mahāprājño bhavatā saha sattama | maitramicchati vai kartuṃ tatkathaṃ na karoṣi kim 19| ardhamaiṃdraṃ padaṃ vīra satvaṃ bhuṃkṣva sukhena vai | vartaṃtvarddhena iṃdrastu asurā devatāstathā 20| sukhaṃ vartaṃtu te sarve vairaṃ caiva visṛjya vai | vṛtra uvāca- yadi satyena deveṃdro maitramicchati sattamaḥ 21| satyamāśritya caivāhaṃ kariṣye nātra saṃśayaḥ | chadma caivaṃ puraskṛtya iṃdro drohaṃ samācaret 22| tadā kiṃ kriyate viprā ityarthe pratyayaṃ hi kim | ṛṣayastviṃdramācakhyurityarthaṃ pratyayaṃ vada 23| tannastvaṃ satyatāṃ brūhi yadi sakhyamihecchasi | iṃdra uvāca- yadya'satyena vartāmi bhavadbhiḥ saha chadmanā 24| brahmahatyādikaiḥ pāpairlipyehaṃ nātra saṃśayaḥ | chadma caivaṃ puraskṛtya iṃdro drohaṃ samācaret 25| brahmahatyādikaiḥ pāpairlipyehaṃ nātra saṃśayaḥ | ityuvāca mahāprājña tvāmevaṃ sa puraṃdaraḥ 26| etena pratyayenāpi sakhyaṃ kuru mahāmate | vṛtra uvāca- bhavatāṃ śiṣṭamārgeṇa satyenānena tasya ca 27| maitramevaṃ kariṣyāmi tena sārddhaṃ dvijottamāḥ | vṛtramiṃdrasyasaṃsthānaṃ nītaṃ brāhmaṇapuṅgavaiḥ 28| indrastamāgataṃ dṛṣṭvā vṛtraṃ mitrārthamudyataḥ | siṃhāsanātsamutthāya arghamādāya satvaraḥ 29| dadau tasmai sa dharmātmā vṛtrāya dvijasattama | ardhaṃ bhuṃkṣva mahāprājña aiṃdrametanmahatpadam 30| vartitavyaṃ sukhenāpi āvābhyāṃ daityasattama | evaṃ viśvāsayandaityaṃ vṛtra maitreṇa vai tadā 31| gateṣu teṣu vipreṣu svasthānaṃ dvijasattama | chidraṃ paśyati duṣṭātmā vṛtrasyāpi sadaiva hi 32| sāvadhānatvamiṃdropi divārātrau praciṃtayet | tasyacchidraṃ na paśyeta vṛtrasyāpi mahātmanaḥ 33| upāyaṃ ciṃtayāmāsa tasyaiva vadhahetave | raṃbhā saṃpreṣitā tena mohayasva mahāsuram 34| yenakenāpyupāyena yathā hatvā labhe sukham | tathā kuruṣva kalyāṇi saṃmohāya suradviṣaḥ 35| vanaṃ puṇyaṃ mahādivyaṃ puṇyapādapasevitam | bahuvṛkṣaphalopetaṃ mṛgapakṣisamākulam 36| vimānamaṃdirairdivyaiḥ sarvatra pariśobhitam | divyagaṃdharvasaṃgītaṃ bhramarākulitaṃ sadā 37| kokilānāṃ rutaiḥ puṇyaiḥ sarvatra madhurāyataiḥ | śikhisāraṃganādaiśca sarvatra susamākulam 38| divyaistu caṃdanairvṛkṣaiḥ sarvatra samalaṃkṛtam | vāpīkuṃḍataḍāgaiśca jalapūrṇairmanoharaiḥ 39| kamalaiḥ śatapatraiśca puṣpitaiḥ samalaṃkṛtam | devagaṃdharvasaṃsiddhaiścāraṇaiścaiva kinnaraiḥ 40| munibhiḥ śuśubhe divyairdivyodyānavareṇa ca | apsarogaṇasaṃkīrṇaṃ nānākautukamaṃgalaiḥ 41| hemaprāsādasaṃbādhaṃ daṃḍacchatraiśca cāmaraiḥ | kalaśaiśca patākābhiḥ sarvatrasamalaṃkṛtam 42| vedadhvanisamākīrṇaṃ gītadhvanisamākulam | evaṃ naṃdanamāsādya sā raṃbhā cāruhāsinī 43| apsarobhiḥ samaṃ tatra krīḍatyevaṃ vilāsinī | sūta uvāca- ekadā tu sa vṛtro vai kālākṛṣṭo gato vanam 44| katibhirdānavaiḥ sārddhaṃ mudayā parayā yutaḥ | alakṣye bhramate pārśvaṃ tasyaiva ca mahātmanaḥ 45| devarājopi vipreṃdraśchidrānveṣī dviṣāṃ kila | sa hi vṛtro mahāprājño viśvastaḥ sarvakarmasu 46| iṃdraṃ mitraṃ paraṃ jānanbhayaṃ cakre na tasya saḥ | bhramamāṇo vanaṃ paśyetsarvatra paramaṃ śubham 47| suramyaṃ kautukavanaṃ vanitāgaṇasaṃkulam | caṃdanasyāpi vṛkṣasya chāyāṃ śītāṃ supuṇyadām 48| samāśritya viśālākṣī raṃbhā tatra pradīvyati | sakhībhistu mahābhāgā dolārūḍhā yaśasvinī 49| gāyate susvaraṃ gītaṃ sarvaviśvapramohanam | tatra vṛtraḥ samāyātaḥ kāmākulitamānasaḥ 50| dolārūḍhāṃ samālokya raṃbhāṃ cārusulocanām 51| iti śrīpadmapurāṇe paṃcapaṃcāśatsahasrasaṃhitāyāṃ bhūmikhaṃḍe vṛtravaṃcanaṃnāma caturviṃśo'dhyāyaḥ 24| |