Chapter 12

व्यास उवाच- फाल्गुने ब्राह्मणश्रेष्ठ श्रीकृष्णं सुरवंदितम् । पूजयेद्भक्तिभावेन प्रत्यहं वैष्णवो जनः १। फाल्गुने स्नापयेद्यस्तु सर्पिषा देवकीसुतम् । फलं तस्य प्रवक्ष्यामि यतः सम्यङिनशामय २। सर्वयज्ञफलं प्राप्य सर्वदानफलं तथा । अंते याति हरेः स्थानं सर्वपापविवर्जितः ३। युगकोटिसहस्राणि भुक्त्त्वा भोगं हरेर्गृहे । तत्रैव मोक्षमाप्नोति संप्राप्य ज्ञानमुत्तमम् ४। यस्तु यच्छति कृष्णाय शिशिरे गोपमूर्तये । तिलानां मोदकं दिव्यं स गच्छेद्धरिमंदिरम् ५। यो दुग्धलड्डुकान्दद्यात्केशवाय महात्मने । स पिबेदमृतं स्वर्गे मन्वंतरशतावधि ६। हरये ललितं खंडं यस्तु यच्छति जैमिने । तस्य विष्णुः प्रसन्नात्मा छिनत्ति भवबंधनम् ७। विचित्रं फलितं दिव्यं दद्याद्भगवते द्विज । अंते शक्रपुरं गत्वा स भवेत्सुरवंदितः ८। निर्मलां शर्करां यच्छेद्यस्तु कृष्णाय भक्तिमान् । स किं न लभते विप्र वासुदेवप्रसादतः ९। सुपक्वं फाल्गुने मासि मधुरं बदरीफलम् । यस्तु यच्छति कृष्णाय फलं तस्य निशामय १०। इह भुङ्क्ते सुखं सर्वं पुत्रपौत्रसमन्वितः । अंते हरेर्गृहं याति रथमारुह्य शोभनम् ११। न दद्याद्गुडसंयुक्तं हरये बदरीफलम् । अज्ञानाद्ब्राह्मणश्रेष्ठ दद्याच्चेन्नारकीभवेत् १२। फाल्गुने मासि यो दद्याद्धरये दाडिमीफलम् । सुपक्वं तत्फलं विप्र वदतो मे निशामय १३। तत्र यावंति बीजानि तिष्ठंति दाडिमीफले । तावन्मन्वंतरं विष्णोर्गृहे तिष्ठति भाग्यवान् १४। फाल्गुने मासि यो दद्याद्धरये गुडपिष्टकम् । स विज्ञेयो द्विजश्रेष्ठ वाजिमेधसहस्रकृत् १५। चैत्रे मासि द्विजश्रेष्ठ मधुना मधुसूदनम् । स्नापयेल्लभते मर्त्यस्तद्विष्णोः परमं पदम् १६। मधुना स्नापयेद्यस्तु नारायणमनामयम् । न चर्चा क्रियते तस्य कदाचिद्रविसूनुना १७। चैत्रे किंशुकपुष्पेण योऽर्चयेत्कमलापतिम् । तन्नाम चित्रगुप्तेन पंजिकायां न लिख्यते १८। चैत्रके जगतामीशं कृष्णं तिलकपुष्पकैः । पूजतो नास्ति वै जन्म पुनरस्मिन्महीतले १९। कृष्णवंजुलपुष्पेण सर्वदेवशिरोमणिम् । पूजयन्मनुजो विप्र लभते नापदं क्वचित् २०। वासंतीभिः सुगंधीभिर्वसंते यस्तु पूजयेत् । भगवंतं प्रसन्नात्मा स देवैरपि पूज्यते २१। तथा किसलयैर्दिव्यैरखण्डैर्योऽर्चयेद्धरिम् । तं वंदते समुत्थाय स्वयं पीठासनोपि च २२। धात्रीपत्रैर्नवैर्यस्तु कोमलैर्हरिमर्चयेत् । अचिरेणैव लभते सकलं वांछितं जनः २३। शांडिल्या खंडपत्रैश्च धत्तूरैश्चार्कपुष्पकैः । योऽर्चयेद्विष्णुमीशं च स संसाराब्धिपारगः २४। यो दद्याद्विष्णवे विप्र कदलीफलमुत्तमम् । शक्राद्यास्त्रिदशाः सर्वे वंदंते तमहर्निशम् २५। यो दद्याच्चैत्रके मासि भक्त्या गोपालरूपिणे । गोधूमपिष्टकं विप्र सर्वपापैः प्रमुच्यते २६। आयाते माधवे मासि पवित्रे माधव प्रिये । आमिषं मैथुनं तैलं विष्णुभक्तः परित्यजेत् २७। प्राप्तः समाचरेत्स्नानं माधवे मासि वैष्णवः । परित्यजेत्परान्नं च न कुर्याच्च द्विभोजनम् २८। प्रभाते पूजयेद्विष्णुंपू र्वोक्तविधिना द्विज । वैशाखे स्नापयेद्विष्णुं पुष्पवासितवारिणा २९। स्नापयेच्छीततोयेषु संध्यापर्यंतमच्युतम् । त्रिसंध्यं पूजयेद्भक्त्या नैवेद्यैर्विविधैः प्रभुम् ३०। वैशाखे दमनस्रग्भिर्लक्ष्मीपतिरलंकृतः । न किं ददाति विप्रर्षे प्रसन्नः परमेश्वरः ३१। वैशाखे मासि यो दद्याद्यवान्नं चक्रपाणये । तस्य पुण्यानि संख्यातुं कः समर्थोऽस्ति पंडितः ३२। यत्किंचिन्माधवे मासि माधवप्रीतिहेतवे । दीयते माधवायैव तत्सर्वमक्षयं भवेत् ३३। यदन्यत्सुकृतं कर्म क्रियते मासि माधवे । माधवप्रीतये विप्र क्षयस्तस्य न विद्यते ३४। वैशाखे मासि यः कुर्यात्प्रपां माधवतुष्टये । दिनेदिनेऽश्वमेधस्य फलमाप्नोति मानवः ३५। वैशाखो दुर्ल्लभो मासः सर्वकर्मफलप्रदः । पूजितव्यो हरिस्तत्र हित्वा कर्मशतान्यपि ३६। एकाहमपि यः पूजां वैशाखे कुरुते हरेः । षड्वर्षं हरिं पूजित्वा यत्फलं लभते स तत् ३७। वैशाखे मासि यो नित्यं विष्णुमश्वत्थरूपिणम् । चतुर्वर्गफलप्राप्तिहेतवे वैष्णवो जनः ३८। गण्डूषमात्रतो येन कुर्याद्योऽश्वत्थसेवनम् । सोऽपि याति परं स्थानं विमुक्तः कोटिपातकैः ३९। अश्वत्थमूलं विप्रर्षे यो बध्नाति शिलादिभिः । अश्वत्थरूपी भगवान्किं किं तस्मै न यच्छति ४०। अश्वत्थद्रुममालोक्य प्रणामं कुरुते यदि । सोऽपि याति परं स्थानमायुर्वृद्धिर्न संशयः ४१। यदश्वत्थतले विप्र धर्मकर्म करोति यः । न्यूनातिरिक्तता न स्यात्तस्मिन्कर्मणि जैमिने ४२। तत्र तीर्थानि सर्वाणि त्रिस्त्रोतादीनि जैमिने । यत्राश्वत्थतरुस्तिष्ठेदेकोपि शाखिनां वरः ४३। अश्वत्थं पूजयेद्यस्तु स एव विष्णुपूजकः । अश्वत्थमूर्तिर्भगवान्स्वयमेव यतो द्विज ४४। अवज्ञानाद्द्विजश्रेष्ठ योऽश्वत्थं हंति मूढधीः । संसारे नास्ति तत्कर्म यत्कृत्वा स च शुद्ध्यति ४५। अश्वत्थो वृक्षराजोऽयं हरिमूर्तिः प्रकीर्तितः । तस्मादश्वत्थहंतॄणां त्राता कोऽपि न विद्यते ४६। अश्वत्थं पश्यतो विप्र स्पृशतः परतस्तथा । देहस्थं पातकं सर्वं हरेत्प्रणमतो हरिः ४७। विलोक्याश्वत्थहंतारं यः शक्तो न निवारयेत्। तन्नेत्रयुग्मं बडिशैर्यमेनोत्पाट्यते स्वयम् ४८। अश्वत्थच्छेदनं मूढो मा कुर्विति वदेन्न यः । तस्य जिह्वां छुरिकया स्वयं कृंतति प्रेतराट् ४९। अश्वत्थशाखामेकां यः स्वल्पामपि निहंति वै । स कोटिब्रह्महत्यानां फलमाप्नोति मानवः ५० 7.12.50। यत्पापं ब्रह्महत्यायां गुरुस्त्रीगमनेन च । सुरापाने तथास्तेये न्यासापहरणेऽपि च ५१। यत्पापं भ्रूणहत्यायां गोहत्यायां द्विजोत्तम । स्त्रीहत्यायां च यत्पापं परस्त्रीगमने तथा ५२। शरणागत हत्यायां हत्यायां सुहृदस्तथा । विश्वासवाक्याकथने पतिहिंसाविधौ च यत् ५३। यत्पापं परनिंदायां हरिवासरभोजने । अश्वत्थच्छेदनाद्धोरं तत्पापं प्राप्यते जनैः ५४। विष्णुमूर्त्तेर्जनो मोहादश्वत्थस्य निहंति यः । तत्तुल्यः पातकी कोऽपि न श्रुतः क्षितिमंडले ५५। वदाम्यश्वत्थमाहात्म्यं सर्वपापविनाशनम् । सेतिहासं द्विजश्रेष्ठ शृणु वत्स समाहितः ५६। पूर्वं धनंजयो नाम ब्राह्मणो हरिभक्तिकृत् । आसीत्त्रेतायुगे विप्र सर्वप्राणिहिते रतः ५७। ज्ञातिपूजारतो नित्यं दीपदाने रतः सदा । सत्यवादी जितक्रोधो हिंसादंभविवर्जितः ५८। मुमुक्षुः स द्विजश्रेष्ठ सर्वदा परमेश्वरम् । पूजयामास परया भक्त्या नारायणं प्रभुम् ५९। तस्य भक्तिं ततो ज्ञात्वा महतीं सुदृढां प्रभुः । जहार सकलं वित्तं हेतुमात्रेण केनचित् ६०। तथापि स द्विजश्रेष्ठः केशवस्य महात्मनः । पूजामनुदिने चक्रे भक्त्या परमया सुधीः ६१। दुःखेनोपार्जितं वित्तं विनष्टं सकलं द्विज । दृष्ट्वापि तेन विप्रेण दुःखेनाचिंत्यचेतसा ६२। भक्षणे वर्जनं चक्रे स विप्रः परमार्थवित् । महाविष्णुसपर्यायां दृढं बद्ध्वा मनो निजम् ६३। भूयोऽपि तस्य विप्रस्य भक्तिं ज्ञात्वा जनार्दनः । चकार बंधुविच्छेदं सुदृढः शमदस्ततः ६४। बांधवास्तस्य विप्रस्य विष्णुमायाविमोहिताः । हिंसामारेभिरे कर्तुं सर्वदैव द्विजोत्तम ६५। ततो विप्रो हि निर्वृत्तो निर्बंधैः पुरुषोत्तमम् । पूजयामास सततं प्रीतः प्रचुरभक्तितः ६६। परिकल्प्य च भूदेवो धनं केशवपूजने । माधवं च जगन्नाथं सबंधुशुचमत्यजत् ६७। भूय एव महाविष्णुः कौतुकी तस्य जैमिने । जहार सानुकंपोऽपि पुत्रानपि दिने दिने ६८। तथापि स द्विजश्रेष्ठः केशवं क्लेशनाशनम् । पूर्वद्विगुणया भक्त्या नित्यं विष्णुमपूजयत् ६९। तस्य पत्नी ततो विप्र दुःखशोकातिदुःखिता । पितृगेहं गता विष्णोर्मायया परिमोहिता ७०। अथैकाकी स भूदेवो विष्णुभक्तिपरायणः । विपदं चिंतयामास न कदापि सुचेतसा ७१। एकदा स द्विजश्रेष्ठ विष्णुभक्तिमतां वरः । स्कंधे परशुमादाय काष्ठार्थं विपिने ययौ ७२। वनात्काष्ठं समादाय नित्यमेव च स द्विजः । हिमागमे वस्त्रहीनः कुरुते शीतवारणम् ७३। कदाचिद्विपिनं गंतुं नाशक्नोद्द्विजसत्तमः । जघान प्रांगणस्थस्य शाखामश्वत्थशाखिनः ७४। अत्रांतरे महाविष्णुस्तस्मादश्वत्थ पादपात् । निश्चक्राम सुरश्रेष्ठो व्यथाव्यथितमानसः ७५। ददर्श विष्णुं पुरतः स विप्रश्चतुर्भुजं पद्मदलायताक्षम् । पीतांबरं कुडलिनं सुकेशं दधानमब्जादि निजायुधानि ७६। परिस्रवद्विस्तररक्तधारा संध्यासु शोणीकृतनव्यमेघम् । विभावसुं चैव सुखं परेशं संदृश्यते देवगणैरदृश्यम् । हर्षाश्रुधारा रुचिराक्षियुग्मस्तुष्टाव विप्रो मृदुलैर्वचोभिः ७७। ब्राह्मण उवाच- हरे मुरारे जगदेकनाथ गोविंद दामोदर माधवेति । लक्ष्मीपते केशवकेशिशत्रो नारायणानंत विभो प्रसीद ७८। तवावतारं किमहं ब्रवीमि त्वया विना नास्ति भुवीह कोऽपि । किं वा गुणव्याप्तसमस्तलोकं किं वा दयां मित्रपरैकतुल्याम् ७९। दत्वा स्वीयां कस्यचिदीश विष्णो भक्तिं हरस्य च्युतदेहसंस्थाम् । श्रियं समादाय मुदं प्रदास्ये भक्तिः प्रदत्तामहतः सुधन्या ८०। मन्ये महात्मानमनंतमूर्त्ते पापात्मनां श्रेष्ठमिवानिशं यत् । तदर्थमेवांघ्रियुगं त्वदीयं न पातकी पश्यति दैवचिंत्यम् ८१। यद्यप्यहं दुःखवतां वरिष्ठो मन्ये तथापीन्द्रमिवाद्य विष्णो । आत्मानमात्मा जगतां भवंतं साक्षात्समीक्षेयत ईक्षणाभ्याम् ८२। पूजां तवाल्पामपि वेद्मि नाहं द्रव्यं कदापि न ददामि तुभ्यम् । तथापि चाग्रे मम मूर्तिमांस्त्वं दृष्टोसि मे केशव एक पूज्यः ८३। दत्तस्त्वयायं ममभक्ति वृक्षो धमार्थकामत्रय एव सोऽयम् । त्वद्दर्शनांभो मयवृष्टिसिक्तः प्रभोऽद्यकैवल्यफलं दधार ८४। मूर्धा मदीयोऽखिललोकमूर्ध्नां श्रेष्ठो भवेत्केशवविश्वमूर्तेः । त्वत्पादपाथोजयुगेमनो मे संयाति वै संप्रतिदेवदेव ८५। व्यासउवाच- इत्थं स्तुत्वा जगन्नाथं नारायणमनामयम् । कृतांजलिपुनःप्राह भक्त्या तमिति स द्विजः ८६। ब्राह्मण उवाच- देवदेव जगन्नाथ लोकानुग्रहकारक । कशाप्रहरणैरेतद्गात्रं ते रुधिरोक्षितम् ८७। सर्वेषामेव दैत्यानां युधि वंशास्त्वया हताः । त्वां हंतुं कः क्षमः पृथ्व्यां प्रभोऽद्भुतमिदं महत् ८८। भगवानुवाच- वत्स सत्यमिदं प्रोक्तं त्वया नास्त्यत्र संशयः । दानवो राक्षसो वापि मां हंतुं कोऽपि न क्षमः ८९। अश्वत्थमूतिरेवाहं कुठारेण हतस्त्वया । अतोऽजनि शरीरे मे रक्तपातोऽधुना द्विज ९०। व्यास उवाच- तस्यवाक्यमिदं श्रुत्वा स विप्रो भयविह्वलः । निनिंद स्वयमात्मानमात्मना बहुधा द्विजः ९१। धिगस्तु तत्वतो भाग्यं सर्वपातकिनां वरम् । त्रैलोक्याधिपतेर्दाता हृदये महतीं व्यथाम् ९२। सर्वपापहरो विष्णुः समया व्याधितः कृतः । एतत्पापं मया पारं कर्तुं नैकेन शक्यते ९३। यस्मिंस्तुष्टे पापिनोऽपि भवंति सुरवंदिताः । मद्दत्तया स व्यथया व्यथितो हा हतोऽस्म्यहम् ९४। प्रसादयंति यं देवा ब्रह्माद्या अतिभक्तितः । अहो मया पापवता तस्य दत्ता हृदि व्यथा ९५। किं तपोभिर्जपैः किं वा किं गृहैर्जीवनैश्च मे । धर्मार्थकाममोक्षाणां दातैकोऽयं व्यथातुरः ९६। इत्युक्त्वा स द्विजश्रेष्ठ तमेव परशुं निजे । दातुं कंठे मनश्चक्रे विष्णुप्रीणनहेतवे ९७। तस्यभक्तिं दृढां ज्ञात्वा दयालुः कमलापतिः । तद्धस्तात्तत्परं निन्ये जवेन भक्तवत्सलः ९८। श्रीभगवानुवाच- कथं त्वमेव कुरुषे वत्स कर्मातिदारुणम् । आत्महत्याकृतां पुंसां तुष्टोस्मि न कदाप्यहम् ९९। तव भक्त्यातितुष्टोऽस्मि भीतिं मा कुरुसत्तम । वरं वरय विप्रेन्द्र यत्ते मनसि वर्तते १०० 7.12.100। ब्राह्मण उवाच- मया व्यथाप्रदत्तेयं महती परमेश्वर । मा तिष्ठतु शरीरे ते याचे वरमिमं प्रभो १०१। श्रीभगवानुवाच- अज्ञानाद्भवता वत्स कर्मेदं विहितं द्विज । अतोऽपराधो नेतव्यो महानपि न ते यथा १०२। नित्यं तवानुपाल्योऽस्मि भक्तश्रेष्ठो यतो भवान् । भवदीयानहं मन्ये दोषान्वत्स दिनेदिने १०३। तथापि ममभक्तिस्ते ववृधे महती सदा । तस्माद्वत्स तवानृण्यं गंतुमिच्छामि संप्रति १०४। विहाय सकलां भीतिं वंर वृणु ममाग्रतः । ब्राह्मण उवाच- त्वयि सर्वसुरश्रेष्ठ मम जन्मनिजन्मनि १०५। तिष्ठतां सुदृढा भक्तिर्हरे किमपरैर्वरैः । व्यास उवाच- श्रुत्वा वाक्यमिदं तस्य केशवप्रणयोदितम् १०६। निजकण्ठस्थितां मालां प्रीतस्तस्मै ददौ ततः । समालिङ्ग्य ततो विप्रं पिता पुत्रमिव प्रभुः १०७। चतुर्भिर्बाहुभिर्दीर्घैरुवाच मृदुलं वचः । श्रीभगवानुवाच- मद्भक्तोऽसि यदा विप्र तथा ते मत्प्रसादतः १०८। अचिरेणैव सकलं भद्रं विप्र भविष्यति । अश्वत्थरूपं मां नित्यं क्रियायोगेन सत्तम १०९। समाराधय सर्वं ते साधयिष्यामि वांछितम् । इत्युक्त्वा तं द्विजश्रेष्ठं भूयोऽप्यालिङ्ग्य केशवः ११०। अभवत्सहसादृश्यस्तत्रैव करुणालयः । विष्णोः कंठस्रजं प्राप्य स विप्रो वैष्णवोत्तमः १११। कृतकृत्यमिवात्मानं मत्वा तस्थौ निजेगृहे । ततः कुबेरो विप्रर्षे तस्य विप्रस्य सद्मनि ११२। स्वयं ववर्ष वित्तानि बहूनि केशवाज्ञया । प्रासादो रचितस्तस्य शिल्पिना विश्वकर्मणा ११३। नारायणाज्ञया तत्र वैजयंत इवोत्तमः । दासदासीसमायुक्तो नानावस्तुविभूषितः ११४। गजाश्वकोटिसंकीर्णं विबभौ तस्य मन्दिरम् । बभुवुः संगतास्तस्य नष्टा अपि च बांधवाः ११५। कृतावज्ञा च तत्पत्नी स्वयं तद्गृहमाययौ । मृतपुत्रापि तत्पत्नी केशवस्यानुकंपया ११६। स्थिरप्रजाभवद्विप्र स्वामिभक्तिपरायणा । चिरं भुक्त्वाखिलान्भोगान्पुत्रपौत्रसमन्वितः ११७। आयुषोंऽते ययौ मोक्षं सदारो विप्रसत्तमः । व्यास उवाच- साक्षादेव स्वयं विष्णुरश्वत्थो वृक्षसत्तमः ११८। तद्भक्तिं कुर्वतां पुंसां विद्यते नाशुभं क्वचित् । अश्वत्थं सेवते यस्तु विष्णुं ध्यात्वा नरोत्तम ११९। तस्य प्रसन्नो भगवान्ददाति परमं पदम् १२०। इति श्रीपद्मपुराणे क्रियायोगसारे अश्वत्थमाहात्म्ये द्वादशोऽध्यायः १२।

vyāsa uvāca- phālgune brāhmaṇaśreṣṭha śrīkṛṣṇaṃ suravaṃditam | pūjayedbhaktibhāvena pratyahaṃ vaiṣṇavo janaḥ 1| phālgune snāpayedyastu sarpiṣā devakīsutam | phalaṃ tasya pravakṣyāmi yataḥ samyaṅinaśāmaya 2| sarvayajñaphalaṃ prāpya sarvadānaphalaṃ tathā | aṃte yāti hareḥ sthānaṃ sarvapāpavivarjitaḥ 3| yugakoṭisahasrāṇi bhukttvā bhogaṃ harergṛhe | tatraiva mokṣamāpnoti saṃprāpya jñānamuttamam 4| yastu yacchati kṛṣṇāya śiśire gopamūrtaye | tilānāṃ modakaṃ divyaṃ sa gaccheddharimaṃdiram 5| yo dugdhalaḍḍukāndadyātkeśavāya mahātmane | sa pibedamṛtaṃ svarge manvaṃtaraśatāvadhi 6| haraye lalitaṃ khaṃḍaṃ yastu yacchati jaimine | tasya viṣṇuḥ prasannātmā chinatti bhavabaṃdhanam 7| vicitraṃ phalitaṃ divyaṃ dadyādbhagavate dvija | aṃte śakrapuraṃ gatvā sa bhavetsuravaṃditaḥ 8| nirmalāṃ śarkarāṃ yacchedyastu kṛṣṇāya bhaktimān | sa kiṃ na labhate vipra vāsudevaprasādataḥ 9| supakvaṃ phālgune māsi madhuraṃ badarīphalam | yastu yacchati kṛṣṇāya phalaṃ tasya niśāmaya 10| iha bhuṅkte sukhaṃ sarvaṃ putrapautrasamanvitaḥ | aṃte harergṛhaṃ yāti rathamāruhya śobhanam 11| na dadyādguḍasaṃyuktaṃ haraye badarīphalam | ajñānādbrāhmaṇaśreṣṭha dadyāccennārakībhavet 12| phālgune māsi yo dadyāddharaye dāḍimīphalam | supakvaṃ tatphalaṃ vipra vadato me niśāmaya 13| tatra yāvaṃti bījāni tiṣṭhaṃti dāḍimīphale | tāvanmanvaṃtaraṃ viṣṇorgṛhe tiṣṭhati bhāgyavān 14| phālgune māsi yo dadyāddharaye guḍapiṣṭakam | sa vijñeyo dvijaśreṣṭha vājimedhasahasrakṛt 15| caitre māsi dvijaśreṣṭha madhunā madhusūdanam | snāpayellabhate martyastadviṣṇoḥ paramaṃ padam 16| madhunā snāpayedyastu nārāyaṇamanāmayam | na carcā kriyate tasya kadācidravisūnunā 17| caitre kiṃśukapuṣpeṇa yo'rcayetkamalāpatim | tannāma citraguptena paṃjikāyāṃ na likhyate 18| caitrake jagatāmīśaṃ kṛṣṇaṃ tilakapuṣpakaiḥ | pūjato nāsti vai janma punarasminmahītale 19| kṛṣṇavaṃjulapuṣpeṇa sarvadevaśiromaṇim | pūjayanmanujo vipra labhate nāpadaṃ kvacit 20| vāsaṃtībhiḥ sugaṃdhībhirvasaṃte yastu pūjayet | bhagavaṃtaṃ prasannātmā sa devairapi pūjyate 21| tathā kisalayairdivyairakhaṇḍairyo'rcayeddharim | taṃ vaṃdate samutthāya svayaṃ pīṭhāsanopi ca 22| dhātrīpatrairnavairyastu komalairharimarcayet | acireṇaiva labhate sakalaṃ vāṃchitaṃ janaḥ 23| śāṃḍilyā khaṃḍapatraiśca dhattūraiścārkapuṣpakaiḥ | yo'rcayedviṣṇumīśaṃ ca sa saṃsārābdhipāragaḥ 24| yo dadyādviṣṇave vipra kadalīphalamuttamam | śakrādyāstridaśāḥ sarve vaṃdaṃte tamaharniśam 25| yo dadyāccaitrake māsi bhaktyā gopālarūpiṇe | godhūmapiṣṭakaṃ vipra sarvapāpaiḥ pramucyate 26| āyāte mādhave māsi pavitre mādhava priye | āmiṣaṃ maithunaṃ tailaṃ viṣṇubhaktaḥ parityajet 27| prāptaḥ samācaretsnānaṃ mādhave māsi vaiṣṇavaḥ | parityajetparānnaṃ ca na kuryācca dvibhojanam 28| prabhāte pūjayedviṣṇuṃpū rvoktavidhinā dvija | vaiśākhe snāpayedviṣṇuṃ puṣpavāsitavāriṇā 29| snāpayecchītatoyeṣu saṃdhyāparyaṃtamacyutam | trisaṃdhyaṃ pūjayedbhaktyā naivedyairvividhaiḥ prabhum 30| vaiśākhe damanasragbhirlakṣmīpatiralaṃkṛtaḥ | na kiṃ dadāti viprarṣe prasannaḥ parameśvaraḥ 31| vaiśākhe māsi yo dadyādyavānnaṃ cakrapāṇaye | tasya puṇyāni saṃkhyātuṃ kaḥ samartho'sti paṃḍitaḥ 32| yatkiṃcinmādhave māsi mādhavaprītihetave | dīyate mādhavāyaiva tatsarvamakṣayaṃ bhavet 33| yadanyatsukṛtaṃ karma kriyate māsi mādhave | mādhavaprītaye vipra kṣayastasya na vidyate 34| vaiśākhe māsi yaḥ kuryātprapāṃ mādhavatuṣṭaye | dinedine'śvamedhasya phalamāpnoti mānavaḥ 35| vaiśākho durllabho māsaḥ sarvakarmaphalapradaḥ | pūjitavyo haristatra hitvā karmaśatānyapi 36| ekāhamapi yaḥ pūjāṃ vaiśākhe kurute hareḥ | ṣaḍvarṣaṃ hariṃ pūjitvā yatphalaṃ labhate sa tat 37| vaiśākhe māsi yo nityaṃ viṣṇumaśvattharūpiṇam | caturvargaphalaprāptihetave vaiṣṇavo janaḥ 38| gaṇḍūṣamātrato yena kuryādyo'śvatthasevanam | so'pi yāti paraṃ sthānaṃ vimuktaḥ koṭipātakaiḥ 39| aśvatthamūlaṃ viprarṣe yo badhnāti śilādibhiḥ | aśvattharūpī bhagavānkiṃ kiṃ tasmai na yacchati 40| aśvatthadrumamālokya praṇāmaṃ kurute yadi | so'pi yāti paraṃ sthānamāyurvṛddhirna saṃśayaḥ 41| yadaśvatthatale vipra dharmakarma karoti yaḥ | nyūnātiriktatā na syāttasminkarmaṇi jaimine 42| tatra tīrthāni sarvāṇi tristrotādīni jaimine | yatrāśvatthatarustiṣṭhedekopi śākhināṃ varaḥ 43| aśvatthaṃ pūjayedyastu sa eva viṣṇupūjakaḥ | aśvatthamūrtirbhagavānsvayameva yato dvija 44| avajñānāddvijaśreṣṭha yo'śvatthaṃ haṃti mūḍhadhīḥ | saṃsāre nāsti tatkarma yatkṛtvā sa ca śuddhyati 45| aśvattho vṛkṣarājo'yaṃ harimūrtiḥ prakīrtitaḥ | tasmādaśvatthahaṃtṝṇāṃ trātā ko'pi na vidyate 46| aśvatthaṃ paśyato vipra spṛśataḥ paratastathā | dehasthaṃ pātakaṃ sarvaṃ haretpraṇamato hariḥ 47| vilokyāśvatthahaṃtāraṃ yaḥ śakto na nivārayet| tannetrayugmaṃ baḍiśairyamenotpāṭyate svayam 48| aśvatthacchedanaṃ mūḍho mā kurviti vadenna yaḥ | tasya jihvāṃ churikayā svayaṃ kṛṃtati pretarāṭ 49| aśvatthaśākhāmekāṃ yaḥ svalpāmapi nihaṃti vai | sa koṭibrahmahatyānāṃ phalamāpnoti mānavaḥ 50 7.12.50| yatpāpaṃ brahmahatyāyāṃ gurustrīgamanena ca | surāpāne tathāsteye nyāsāpaharaṇe'pi ca 51| yatpāpaṃ bhrūṇahatyāyāṃ gohatyāyāṃ dvijottama | strīhatyāyāṃ ca yatpāpaṃ parastrīgamane tathā 52| śaraṇāgata hatyāyāṃ hatyāyāṃ suhṛdastathā | viśvāsavākyākathane patihiṃsāvidhau ca yat 53| yatpāpaṃ paraniṃdāyāṃ harivāsarabhojane | aśvatthacchedanāddhoraṃ tatpāpaṃ prāpyate janaiḥ 54| viṣṇumūrtterjano mohādaśvatthasya nihaṃti yaḥ | tattulyaḥ pātakī ko'pi na śrutaḥ kṣitimaṃḍale 55| vadāmyaśvatthamāhātmyaṃ sarvapāpavināśanam | setihāsaṃ dvijaśreṣṭha śṛṇu vatsa samāhitaḥ 56| pūrvaṃ dhanaṃjayo nāma brāhmaṇo haribhaktikṛt | āsīttretāyuge vipra sarvaprāṇihite rataḥ 57| jñātipūjārato nityaṃ dīpadāne rataḥ sadā | satyavādī jitakrodho hiṃsādaṃbhavivarjitaḥ 58| mumukṣuḥ sa dvijaśreṣṭha sarvadā parameśvaram | pūjayāmāsa parayā bhaktyā nārāyaṇaṃ prabhum 59| tasya bhaktiṃ tato jñātvā mahatīṃ sudṛḍhāṃ prabhuḥ | jahāra sakalaṃ vittaṃ hetumātreṇa kenacit 60| tathāpi sa dvijaśreṣṭhaḥ keśavasya mahātmanaḥ | pūjāmanudine cakre bhaktyā paramayā sudhīḥ 61| duḥkhenopārjitaṃ vittaṃ vinaṣṭaṃ sakalaṃ dvija | dṛṣṭvāpi tena vipreṇa duḥkhenāciṃtyacetasā 62| bhakṣaṇe varjanaṃ cakre sa vipraḥ paramārthavit | mahāviṣṇusaparyāyāṃ dṛḍhaṃ baddhvā mano nijam 63| bhūyo'pi tasya viprasya bhaktiṃ jñātvā janārdanaḥ | cakāra baṃdhuvicchedaṃ sudṛḍhaḥ śamadastataḥ 64| bāṃdhavāstasya viprasya viṣṇumāyāvimohitāḥ | hiṃsāmārebhire kartuṃ sarvadaiva dvijottama 65| tato vipro hi nirvṛtto nirbaṃdhaiḥ puruṣottamam | pūjayāmāsa satataṃ prītaḥ pracurabhaktitaḥ 66| parikalpya ca bhūdevo dhanaṃ keśavapūjane | mādhavaṃ ca jagannāthaṃ sabaṃdhuśucamatyajat 67| bhūya eva mahāviṣṇuḥ kautukī tasya jaimine | jahāra sānukaṃpo'pi putrānapi dine dine 68| tathāpi sa dvijaśreṣṭhaḥ keśavaṃ kleśanāśanam | pūrvadviguṇayā bhaktyā nityaṃ viṣṇumapūjayat 69| tasya patnī tato vipra duḥkhaśokātiduḥkhitā | pitṛgehaṃ gatā viṣṇormāyayā parimohitā 70| athaikākī sa bhūdevo viṣṇubhaktiparāyaṇaḥ | vipadaṃ ciṃtayāmāsa na kadāpi sucetasā 71| ekadā sa dvijaśreṣṭha viṣṇubhaktimatāṃ varaḥ | skaṃdhe paraśumādāya kāṣṭhārthaṃ vipine yayau 72| vanātkāṣṭhaṃ samādāya nityameva ca sa dvijaḥ | himāgame vastrahīnaḥ kurute śītavāraṇam 73| kadācidvipinaṃ gaṃtuṃ nāśaknoddvijasattamaḥ | jaghāna prāṃgaṇasthasya śākhāmaśvatthaśākhinaḥ 74| atrāṃtare mahāviṣṇustasmādaśvattha pādapāt | niścakrāma suraśreṣṭho vyathāvyathitamānasaḥ 75| dadarśa viṣṇuṃ purataḥ sa vipraścaturbhujaṃ padmadalāyatākṣam | pītāṃbaraṃ kuḍalinaṃ sukeśaṃ dadhānamabjādi nijāyudhāni 76| parisravadvistararaktadhārā saṃdhyāsu śoṇīkṛtanavyamegham | vibhāvasuṃ caiva sukhaṃ pareśaṃ saṃdṛśyate devagaṇairadṛśyam | harṣāśrudhārā rucirākṣiyugmastuṣṭāva vipro mṛdulairvacobhiḥ 77| brāhmaṇa uvāca- hare murāre jagadekanātha goviṃda dāmodara mādhaveti | lakṣmīpate keśavakeśiśatro nārāyaṇānaṃta vibho prasīda 78| tavāvatāraṃ kimahaṃ bravīmi tvayā vinā nāsti bhuvīha ko'pi | kiṃ vā guṇavyāptasamastalokaṃ kiṃ vā dayāṃ mitraparaikatulyām 79| datvā svīyāṃ kasyacidīśa viṣṇo bhaktiṃ harasya cyutadehasaṃsthām | śriyaṃ samādāya mudaṃ pradāsye bhaktiḥ pradattāmahataḥ sudhanyā 80| manye mahātmānamanaṃtamūrtte pāpātmanāṃ śreṣṭhamivāniśaṃ yat | tadarthamevāṃghriyugaṃ tvadīyaṃ na pātakī paśyati daivaciṃtyam 81| yadyapyahaṃ duḥkhavatāṃ variṣṭho manye tathāpīndramivādya viṣṇo | ātmānamātmā jagatāṃ bhavaṃtaṃ sākṣātsamīkṣeyata īkṣaṇābhyām 82| pūjāṃ tavālpāmapi vedmi nāhaṃ dravyaṃ kadāpi na dadāmi tubhyam | tathāpi cāgre mama mūrtimāṃstvaṃ dṛṣṭosi me keśava eka pūjyaḥ 83| dattastvayāyaṃ mamabhakti vṛkṣo dhamārthakāmatraya eva so'yam | tvaddarśanāṃbho mayavṛṣṭisiktaḥ prabho'dyakaivalyaphalaṃ dadhāra 84| mūrdhā madīyo'khilalokamūrdhnāṃ śreṣṭho bhavetkeśavaviśvamūrteḥ | tvatpādapāthojayugemano me saṃyāti vai saṃpratidevadeva 85| vyāsauvāca- itthaṃ stutvā jagannāthaṃ nārāyaṇamanāmayam | kṛtāṃjalipunaḥprāha bhaktyā tamiti sa dvijaḥ 86| brāhmaṇa uvāca- devadeva jagannātha lokānugrahakāraka | kaśāpraharaṇairetadgātraṃ te rudhirokṣitam 87| sarveṣāmeva daityānāṃ yudhi vaṃśāstvayā hatāḥ | tvāṃ haṃtuṃ kaḥ kṣamaḥ pṛthvyāṃ prabho'dbhutamidaṃ mahat 88| bhagavānuvāca- vatsa satyamidaṃ proktaṃ tvayā nāstyatra saṃśayaḥ | dānavo rākṣaso vāpi māṃ haṃtuṃ ko'pi na kṣamaḥ 89| aśvatthamūtirevāhaṃ kuṭhāreṇa hatastvayā | ato'jani śarīre me raktapāto'dhunā dvija 90| vyāsa uvāca- tasyavākyamidaṃ śrutvā sa vipro bhayavihvalaḥ | niniṃda svayamātmānamātmanā bahudhā dvijaḥ 91| dhigastu tatvato bhāgyaṃ sarvapātakināṃ varam | trailokyādhipaterdātā hṛdaye mahatīṃ vyathām 92| sarvapāpaharo viṣṇuḥ samayā vyādhitaḥ kṛtaḥ | etatpāpaṃ mayā pāraṃ kartuṃ naikena śakyate 93| yasmiṃstuṣṭe pāpino'pi bhavaṃti suravaṃditāḥ | maddattayā sa vyathayā vyathito hā hato'smyaham 94| prasādayaṃti yaṃ devā brahmādyā atibhaktitaḥ | aho mayā pāpavatā tasya dattā hṛdi vyathā 95| kiṃ tapobhirjapaiḥ kiṃ vā kiṃ gṛhairjīvanaiśca me | dharmārthakāmamokṣāṇāṃ dātaiko'yaṃ vyathāturaḥ 96| ityuktvā sa dvijaśreṣṭha tameva paraśuṃ nije | dātuṃ kaṃṭhe manaścakre viṣṇuprīṇanahetave 97| tasyabhaktiṃ dṛḍhāṃ jñātvā dayāluḥ kamalāpatiḥ | taddhastāttatparaṃ ninye javena bhaktavatsalaḥ 98| śrībhagavānuvāca- kathaṃ tvameva kuruṣe vatsa karmātidāruṇam | ātmahatyākṛtāṃ puṃsāṃ tuṣṭosmi na kadāpyaham 99| tava bhaktyātituṣṭo'smi bhītiṃ mā kurusattama | varaṃ varaya viprendra yatte manasi vartate 100 7.12.100| brāhmaṇa uvāca- mayā vyathāpradatteyaṃ mahatī parameśvara | mā tiṣṭhatu śarīre te yāce varamimaṃ prabho 101| śrībhagavānuvāca- ajñānādbhavatā vatsa karmedaṃ vihitaṃ dvija | ato'parādho netavyo mahānapi na te yathā 102| nityaṃ tavānupālyo'smi bhaktaśreṣṭho yato bhavān | bhavadīyānahaṃ manye doṣānvatsa dinedine 103| tathāpi mamabhaktiste vavṛdhe mahatī sadā | tasmādvatsa tavānṛṇyaṃ gaṃtumicchāmi saṃprati 104| vihāya sakalāṃ bhītiṃ vaṃra vṛṇu mamāgrataḥ | brāhmaṇa uvāca- tvayi sarvasuraśreṣṭha mama janmanijanmani 105| tiṣṭhatāṃ sudṛḍhā bhaktirhare kimaparairvaraiḥ | vyāsa uvāca- śrutvā vākyamidaṃ tasya keśavapraṇayoditam 106| nijakaṇṭhasthitāṃ mālāṃ prītastasmai dadau tataḥ | samāliṅgya tato vipraṃ pitā putramiva prabhuḥ 107| caturbhirbāhubhirdīrghairuvāca mṛdulaṃ vacaḥ | śrībhagavānuvāca- madbhakto'si yadā vipra tathā te matprasādataḥ 108| acireṇaiva sakalaṃ bhadraṃ vipra bhaviṣyati | aśvattharūpaṃ māṃ nityaṃ kriyāyogena sattama 109| samārādhaya sarvaṃ te sādhayiṣyāmi vāṃchitam | ityuktvā taṃ dvijaśreṣṭhaṃ bhūyo'pyāliṅgya keśavaḥ 110| abhavatsahasādṛśyastatraiva karuṇālayaḥ | viṣṇoḥ kaṃṭhasrajaṃ prāpya sa vipro vaiṣṇavottamaḥ 111| kṛtakṛtyamivātmānaṃ matvā tasthau nijegṛhe | tataḥ kubero viprarṣe tasya viprasya sadmani 112| svayaṃ vavarṣa vittāni bahūni keśavājñayā | prāsādo racitastasya śilpinā viśvakarmaṇā 113| nārāyaṇājñayā tatra vaijayaṃta ivottamaḥ | dāsadāsīsamāyukto nānāvastuvibhūṣitaḥ 114| gajāśvakoṭisaṃkīrṇaṃ vibabhau tasya mandiram | babhuvuḥ saṃgatāstasya naṣṭā api ca bāṃdhavāḥ 115| kṛtāvajñā ca tatpatnī svayaṃ tadgṛhamāyayau | mṛtaputrāpi tatpatnī keśavasyānukaṃpayā 116| sthiraprajābhavadvipra svāmibhaktiparāyaṇā | ciraṃ bhuktvākhilānbhogānputrapautrasamanvitaḥ 117| āyuṣoṃ'te yayau mokṣaṃ sadāro viprasattamaḥ | vyāsa uvāca- sākṣādeva svayaṃ viṣṇuraśvattho vṛkṣasattamaḥ 118| tadbhaktiṃ kurvatāṃ puṃsāṃ vidyate nāśubhaṃ kvacit | aśvatthaṃ sevate yastu viṣṇuṃ dhyātvā narottama 119| tasya prasanno bhagavāndadāti paramaṃ padam 120| iti śrīpadmapurāṇe kriyāyogasāre aśvatthamāhātmye dvādaśo'dhyāyaḥ 12|