Chapter 141

महादेव उवाच। ततो देवि प्रवक्ष्यामि हिरण्यासंगमादनु । धर्मावती नदी यत्र संगता सह गंगया १। तत्र स्नात्वा नरो धन्यस्त्रिदिवं यात्यसंशयम् । यत्र धर्मकृतं तीर्थं यः पश्यति स पुण्यभाक् २। श्राद्धं तत्रैव ये कुर्युर्मुच्यंते पितृजादृणात् । ततश्च मधुरातीर्थं सर्वपापप्रणाशनम् ३। स्नातव्यं मधुरातीर्थे द्रष्टव्यो मधुहा हरिः । यत्र विश्रांतवान्कृष्णो जरासंधभयाकुलः ४। कंसासुरवधे वृत्ते गंतुकामः कुशस्थलीम् । उषित्वा सप्तरात्रं तु स देवश्चंदनातटे ५। भोजवृष्ण्यंधकवृतो वीरैर्यादवपुंगवैः । मधुरातीर्थमासाद्य स्नानं कृत्वा विधानतः ६। मधुरादित्यनामानं यत्र स्थापितवान्हरिः । अष्टादशसहस्राणि विप्राणां यज्ञशालिनाम् ७। स्थापयित्वा ययौ दत्त्वा यानानि विविधानि च । तत्र तीर्थसहस्राणि तिष्ठंति च सुरेश्वरि ८। श्राद्धं तत्र प्रकर्तव्यं पितॄणां हितकाम्यया । न भेतव्यं जरासंधान्मत्तीर्थे वसतां सदा ९। इत्युक्त्वा तान्द्विजान्कृष्णः प्रययौ द्वारकां प्रति । तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा मधुरार्कं प्रपूजयेत् १०। माघस्य शुक्लसप्तम्यां कपिला गो प्रदानतः । चिरं सौख्यानि भुंक्त्वेह पदमादित्यमा व्रजेत् ११। शृणु सुन्दरि वक्ष्यामि इतिहासं पुरातनम् । यं श्रुत्वा मुच्यते लोको ब्रह्महत्यादि पातकात् १२। एकस्मिन्समये देवि मांडव्यो ऋषिसत्तमः । गङ्गाद्वारे महापुण्यं तप्तवांस्तु महत्तपः १३। पत्राशी च फलाशी च वायुभक्षकरः सदा । अहोरात्रं सदा देवि विष्णुध्यानपरायणः १४। योगाभ्यासरतो नित्यं नित्यं धर्मपरायणः । तस्मिन्देशे तु वै देवि राजा वै विश्वमोहनः १५। गजाश्वरथपत्तीनां संपदो बहुला भुवि । सोमचंद्रेति विख्यातः पुत्रस्तस्य सुलक्षणः १६। एकदा तु तदा देवि गतो ह्याखेटके वने । तत्र गत्वा तदा तेन कृत्वा ह्याखेटकक्रियाः १७। स्वात्मानं रमयामास स्वलोकैः परिवारितः । क्रीडारते तदा राज्ञि रात्रिर्जाता सुरेश्वरि १८। तस्यां रात्रौ तदा राजा उवासाखेटके वने । तस्यां रात्र्यां व्यतीतायां मुहूर्ते ब्रह्मसंज्ञके १९। हृतोऽश्वोऽथ विशेषेण चौरेणात्र दुरात्मना । तदा हाहेति शब्दोऽभूत्क्व गतः क्व गतो हरिः २०। तदा राज्ञो भयात्सर्वे गंतुकामाः समुत्सुकाः । चौरेणापहृतश्चाश्व इत्येवं संवदंति हि २१। निरीक्ष्यमाणास्ते सर्वे हरिद्वारं समागताः । ऋषिस्तत्र तु मांडव्यस्तपस्तपति नित्यशः २२। ध्यानेन च समायुक्तो दृष्टोऽसौ तैर्भटैस्तदा । अयं चौरः सदा पापी ध्यानं कृत्वा प्रतिष्ठति २३। बद्ध्वाश्वं तु समायातो ज्ञात्वा राजभटैस्तदा । एवं विचार्य ते सर्वे गृहीत्वा तं महामुनिम् २४। राज्ञे निवेदयामासुस्तं चौरं मुनिसत्तमम् । अश्वापहारी ह्यानीतश्चौरोऽयं नृप सर्वदा २५। आज्ञा दत्ता तदा तेन शूलिकारोपणे पुनः । तदा तैस्तुभटैः सर्वैर्मिलित्वा बंधनं कृतम् २६। पश्चाद्वै शूलिकाप्रोतस्तत्क्षणात्तु कृतस्तदा । न ज्ञातं तेन तत्कर्म शूलिकायाः प्रतोदनम् २७। यतो योगसमारूढो विष्णुध्यानपरायणः । शूलिकाप्रोतनं ज्ञातं कतिचित्कालयोगतः २८। मांडव्योऽहंमृषिश्रेष्ठः केन कर्म इदं कृतम् । त्रिकालज्ञानी सर्वज्ञो भगवांस्तद्व्यचिंतयत् २९। धर्मस्य च इदं कर्म न चान्यस्य कदाचन । योगारूढः स धर्मात्मा गतोऽसौ धर्मसंनिधौ ३०। तत्र गत्वा उवाचेदं शृणु त्वं धर्म सांप्रतम् । त्वं वै धर्म इति ख्यातो लोके वेदे च सर्वदा ३१। शूलिकाप्रोतनं कर्म कथं चैव त्वया कृतम् । तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो देव न संशयः ३२। धर्म उवाच। शृणुष्व त्वं द्विजश्रेष्ठ पूर्वजन्मनि पातकम् । तदहं कथयिष्यामि कृपां कुरु ममोपरि ३३। बालत्वे तु इदं कर्म पूर्वजन्मजपातकम् । तच्छृणुष्व महाप्राज्ञ भवेऽस्मिन्पातनं कृतम् ३४। एकस्मिन्समये विप्र त्वं गतो विजने वने । तत्र गत्वा त्वया विप्र जीवः शलभसंज्ञकः ३५। आरोऽपितः स वै शूल्यां कर्मणा तेन दुःखितः । राज्ञा शूलेऽर्पितस्त्वं वै कर्मणानेन सुव्रत ३६। सर्वथैव प्रभोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम् । अल्पमात्रमिदं कर्म त्वया भुक्तं न संशयः ३७। सुखी भवतु विप्रेंद्र गच्छ त्वं हि यथेच्छया । एतद्वाक्यं ततः श्रुत्वा मांडव्यो द्विजसत्तमः ३८। उवाच वचनं तत्र सकोपादारुणेक्षणः । मांडव्य उवाच। रे पापिष्ठ दुराचार किं कृतं बहुपातकम् ३९। येन कृत्वा इदं कर्म शूलिकायाः प्रतोदनम् । ममवाक्यप्रकोपेन शूद्रस्त्वं भव सर्वथा ४०। कियता कालयोगेन वंशे वै चंद्रसंज्ञके । जातो विदुरनामाख्यो विष्णुभक्तिपरायणः ४१। तीर्थयात्रामिषेणैव गतः साभ्रमतीं नदीम् । यत्र धर्मावती संगो वर्त्तते च सुरेश्वरि ४२। तत्र वै कृतवान्स्नानं विदुरो धर्मरूपवान् । त्यक्तं तत्र हि शूद्रत्वं धर्मावत्यां न संशयः ४३। एतस्मात्कारणाद्देवि यत्र स्नानं प्रकुर्वते । ते नराः पुण्यकर्माणो गच्छंति परमं पदम् ४४। अत्र श्राद्धं च दानं च ये कुर्वंति नरा भुवि । इहलोके परामृद्धिं प्राप्य तैर्दिविमुद्यते ४५। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे उमामहेश्वरसंवादे साभ्रमतीमाहात्म्ये मधुरादित्यमाहात्म्यंनामैकचत्वारिंशदधिक शततमोऽध्यायः १४१।

mahādeva uvāca| tato devi pravakṣyāmi hiraṇyāsaṃgamādanu | dharmāvatī nadī yatra saṃgatā saha gaṃgayā 1| tatra snātvā naro dhanyastridivaṃ yātyasaṃśayam | yatra dharmakṛtaṃ tīrthaṃ yaḥ paśyati sa puṇyabhāk 2| śrāddhaṃ tatraiva ye kuryurmucyaṃte pitṛjādṛṇāt | tataśca madhurātīrthaṃ sarvapāpapraṇāśanam 3| snātavyaṃ madhurātīrthe draṣṭavyo madhuhā hariḥ | yatra viśrāṃtavānkṛṣṇo jarāsaṃdhabhayākulaḥ 4| kaṃsāsuravadhe vṛtte gaṃtukāmaḥ kuśasthalīm | uṣitvā saptarātraṃ tu sa devaścaṃdanātaṭe 5| bhojavṛṣṇyaṃdhakavṛto vīrairyādavapuṃgavaiḥ | madhurātīrthamāsādya snānaṃ kṛtvā vidhānataḥ 6| madhurādityanāmānaṃ yatra sthāpitavānhariḥ | aṣṭādaśasahasrāṇi viprāṇāṃ yajñaśālinām 7| sthāpayitvā yayau dattvā yānāni vividhāni ca | tatra tīrthasahasrāṇi tiṣṭhaṃti ca sureśvari 8| śrāddhaṃ tatra prakartavyaṃ pitṝṇāṃ hitakāmyayā | na bhetavyaṃ jarāsaṃdhānmattīrthe vasatāṃ sadā 9| ityuktvā tāndvijānkṛṣṇaḥ prayayau dvārakāṃ prati | tasmiṃstīrthe naraḥ snātvā madhurārkaṃ prapūjayet 10| māghasya śuklasaptamyāṃ kapilā go pradānataḥ | ciraṃ saukhyāni bhuṃktveha padamādityamā vrajet 11| śṛṇu sundari vakṣyāmi itihāsaṃ purātanam | yaṃ śrutvā mucyate loko brahmahatyādi pātakāt 12| ekasminsamaye devi māṃḍavyo ṛṣisattamaḥ | gaṅgādvāre mahāpuṇyaṃ taptavāṃstu mahattapaḥ 13| patrāśī ca phalāśī ca vāyubhakṣakaraḥ sadā | ahorātraṃ sadā devi viṣṇudhyānaparāyaṇaḥ 14| yogābhyāsarato nityaṃ nityaṃ dharmaparāyaṇaḥ | tasmindeśe tu vai devi rājā vai viśvamohanaḥ 15| gajāśvarathapattīnāṃ saṃpado bahulā bhuvi | somacaṃdreti vikhyātaḥ putrastasya sulakṣaṇaḥ 16| ekadā tu tadā devi gato hyākheṭake vane | tatra gatvā tadā tena kṛtvā hyākheṭakakriyāḥ 17| svātmānaṃ ramayāmāsa svalokaiḥ parivāritaḥ | krīḍārate tadā rājñi rātrirjātā sureśvari 18| tasyāṃ rātrau tadā rājā uvāsākheṭake vane | tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyāṃ muhūrte brahmasaṃjñake 19| hṛto'śvo'tha viśeṣeṇa caureṇātra durātmanā | tadā hāheti śabdo'bhūtkva gataḥ kva gato hariḥ 20| tadā rājño bhayātsarve gaṃtukāmāḥ samutsukāḥ | caureṇāpahṛtaścāśva ityevaṃ saṃvadaṃti hi 21| nirīkṣyamāṇāste sarve haridvāraṃ samāgatāḥ | ṛṣistatra tu māṃḍavyastapastapati nityaśaḥ 22| dhyānena ca samāyukto dṛṣṭo'sau tairbhaṭaistadā | ayaṃ cauraḥ sadā pāpī dhyānaṃ kṛtvā pratiṣṭhati 23| baddhvāśvaṃ tu samāyāto jñātvā rājabhaṭaistadā | evaṃ vicārya te sarve gṛhītvā taṃ mahāmunim 24| rājñe nivedayāmāsustaṃ cauraṃ munisattamam | aśvāpahārī hyānītaścauro'yaṃ nṛpa sarvadā 25| ājñā dattā tadā tena śūlikāropaṇe punaḥ | tadā taistubhaṭaiḥ sarvairmilitvā baṃdhanaṃ kṛtam 26| paścādvai śūlikāprotastatkṣaṇāttu kṛtastadā | na jñātaṃ tena tatkarma śūlikāyāḥ pratodanam 27| yato yogasamārūḍho viṣṇudhyānaparāyaṇaḥ | śūlikāprotanaṃ jñātaṃ katicitkālayogataḥ 28| māṃḍavyo'haṃmṛṣiśreṣṭhaḥ kena karma idaṃ kṛtam | trikālajñānī sarvajño bhagavāṃstadvyaciṃtayat 29| dharmasya ca idaṃ karma na cānyasya kadācana | yogārūḍhaḥ sa dharmātmā gato'sau dharmasaṃnidhau 30| tatra gatvā uvācedaṃ śṛṇu tvaṃ dharma sāṃpratam | tvaṃ vai dharma iti khyāto loke vede ca sarvadā 31| śūlikāprotanaṃ karma kathaṃ caiva tvayā kṛtam | tatsarvaṃ śrotumicchāmi tvatto deva na saṃśayaḥ 32| dharma uvāca| śṛṇuṣva tvaṃ dvijaśreṣṭha pūrvajanmani pātakam | tadahaṃ kathayiṣyāmi kṛpāṃ kuru mamopari 33| bālatve tu idaṃ karma pūrvajanmajapātakam | tacchṛṇuṣva mahāprājña bhave'sminpātanaṃ kṛtam 34| ekasminsamaye vipra tvaṃ gato vijane vane | tatra gatvā tvayā vipra jīvaḥ śalabhasaṃjñakaḥ 35| āro'pitaḥ sa vai śūlyāṃ karmaṇā tena duḥkhitaḥ | rājñā śūle'rpitastvaṃ vai karmaṇānena suvrata 36| sarvathaiva prabhoktavyaṃ kṛtaṃ karma śubhāśubham | alpamātramidaṃ karma tvayā bhuktaṃ na saṃśayaḥ 37| sukhī bhavatu vipreṃdra gaccha tvaṃ hi yathecchayā | etadvākyaṃ tataḥ śrutvā māṃḍavyo dvijasattamaḥ 38| uvāca vacanaṃ tatra sakopādāruṇekṣaṇaḥ | māṃḍavya uvāca| re pāpiṣṭha durācāra kiṃ kṛtaṃ bahupātakam 39| yena kṛtvā idaṃ karma śūlikāyāḥ pratodanam | mamavākyaprakopena śūdrastvaṃ bhava sarvathā 40| kiyatā kālayogena vaṃśe vai caṃdrasaṃjñake | jāto viduranāmākhyo viṣṇubhaktiparāyaṇaḥ 41| tīrthayātrāmiṣeṇaiva gataḥ sābhramatīṃ nadīm | yatra dharmāvatī saṃgo varttate ca sureśvari 42| tatra vai kṛtavānsnānaṃ viduro dharmarūpavān | tyaktaṃ tatra hi śūdratvaṃ dharmāvatyāṃ na saṃśayaḥ 43| etasmātkāraṇāddevi yatra snānaṃ prakurvate | te narāḥ puṇyakarmāṇo gacchaṃti paramaṃ padam 44| atra śrāddhaṃ ca dānaṃ ca ye kurvaṃti narā bhuvi | ihaloke parāmṛddhiṃ prāpya tairdivimudyate 45| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsāhasryāṃ saṃhitāyāmuttarakhaṃḍe umāmaheśvarasaṃvāde sābhramatīmāhātmye madhurādityamāhātmyaṃnāmaikacatvāriṃśadadhika śatatamo'dhyāyaḥ 141|