Chapter 221

नारद उवाच- इत्युक्ता सा कला राजंस्तया नृपतिभार्यया । स्वकोशात्स्वर्णमंजूषामानाय्य विदधे पुरः १। उवाच च महाराज भार्येऽस्यामहदद्भुतम् । पुस्तकं वर्तते देवि तत्र चित्राणि संति वै २। उद्धाट्य दृश्यतां किंचित्किं किमस्त्यत्र पुस्तके । रंस्यते ते मनो नूनं तत्रस्था लेख्यदर्शने ३। इत्युक्त्वा भूपपत्नी सा दास्या तामुदघाटयत् । मंजूषां तत्र संस्थं च पुस्तकं पाणिनाऽग्रहीत् ४। तत्रावलोकयामास सावतारान्समासतः । पूर्वं ततस्तु भूगोलं पंचाशत्कोटियोजनम् ५। तत्रांधकारसंयुक्ता भूमिर्दृष्टाथ कांचनी । एतयोरंतरे राजँल्लोकालोकश्च पर्वतः ६। सप्तद्वीपास्ततो दृष्ट्वा समुद्रैः सप्तभिर्वृताः । एतेषु नद्यः शैलाश्च खंडानि तु महामते ७। एतद्भारतखंडं सा पश्यंती भूपतिप्रिया । यमुनाजाह्नवी मुख्या सरितः समवैक्षत ८। यमुनातीरगं राजन्निंद्रप्रस्थमिदं शुभम् । ददर्श सा महाभागा तीर्थं व्रजयुतं नृप ९। अत्र तीर्थमिदं दृष्ट्वा प्रयागं ब्रह्मनिर्मितम् । पूर्वजन्मकृतं कर्म सा सस्मार मनस्विनी १०। ततस्तूष्णीं समुत्थाय तूर्णं सा स्वगृहं ययौ । निश्चित्येति न भोक्ष्यामि ततः प्रस्थाय तीर्थकम् ११। तदैव सा तु हेमांगी सहगंतुमसुप्रियम् । वीरवर्माणमाहेदं तीर्थराजं प्रिया सती १२। हेमांग्युवाच- भो भो प्राणपते वाक्यं मदीयं शृणु धर्मदम् । विधेहि च महाभाग तूर्णं पूर्णो भविष्यति १३। पुराहं मोहिनी नाम वेश्या च बहुपापकृत् । यौवने वार्द्धके किंचिद्धर्मे जाता मतिर्मम १४। पापेनोपार्जितां वित्तं धर्मेण व्ययितं मया । निर्द्धनाहं यदा राजन्निर्गता निजपत्तनात् १५। तदा मां निर्जनेऽरण्ये यांती जघ्नुस्तु तस्कराः । वृथा दारिद्र्यसंतप्ता पापा धनजिघृक्षया १६। शितशस्त्रक्षतांगीं मां श्वसंतीं गतचेतनाम् । विसृज्य तस्करास्तत्र गता हतमनोरथाः १७। ततो वैखानसो ह्येकः प्रयागस्य जलं वहन् । इंद्रप्रस्थगतस्यैव वने तत्र समागतः १८। तत्र मां पतितां दृष्ट्वा तदवस्थां स तापसः । का त्वं कुतः किमर्थं वा हता केनेति पृष्टवान् १९। तदा किमपि नोक्तं मे प्रार्थितं पुण्यमंबु तत् । तेन तन्मे मुखे क्षिप्तं ततोऽहं देहमत्यजम् २०। प्राणप्रयाणकाले तु वारितत्सर्वकामदम् । श्रुत्वेति वांच्छितवती महिषी स्यामिति प्रभो २१। तस्य तीर्थांभसो राजन्प्रसादात्ते गृहेश्वरी । जाताहं सत्कुलाचारा शीलया परयो निधेः २२। सांप्रतं द्रष्टुमिच्छामि शक्रप्रस्थगतं नृप । प्रयागं तीर्थराजं तं भवता सह कामदम् २३। प्रस्थास्येहं यदा राजन् तीर्थराजं प्रति प्रभो । तदाहमन्नं भोक्ष्यामि मयेति विहितः पणः २४। राजोवाच- कथमेतद्विजानीयां त्वदुक्तं चललोचने । प्रतीतं कुरु मे भद्रे त्वदुक्तं करवाण्यहम् २५। नारद उवाच- इत्युक्ते तेन भूपेन खे वागित्यभवत्तदा । आकाशवागुवाच- सत्यमुक्तं वचो राजन्ननया तव भार्यया २६। इंद्रप्रस्थे गते पुण्ये प्रयागे तीर्थपुंगवे । तत्र गत्वा कुरु स्नानं लप्स्यसे यद्यदिच्छसि २७। नारद उवाच- निशम्येति ततो वाणीं नृपो गगनसंभवाम् । दंडवत्पतितो भूमौ तद्वक्तारं नमाम्यहम् २८। अथ मंत्रिणमाहूय राज्यमारोप्य तत्र वै । तया सह समारुह्य रथं तीर्थवरं ययौ २९। कतिभिर्वासरैरत्र हेमांग्या सह आययौ । उपजहृ तीर्थराजे क्षीरं भार्यायुतो नृपः ३०। सस्नतुस्तौ शिवे तीर्थे दंपती तत्र कामदे । प्रयागे तेन वपुषा वैकुंठप्राप्तिरस्तु मे ३१। प्रतीच्छया स्नानमात्रे मिथुने तत्र भूपते । आगतौ सुरशार्दूलौ हंसपक्षींद्रवाहनौ ३२। आगतौ तौ समालोक्य वीरवर्मा स भूपतिः । प्रणम्य शिरसा देवौ तुष्टावैकाग्रमानसः ३३। राजोवाच- नमो वां सुरशार्दूलौ बिभ्रद्भ्यामसितारुणे । वपुषी क्षौमवासांसि हेमसिंदूरभानि च ३४। वंदे युवां सत्वरजः प्रधानौ चराचरस्य स्थितिसर्गहेतू । वैकुंठसत्याद्भुतलोकनाथौ चतुर्द्विबाहू खगराजवाहौ ३५। वैराग्यसंरागवतां जनानां सन्मुक्तिभुक्तिप्रतिपादिकौ च । वृंदारके वंदितपादपद्मौ सद्भावनम्रेण नमामि मूर्ध्ना ३६। गोविंदवृंदारकवंद्यपाद न कोऽपि जानाति तव स्वरूपम् । यतः परस्त्वं प्रकृतेश्च पुंसो मनोवचोभ्यामपि दूरवर्ती ३७। धन्यः सलोके पुरुषः परात्मन्यो विश्वमेतत्क्षणिकं विचिंत्य । अनन्यचेता भजति त्वदीय पादारविंदं मुनिवृंदवंद्यम् ३८। त्वत्पादसेवनंनाम तीर्थमेतच्च दुर्लभम् । जनानां भजमानानां वांछितार्थफलप्रदम् ३९। तथाप्येतद्द्वयं सेव्यं मुक्तये नान्यलब्धये । अन्यकामनया यस्तु सेवते स तु वंचितः ४०। संतो भवंतमासेव्य तीर्थमेतच्च मुक्तिदम् । नान्यमिच्छंत्यतिक्रम्य सर्वलोकान्जिजीषवः ४१। नारद उवाच- इत्यभिष्टूय देवेशं लोकेशं स च भूपतिः । तस्थौ यदा तदा राजन्हेमांगी सा जगाद ह ४२। पद्मापते पद्मपलाशलोचन ब्रह्मन्करालासन भारती गुरो । नमो युवाभ्यां यदि दीनचेतसे प्रसीदतां तारयतां भवाब्धेः ४३। तीर्थस्यास्य प्रसादेन जाताहं महिषी प्रभो । युवयोर्दर्शनं जातं देवानामपि दुर्लभम् ४४। युवामखिलचित्तज्ञौ दत्तं नौ मानसेप्सितम् । स्नानकाले यदावाभ्यां विहितं पारमार्थिकम् ४५। एवं ताभ्यामुभाभ्यां तौ संस्तुतौ देवपुंगवौ । प्रसन्नवदनौ भूत्वा प्रोचतुर्दंपती प्रति ४६। हरिब्रह्माणावूचतुः । धन्या त्वमसि हेमांगि यतोऽयं तारितः पतिः । त्वया राज्यसुखासक्त चित्तोप्येतत्समागमात् ४७। राज्ञां विषयसक्तानां दुर्लभा मुक्तिरीदृशी । त्वद्भर्तुर्यादृशी जाता तीर्थस्यास्य प्रसादतः ४८। नारद उवाच- इत्युक्त्वा तौ समालोक्य गरुडं पक्षिपुंगवम् । जग्मतुस्तौ सुरश्रेष्ठौ सत्यलोकं नरेश्वर ४९। तत्र ते ब्रह्मणा सर्वे पूजिता विधिवन्नृप । तस्य चित्तानुरोधेन तस्थुरेकं मुहूर्तकम् ५०। अथ ताभ्यामुभाभ्यां स दंपतीभ्यां समं हरिः । आरुह्य गरुडं श्रीमद्वैकुंठमगमन्नृप ५१। इत्येतत्कथितं तुभ्यं तीर्थराजस्य वैभवम् । पुण्यं समस्तपापघ्नं यशस्यं सुतदं नृप ५२। य एतच्छृणुयान्नित्यं पठेदपि च मानवः । स गच्छेद्वांछितं स्थानं सत्यमेतन्मयोदितम् ५३। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे इंद्रप्रस्थमाहात्म्ये प्रयागवर्णनंनामैकविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः २२१ ।

nārada uvāca- ityuktā sā kalā rājaṃstayā nṛpatibhāryayā | svakośātsvarṇamaṃjūṣāmānāyya vidadhe puraḥ 1| uvāca ca mahārāja bhārye'syāmahadadbhutam | pustakaṃ vartate devi tatra citrāṇi saṃti vai 2| uddhāṭya dṛśyatāṃ kiṃcitkiṃ kimastyatra pustake | raṃsyate te mano nūnaṃ tatrasthā lekhyadarśane 3| ityuktvā bhūpapatnī sā dāsyā tāmudaghāṭayat | maṃjūṣāṃ tatra saṃsthaṃ ca pustakaṃ pāṇinā'grahīt 4| tatrāvalokayāmāsa sāvatārānsamāsataḥ | pūrvaṃ tatastu bhūgolaṃ paṃcāśatkoṭiyojanam 5| tatrāṃdhakārasaṃyuktā bhūmirdṛṣṭātha kāṃcanī | etayoraṃtare rāja~llokālokaśca parvataḥ 6| saptadvīpāstato dṛṣṭvā samudraiḥ saptabhirvṛtāḥ | eteṣu nadyaḥ śailāśca khaṃḍāni tu mahāmate 7| etadbhāratakhaṃḍaṃ sā paśyaṃtī bhūpatipriyā | yamunājāhnavī mukhyā saritaḥ samavaikṣata 8| yamunātīragaṃ rājanniṃdraprasthamidaṃ śubham | dadarśa sā mahābhāgā tīrthaṃ vrajayutaṃ nṛpa 9| atra tīrthamidaṃ dṛṣṭvā prayāgaṃ brahmanirmitam | pūrvajanmakṛtaṃ karma sā sasmāra manasvinī 10| tatastūṣṇīṃ samutthāya tūrṇaṃ sā svagṛhaṃ yayau | niścityeti na bhokṣyāmi tataḥ prasthāya tīrthakam 11| tadaiva sā tu hemāṃgī sahagaṃtumasupriyam | vīravarmāṇamāhedaṃ tīrtharājaṃ priyā satī 12| hemāṃgyuvāca- bho bho prāṇapate vākyaṃ madīyaṃ śṛṇu dharmadam | vidhehi ca mahābhāga tūrṇaṃ pūrṇo bhaviṣyati 13| purāhaṃ mohinī nāma veśyā ca bahupāpakṛt | yauvane vārddhake kiṃciddharme jātā matirmama 14| pāpenopārjitāṃ vittaṃ dharmeṇa vyayitaṃ mayā | nirddhanāhaṃ yadā rājannirgatā nijapattanāt 15| tadā māṃ nirjane'raṇye yāṃtī jaghnustu taskarāḥ | vṛthā dāridryasaṃtaptā pāpā dhanajighṛkṣayā 16| śitaśastrakṣatāṃgīṃ māṃ śvasaṃtīṃ gatacetanām | visṛjya taskarāstatra gatā hatamanorathāḥ 17| tato vaikhānaso hyekaḥ prayāgasya jalaṃ vahan | iṃdraprasthagatasyaiva vane tatra samāgataḥ 18| tatra māṃ patitāṃ dṛṣṭvā tadavasthāṃ sa tāpasaḥ | kā tvaṃ kutaḥ kimarthaṃ vā hatā keneti pṛṣṭavān 19| tadā kimapi noktaṃ me prārthitaṃ puṇyamaṃbu tat | tena tanme mukhe kṣiptaṃ tato'haṃ dehamatyajam 20| prāṇaprayāṇakāle tu vāritatsarvakāmadam | śrutveti vāṃcchitavatī mahiṣī syāmiti prabho 21| tasya tīrthāṃbhaso rājanprasādātte gṛheśvarī | jātāhaṃ satkulācārā śīlayā parayo nidheḥ 22| sāṃprataṃ draṣṭumicchāmi śakraprasthagataṃ nṛpa | prayāgaṃ tīrtharājaṃ taṃ bhavatā saha kāmadam 23| prasthāsyehaṃ yadā rājan tīrtharājaṃ prati prabho | tadāhamannaṃ bhokṣyāmi mayeti vihitaḥ paṇaḥ 24| rājovāca- kathametadvijānīyāṃ tvaduktaṃ calalocane | pratītaṃ kuru me bhadre tvaduktaṃ karavāṇyaham 25| nārada uvāca- ityukte tena bhūpena khe vāgityabhavattadā | ākāśavāguvāca- satyamuktaṃ vaco rājannanayā tava bhāryayā 26| iṃdraprasthe gate puṇye prayāge tīrthapuṃgave | tatra gatvā kuru snānaṃ lapsyase yadyadicchasi 27| nārada uvāca- niśamyeti tato vāṇīṃ nṛpo gaganasaṃbhavām | daṃḍavatpatito bhūmau tadvaktāraṃ namāmyaham 28| atha maṃtriṇamāhūya rājyamāropya tatra vai | tayā saha samāruhya rathaṃ tīrthavaraṃ yayau 29| katibhirvāsarairatra hemāṃgyā saha āyayau | upajahṛ tīrtharāje kṣīraṃ bhāryāyuto nṛpaḥ 30| sasnatustau śive tīrthe daṃpatī tatra kāmade | prayāge tena vapuṣā vaikuṃṭhaprāptirastu me 31| pratīcchayā snānamātre mithune tatra bhūpate | āgatau suraśārdūlau haṃsapakṣīṃdravāhanau 32| āgatau tau samālokya vīravarmā sa bhūpatiḥ | praṇamya śirasā devau tuṣṭāvaikāgramānasaḥ 33| rājovāca- namo vāṃ suraśārdūlau bibhradbhyāmasitāruṇe | vapuṣī kṣaumavāsāṃsi hemasiṃdūrabhāni ca 34| vaṃde yuvāṃ satvarajaḥ pradhānau carācarasya sthitisargahetū | vaikuṃṭhasatyādbhutalokanāthau caturdvibāhū khagarājavāhau 35| vairāgyasaṃrāgavatāṃ janānāṃ sanmuktibhuktipratipādikau ca | vṛṃdārake vaṃditapādapadmau sadbhāvanamreṇa namāmi mūrdhnā 36| goviṃdavṛṃdārakavaṃdyapāda na ko'pi jānāti tava svarūpam | yataḥ parastvaṃ prakṛteśca puṃso manovacobhyāmapi dūravartī 37| dhanyaḥ saloke puruṣaḥ parātmanyo viśvametatkṣaṇikaṃ viciṃtya | ananyacetā bhajati tvadīya pādāraviṃdaṃ munivṛṃdavaṃdyam 38| tvatpādasevanaṃnāma tīrthametacca durlabham | janānāṃ bhajamānānāṃ vāṃchitārthaphalapradam 39| tathāpyetaddvayaṃ sevyaṃ muktaye nānyalabdhaye | anyakāmanayā yastu sevate sa tu vaṃcitaḥ 40| saṃto bhavaṃtamāsevya tīrthametacca muktidam | nānyamicchaṃtyatikramya sarvalokānjijīṣavaḥ 41| nārada uvāca- ityabhiṣṭūya deveśaṃ lokeśaṃ sa ca bhūpatiḥ | tasthau yadā tadā rājanhemāṃgī sā jagāda ha 42| padmāpate padmapalāśalocana brahmankarālāsana bhāratī guro | namo yuvābhyāṃ yadi dīnacetase prasīdatāṃ tārayatāṃ bhavābdheḥ 43| tīrthasyāsya prasādena jātāhaṃ mahiṣī prabho | yuvayordarśanaṃ jātaṃ devānāmapi durlabham 44| yuvāmakhilacittajñau dattaṃ nau mānasepsitam | snānakāle yadāvābhyāṃ vihitaṃ pāramārthikam 45| evaṃ tābhyāmubhābhyāṃ tau saṃstutau devapuṃgavau | prasannavadanau bhūtvā procaturdaṃpatī prati 46| haribrahmāṇāvūcatuḥ | dhanyā tvamasi hemāṃgi yato'yaṃ tāritaḥ patiḥ | tvayā rājyasukhāsakta cittopyetatsamāgamāt 47| rājñāṃ viṣayasaktānāṃ durlabhā muktirīdṛśī | tvadbharturyādṛśī jātā tīrthasyāsya prasādataḥ 48| nārada uvāca- ityuktvā tau samālokya garuḍaṃ pakṣipuṃgavam | jagmatustau suraśreṣṭhau satyalokaṃ nareśvara 49| tatra te brahmaṇā sarve pūjitā vidhivannṛpa | tasya cittānurodhena tasthurekaṃ muhūrtakam 50| atha tābhyāmubhābhyāṃ sa daṃpatībhyāṃ samaṃ hariḥ | āruhya garuḍaṃ śrīmadvaikuṃṭhamagamannṛpa 51| ityetatkathitaṃ tubhyaṃ tīrtharājasya vaibhavam | puṇyaṃ samastapāpaghnaṃ yaśasyaṃ sutadaṃ nṛpa 52| ya etacchṛṇuyānnityaṃ paṭhedapi ca mānavaḥ | sa gacchedvāṃchitaṃ sthānaṃ satyametanmayoditam 53| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsāhasryāṃ saṃhitāyāmuttarakhaṃḍe iṃdraprasthamāhātmye prayāgavarṇanaṃnāmaikaviṃśatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ 221 |