Chapter 23

शेष उवाच। क्षणं स्थित्वा तृणान्यत्त्वा ययौ वाजी मनोजवः । वीरश्रेणीवृतः पत्रं भाले धृत्वा सचामरः १। शत्रुघ्नेन सुवीरेण लक्ष्मीनिधि नृपेण च । पुष्कलेनोग्रवाहेन प्रतापाग्र्येण रक्षितः २। ययौ पुरीं स चक्रांकां सुबाहुपरिरक्षिताम् । अनेकवीरकोटीभी रक्षितोऽनुगतः प्रभो ३। तदा पुत्रोस्य दमनो मृगयामास्थितो महान् । ददर्शाश्वं भालपत्रं चंदनादिकचर्चितम् ४। विलोक्य सेवकं प्राह कस्याश्वो मेऽक्षिगोचरः । भाले पत्रं धृतं किं नु चामरं किंतु शोभनम् ५। इति राज्ञोवचः श्रुत्वा सेवकः प्रययौ ततः । यत्रासौ वर्तते वाजी भालपत्रः सुशोभनः ६। गृहीत्वा तं केशसंघे रत्नमालाविभूषितम् । निनाय चाग्रे भूपस्य सुबाहुकुलधारिणः ७। स पत्रं वाचयामास सुंदराक्षरशोभितम् । अयोध्याधिपतिश्चासीद्राजा दशरथो बली ८। तस्यात्मजो रामभद्रः सर्वशूरशिरोमणिः । नान्योस्ति तत्समः पृथ्व्यां धनुर्धरणविक्रमः ९। तेनासौ मोचितो वाजी चंदनादिकचर्चितः । तं पालयति धर्मात्मा शत्रुघ्नः परवीरहा १०। ये च शूरा वयं वीरा धनुर्हस्ता इमे वयम् । ते गृह्णंतु बलाद्वाहं रत्नमालाविभूषितम् ११। तं च मोक्ष्यति शत्रुघ्नः सर्ववीरशिरोमणिः । अन्यथा पादयोस्तस्य प्रणतिं यांतु धन्विनः १२। इत्यभिप्रायमालोक्य जगाद नृपनंदनः । राम एव धनुर्धारी न वयं क्षत्त्रियाः स्मृताः १३। ताते मेऽवस्थिते पृथ्व्यां कोऽयं गर्वो महान्भुवि । प्राप्नोतु गर्वस्य फलं मम निर्मुक्तसायकैः १४। अद्य मे निशिता बाणाः शत्रुघ्नं किंशुकं यथा । पुष्पितं विदधत्वद्धा क्षतावृतशरीरकम् १५। दारयंतु कपोलांश्च सायका मम दंतिनाम् । अश्वान्पश्यंतु शतशो रुधिरौघपरिप्लुतान् १६। पिबंतु योगिनीसंघा रुधिराणि नृमस्तकैः । शिवा भवंतु संतुष्टा मद्वैरिक्रव्यभक्षणैः १७। पश्यंतु सुभटास्तस्य मम बाहुबलं महत् । कोदंडदंडनिर्मुक्ताः शरकोटीर्विमुंचतः १८। इत्थमुक्त्वा महीपस्य तनुजो दमनाभिधः । स्वपुरं प्रेषयित्वा तं प्रहृष्टोऽभवदुद्भटः १९। सेनापतिमुवाचेदं सज्जीकुरु महामते । सेनां परिमितां मह्यं वैरिवृंदनिवारणे २०। सज्जां सेनां विधायाशु संमुखो रणमंडले । स्थितवान्या वदत्युग्रस्तावत्प्राप्ता हयानुगाः २१। क्वासौ हयो महाराज्ञो भालपत्रेण चिह्नितः । पप्रच्छुस्ते तु चान्योन्यमतिव्याकुलिता मुहुः २२। तावद्ददर्श पुरतः प्रतापाग्र्यः परंतपः । सज्जीभूतं तु कटकं वीरशब्दनिनादितम् २३। तत्रावदञ्जनाः केचिन्नीतोऽश्वोऽनेन भूपते । अन्यथा संमुखस्तिष्ठेत्कथं वीरो बलानुगः २४। इत्याकर्ण्य प्रतापाग्र्यः प्रेषयामास सेवकम् । स गत्वा तत्र पप्रच्छ कुत्राश्वो रामभूपतेः २५। केन नीतः कुतो नीतो रामं जानाति नो कुधीः । यं शक्रप्रमुखा देवा बलिमादाय सन्नताः २६। तस्य वै धर्मराजस्य कुपितं तु बलं महत् । सर्वथा हि ग्रसिष्येत प्रणतिं चेन्न यास्यति २७। इत्थमुक्तं समाकर्ण्य तदा राजसुतो बली । तं वै धिक्कारयामास वाग्जालेन सुदुर्मनाः २८। मयानीतो यज्ञहयः पत्रचिह्नाद्यलंकृतः । ये शूरास्ते तु मां जित्वा मोचयंतु बलादिह २९। सेवकस्तद्वचः श्रुत्वा रोषपूर्णो हसन्ययौ । राज्ञे निवेदयामास यथावदुपवर्णितम् ३०। तच्छ्रुत्वा रोषताम्राक्षः प्रतापाग्र्यो महाबलः । ययौ योद्धुं राजपुत्रं महावीरपुरस्कृतम् ३१। रथेन कनकांगेन चतुर्वाजिसुशोभिना । सुकूबरेण सर्वास्त्रपूरितेन ययौ बली ३२। धनुष्टंकारयामास महाबलसमन्वितः । पुनःपुनर्जहासोच्चैः कोपादुद्गमिताश्रुकः ३३। अश्ववाहा गजारूढाः खड्गोल्लसितपाणयः । अन्वयुस्ते प्रतापाग्र्यं रोषपूर्णाकुलेक्षणम् ३४। हस्तिनः पत्तयश्चैव कोटिशः प्रधनोद्यताः । चिरकालमभीप्संतो रणं वीरेणकारितम् ३५। तदोद्यतं समाज्ञाय रिपुसैन्यं नृपात्मजः । प्रत्युज्जगाम वीराग्र्यो महाबलपरीवृतः ३६। सन्नद्धः कवची खड्गी शरासनधरो युवा । लीलयैव ययौ योद्धुं मृगराड्गजतामिव ३७। तदा योधाः प्रकुपिताः परस्परवधैषिणः । छिंधि भिंधीति भाषंतो रणकार्यविशारदाः ३८। पत्तयः पत्तिसंघेन गजारूढाश्च सादिभिः । रथारूढा रथस्थैश्च वाहारूढाश्वसंस्थितैः ३९। गजा भिन्ना द्विधा जाता हयाश्च द्विदलीकृताः । अनेकनरमस्तिष्कैर्मेदिनीपूरिता ह्यभूत् ४०। तदा प्रकुपितो राजा प्रतापाग्र्यो महाबलः । स्वसैन्यकदनोद्युक्तं राजपुत्रं समीक्ष्य च ४१। उवाच सारथिं तत्र प्रापयाश्वान्यतो मम । सैन्यस्य कदनासक्तो राजपुत्रो महारथः ४२। अथ वीरशिरोरत्न नमितांघ्रिर्नृपात्मजः । ययौ संमुखमेवास्य प्रतापाग्र्यस्य वीर्यवान् ४३। सारथिः प्रापयामास प्रतापाग्र्यस्य वाजिनः । यत्रासौ दमनो वीरः सर्वशूरशिरोमणिः ४४। गत्वा तमाह्वयामास राजपुत्रं रणोद्यतम् । रथे पुरटनिर्णिक्ते तिष्ठन्कोदंडदंडभृत् ४५। रे राजपुत्र क शिशो त्वया बद्धोऽश्वसत्तमः । न ज्ञातोसि महाराजः सर्ववीरेंद्र सेवितः ४६। यस्य प्रतापं दैत्येंद्रो न शक्तः सोढुमद्भुतम् । तस्य त्वं वाजिनं नीत्वा गतोऽसि पुटभेदनम् ४७। मां जानीहि पुरः प्राप्तं कालरूपं तु वैरिणम् । मुंचाश्वमर्भ गच्छाशु बालक्रीडनकं कुरु ४८। कस्यात्मजस्त्वं कुत्रत्यः कथं नोऽदीर्घदर्शिना । धृतोऽश्वस्त्वथ संजाता घृणा मम शिशो त्वयि ४९। इत्थमाकर्ण्य दमनः स्मितं चक्रे महामनाः । उवाच च प्रतापाग्र्यं तृणीकुर्वंश्च तद्बलम् ५०। दमन उवाच। मया बद्धो बलादश्वो नीतः स्वपुटभेदनम् । नार्पयिष्येऽद्य सप्राणः कुरु युद्धं महाबल ५१। त्वया यदुक्तं बालस्त्वं गत्वा क्रीडनकं कुरु । तन्मे पश्य महाराज क्रीडनं रणमूर्धनि ५२। शेष उवाच। इत्युक्त्वा सगुणं चापं विधाय सुभुजां गजः । शराणां शतमाधत्त प्रतापाग्र्यस्य वक्षसि ५३। संधाय बाणशतकं शंखं दध्मौ प्रतापवान् । तेन शंखनिनादेन कातराणां भयं ह्यभूत् ५४। ताडयामास हृदये बाणानां शतकेन सः । प्रतापाग्र्यः प्रचिच्छेद लघुहस्तः सुपर्वणः ५५। स बाणच्छेदनं दृष्ट्वा कुपितो व्यसृजच्छरान् । कंकपक्षान्वितांस्तीक्ष्णभल्लान्राजात्मजो बली ५६। आकाशे भुवि मध्ये च बाणा ददृशिरेऽञ्चिताः । स्वनामचिह्नितास्तीक्ष्णधारापातसुशोभिताः ५७। शरास्तद्बाहु हृदये लग्ना वह्निकणान्बहून् । सृजंतः कुर्वते सैन्यदाहनं तदभून्महत् ५८। प्रतापाग्र्यः प्रकुपितस्तिष्ठतिष्ठेति च ब्रुवन् । शरेण दशसंख्येन ताडयामास मूर्धनि ५९। ते बाणा राजपुत्रस्य ललाटे परिनिष्ठिताः । विराजंते स्म च मुने दशशाखास्तरोरिव ६०। तेन बाणप्रहारेण विव्यथेन महामनाः । यष्टिकाप्रहतो यद्वत्कुंजरः सप्तवर्षकः ६१। बाणान्धनुषि संधाय मुमोच त्रिशताञ्छुभान् । सुवर्णपुंखरचितान्महाकालानलोपमान् ६२। ते बाणास्तु प्रतापाग्र्य वक्षो भित्त्वा गता ह्यधः । शोणिताक्ता यथा रामचंद्र भक्ति पराङ्मुखाः ६३। प्रतापाग्र्यः प्रकुपितः शरान्मुंचन्सहस्रशः । अकरोद्विरथं सूनुं सुबाहोस्तत्क्षणाद्द्रुतम् ६४। चतुर्भिश्च तुरो वाहान्द्वाभ्यां ध्वजमशातयत् । एकेन सारथेः कायाच्छिरो मह्यामपातयत् ६५। चतुर्भिस्ताडयामास तं सूनुं नृपतेः पुनः । तत्क्षणाच्चापमेकेन गुणयुक्तं तु चिच्छिदे ६६। सोऽन्यरथं समारुह्य हयरत्नसुशोभितम् । धनुः करे समादाय सज्यं चक्रे महामनाः ६७। प्रत्युवाच प्रतापाग्र्यं त्वया विक्रांतमद्भुतम् । पश्येदानीं पराक्रांतिं धनुषो मम सद्भट ६८। एवमुक्त्वा तु दमनो बाणान्दश समाददे । चतुर्भिश्चतुरो वाहान्निनाय यमसादनम् ६९। चतुर्भिस्तिलशः कृत्तो रथश्चक्रसमन्वितः । एकेन हृदि विव्याध बाणेनैकेन सारथिम् ७०। जगर्ज शंखमापूर्य शंखशब्दसमन्वितः । तत्कर्म पूजयामास साधु वीर महाबल ७१। इति विक्रांतमालोक्य प्रतापाग्र्यो रुषान्वितः । अन्यं रथं समास्थाय ययौ योद्धुं नृपात्मजम् ७२। उवाच वीर पश्य त्वं मम विक्रांतमद्भुतम् । इत्युक्त्वाशु मुमोचौघाञ्छराणां शितपर्वणाम् ७३। शराः सर्वत्र दृश्यंते कुंजरेषु हयेषु च । परब्रह्मेव सर्वत्र व्याप्ताश्चांतरगोचराः ७४। तं राजपुत्रं शितबाणकोटिभि -। र्व्याप्तं विधायाशु जगर्ज विक्रमी । संहर्षयन्स्वीयगणान्परान्महान् । कुर्वन्हृदा शून्यतमान्गतासुकान् ७५। स राजपुत्रः शितसायकव्रजैः । संपूर्णमात्मानमवेक्ष्य रोषितः । जग्राह शस्त्राणि दुरंतविक्रमो । धनुश्च धुन्वन्भुजदंडयोर्महान् ७६। चकर्त सर्वाण्यस्त्राणि शस्त्राणि च महाबलः । रोषताम्रेक्षणो मुंचञ्छरान्वैरिविदारिणः ७७। तच्छस्त्रजालं निर्धूय राजपुत्रो जगाद तम् । क्षमस्वैकं प्रहारं मे यदि शूरोसि मारिष ७८। यद्यनेन भवंतं वै रथाच्चेत्पातयामि न । प्रतिज्ञां शृणु मे वीर मम गर्वेण निर्मिताम् ७९। वेदं निंदंति ये मत्ता हेतुवादविचक्षणाः । तेषां पापं ममैवास्तु नरकार्णवमज्जकम् ८०। इत्युक्त्वा बाणमासाद्य कोदंडे कालसन्निभम् । ज्वालामालाकुलं तीक्ष्णं निषंगादुद्धृतं वरम् ८१। स मुक्तो नृपवर्येण हृदि लक्ष्यीकृतः शरः । जगाम तरसा तं वै कालानलसमप्रभः ८२। प्रतापाग्र्यः शरं दृष्ट्वा स्वपातनसमुद्यतम् । बाणान्धनुष्यथाधत्त शरच्छेदायवै शितान् ८३। स बाणः सर्वबाणांस्तांश्छिंदन्मध्यत एव हि । जगाम वै प्रतापाग्र्यहृदयं धैर्यसंयुतम् ८४। संलग्नो हृदि नालीकः प्रविवेश तदंतरम् । राजाकृतप्रहारस्तु पपात धरणीतले ८५। मूर्च्छितं चेतनाहीनं रथोपस्थाद्गतं भुवि । सारथिस्तं समादायापोवाह रणमंडलात् ८६। हाहाकारोमहानासीद्बलं भग्नं गतं ततः । यत्र शत्रुघ्ननामासौ वीरकोटिपरीवृतः ८७। राजात्मजो जयं प्राप्य प्रतापाग्र्यं विजित्य सः । प्रतीक्षां तु चकारास्य शत्रुघ्नस्य च भूपतेः ८८। इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे राजपुत्रयुद्धकथनंनाम त्रयोविंशोऽध्यायः २३ ।

śeṣa uvāca| kṣaṇaṃ sthitvā tṛṇānyattvā yayau vājī manojavaḥ | vīraśreṇīvṛtaḥ patraṃ bhāle dhṛtvā sacāmaraḥ 1| śatrughnena suvīreṇa lakṣmīnidhi nṛpeṇa ca | puṣkalenogravāhena pratāpāgryeṇa rakṣitaḥ 2| yayau purīṃ sa cakrāṃkāṃ subāhuparirakṣitām | anekavīrakoṭībhī rakṣito'nugataḥ prabho 3| tadā putrosya damano mṛgayāmāsthito mahān | dadarśāśvaṃ bhālapatraṃ caṃdanādikacarcitam 4| vilokya sevakaṃ prāha kasyāśvo me'kṣigocaraḥ | bhāle patraṃ dhṛtaṃ kiṃ nu cāmaraṃ kiṃtu śobhanam 5| iti rājñovacaḥ śrutvā sevakaḥ prayayau tataḥ | yatrāsau vartate vājī bhālapatraḥ suśobhanaḥ 6| gṛhītvā taṃ keśasaṃghe ratnamālāvibhūṣitam | nināya cāgre bhūpasya subāhukuladhāriṇaḥ 7| sa patraṃ vācayāmāsa suṃdarākṣaraśobhitam | ayodhyādhipatiścāsīdrājā daśaratho balī 8| tasyātmajo rāmabhadraḥ sarvaśūraśiromaṇiḥ | nānyosti tatsamaḥ pṛthvyāṃ dhanurdharaṇavikramaḥ 9| tenāsau mocito vājī caṃdanādikacarcitaḥ | taṃ pālayati dharmātmā śatrughnaḥ paravīrahā 10| ye ca śūrā vayaṃ vīrā dhanurhastā ime vayam | te gṛhṇaṃtu balādvāhaṃ ratnamālāvibhūṣitam 11| taṃ ca mokṣyati śatrughnaḥ sarvavīraśiromaṇiḥ | anyathā pādayostasya praṇatiṃ yāṃtu dhanvinaḥ 12| ityabhiprāyamālokya jagāda nṛpanaṃdanaḥ | rāma eva dhanurdhārī na vayaṃ kṣattriyāḥ smṛtāḥ 13| tāte me'vasthite pṛthvyāṃ ko'yaṃ garvo mahānbhuvi | prāpnotu garvasya phalaṃ mama nirmuktasāyakaiḥ 14| adya me niśitā bāṇāḥ śatrughnaṃ kiṃśukaṃ yathā | puṣpitaṃ vidadhatvaddhā kṣatāvṛtaśarīrakam 15| dārayaṃtu kapolāṃśca sāyakā mama daṃtinām | aśvānpaśyaṃtu śataśo rudhiraughapariplutān 16| pibaṃtu yoginīsaṃghā rudhirāṇi nṛmastakaiḥ | śivā bhavaṃtu saṃtuṣṭā madvairikravyabhakṣaṇaiḥ 17| paśyaṃtu subhaṭāstasya mama bāhubalaṃ mahat | kodaṃḍadaṃḍanirmuktāḥ śarakoṭīrvimuṃcataḥ 18| itthamuktvā mahīpasya tanujo damanābhidhaḥ | svapuraṃ preṣayitvā taṃ prahṛṣṭo'bhavadudbhaṭaḥ 19| senāpatimuvācedaṃ sajjīkuru mahāmate | senāṃ parimitāṃ mahyaṃ vairivṛṃdanivāraṇe 20| sajjāṃ senāṃ vidhāyāśu saṃmukho raṇamaṃḍale | sthitavānyā vadatyugrastāvatprāptā hayānugāḥ 21| kvāsau hayo mahārājño bhālapatreṇa cihnitaḥ | papracchuste tu cānyonyamativyākulitā muhuḥ 22| tāvaddadarśa purataḥ pratāpāgryaḥ paraṃtapaḥ | sajjībhūtaṃ tu kaṭakaṃ vīraśabdanināditam 23| tatrāvadañjanāḥ kecinnīto'śvo'nena bhūpate | anyathā saṃmukhastiṣṭhetkathaṃ vīro balānugaḥ 24| ityākarṇya pratāpāgryaḥ preṣayāmāsa sevakam | sa gatvā tatra papraccha kutrāśvo rāmabhūpateḥ 25| kena nītaḥ kuto nīto rāmaṃ jānāti no kudhīḥ | yaṃ śakrapramukhā devā balimādāya sannatāḥ 26| tasya vai dharmarājasya kupitaṃ tu balaṃ mahat | sarvathā hi grasiṣyeta praṇatiṃ cenna yāsyati 27| itthamuktaṃ samākarṇya tadā rājasuto balī | taṃ vai dhikkārayāmāsa vāgjālena sudurmanāḥ 28| mayānīto yajñahayaḥ patracihnādyalaṃkṛtaḥ | ye śūrāste tu māṃ jitvā mocayaṃtu balādiha 29| sevakastadvacaḥ śrutvā roṣapūrṇo hasanyayau | rājñe nivedayāmāsa yathāvadupavarṇitam 30| tacchrutvā roṣatāmrākṣaḥ pratāpāgryo mahābalaḥ | yayau yoddhuṃ rājaputraṃ mahāvīrapuraskṛtam 31| rathena kanakāṃgena caturvājisuśobhinā | sukūbareṇa sarvāstrapūritena yayau balī 32| dhanuṣṭaṃkārayāmāsa mahābalasamanvitaḥ | punaḥpunarjahāsoccaiḥ kopādudgamitāśrukaḥ 33| aśvavāhā gajārūḍhāḥ khaḍgollasitapāṇayaḥ | anvayuste pratāpāgryaṃ roṣapūrṇākulekṣaṇam 34| hastinaḥ pattayaścaiva koṭiśaḥ pradhanodyatāḥ | cirakālamabhīpsaṃto raṇaṃ vīreṇakāritam 35| tadodyataṃ samājñāya ripusainyaṃ nṛpātmajaḥ | pratyujjagāma vīrāgryo mahābalaparīvṛtaḥ 36| sannaddhaḥ kavacī khaḍgī śarāsanadharo yuvā | līlayaiva yayau yoddhuṃ mṛgarāḍgajatāmiva 37| tadā yodhāḥ prakupitāḥ parasparavadhaiṣiṇaḥ | chiṃdhi bhiṃdhīti bhāṣaṃto raṇakāryaviśāradāḥ 38| pattayaḥ pattisaṃghena gajārūḍhāśca sādibhiḥ | rathārūḍhā rathasthaiśca vāhārūḍhāśvasaṃsthitaiḥ 39| gajā bhinnā dvidhā jātā hayāśca dvidalīkṛtāḥ | anekanaramastiṣkairmedinīpūritā hyabhūt 40| tadā prakupito rājā pratāpāgryo mahābalaḥ | svasainyakadanodyuktaṃ rājaputraṃ samīkṣya ca 41| uvāca sārathiṃ tatra prāpayāśvānyato mama | sainyasya kadanāsakto rājaputro mahārathaḥ 42| atha vīraśiroratna namitāṃghrirnṛpātmajaḥ | yayau saṃmukhamevāsya pratāpāgryasya vīryavān 43| sārathiḥ prāpayāmāsa pratāpāgryasya vājinaḥ | yatrāsau damano vīraḥ sarvaśūraśiromaṇiḥ 44| gatvā tamāhvayāmāsa rājaputraṃ raṇodyatam | rathe puraṭanirṇikte tiṣṭhankodaṃḍadaṃḍabhṛt 45| re rājaputra ka śiśo tvayā baddho'śvasattamaḥ | na jñātosi mahārājaḥ sarvavīreṃdra sevitaḥ 46| yasya pratāpaṃ daityeṃdro na śaktaḥ soḍhumadbhutam | tasya tvaṃ vājinaṃ nītvā gato'si puṭabhedanam 47| māṃ jānīhi puraḥ prāptaṃ kālarūpaṃ tu vairiṇam | muṃcāśvamarbha gacchāśu bālakrīḍanakaṃ kuru 48| kasyātmajastvaṃ kutratyaḥ kathaṃ no'dīrghadarśinā | dhṛto'śvastvatha saṃjātā ghṛṇā mama śiśo tvayi 49| itthamākarṇya damanaḥ smitaṃ cakre mahāmanāḥ | uvāca ca pratāpāgryaṃ tṛṇīkurvaṃśca tadbalam 50| damana uvāca| mayā baddho balādaśvo nītaḥ svapuṭabhedanam | nārpayiṣye'dya saprāṇaḥ kuru yuddhaṃ mahābala 51| tvayā yaduktaṃ bālastvaṃ gatvā krīḍanakaṃ kuru | tanme paśya mahārāja krīḍanaṃ raṇamūrdhani 52| śeṣa uvāca| ityuktvā saguṇaṃ cāpaṃ vidhāya subhujāṃ gajaḥ | śarāṇāṃ śatamādhatta pratāpāgryasya vakṣasi 53| saṃdhāya bāṇaśatakaṃ śaṃkhaṃ dadhmau pratāpavān | tena śaṃkhaninādena kātarāṇāṃ bhayaṃ hyabhūt 54| tāḍayāmāsa hṛdaye bāṇānāṃ śatakena saḥ | pratāpāgryaḥ praciccheda laghuhastaḥ suparvaṇaḥ 55| sa bāṇacchedanaṃ dṛṣṭvā kupito vyasṛjaccharān | kaṃkapakṣānvitāṃstīkṣṇabhallānrājātmajo balī 56| ākāśe bhuvi madhye ca bāṇā dadṛśire'ñcitāḥ | svanāmacihnitāstīkṣṇadhārāpātasuśobhitāḥ 57| śarāstadbāhu hṛdaye lagnā vahnikaṇānbahūn | sṛjaṃtaḥ kurvate sainyadāhanaṃ tadabhūnmahat 58| pratāpāgryaḥ prakupitastiṣṭhatiṣṭheti ca bruvan | śareṇa daśasaṃkhyena tāḍayāmāsa mūrdhani 59| te bāṇā rājaputrasya lalāṭe pariniṣṭhitāḥ | virājaṃte sma ca mune daśaśākhāstaroriva 60| tena bāṇaprahāreṇa vivyathena mahāmanāḥ | yaṣṭikāprahato yadvatkuṃjaraḥ saptavarṣakaḥ 61| bāṇāndhanuṣi saṃdhāya mumoca triśatāñchubhān | suvarṇapuṃkharacitānmahākālānalopamān 62| te bāṇāstu pratāpāgrya vakṣo bhittvā gatā hyadhaḥ | śoṇitāktā yathā rāmacaṃdra bhakti parāṅmukhāḥ 63| pratāpāgryaḥ prakupitaḥ śarānmuṃcansahasraśaḥ | akarodvirathaṃ sūnuṃ subāhostatkṣaṇāddrutam 64| caturbhiśca turo vāhāndvābhyāṃ dhvajamaśātayat | ekena sāratheḥ kāyācchiro mahyāmapātayat 65| caturbhistāḍayāmāsa taṃ sūnuṃ nṛpateḥ punaḥ | tatkṣaṇāccāpamekena guṇayuktaṃ tu cicchide 66| so'nyarathaṃ samāruhya hayaratnasuśobhitam | dhanuḥ kare samādāya sajyaṃ cakre mahāmanāḥ 67| pratyuvāca pratāpāgryaṃ tvayā vikrāṃtamadbhutam | paśyedānīṃ parākrāṃtiṃ dhanuṣo mama sadbhaṭa 68| evamuktvā tu damano bāṇāndaśa samādade | caturbhiścaturo vāhānnināya yamasādanam 69| caturbhistilaśaḥ kṛtto rathaścakrasamanvitaḥ | ekena hṛdi vivyādha bāṇenaikena sārathim 70| jagarja śaṃkhamāpūrya śaṃkhaśabdasamanvitaḥ | tatkarma pūjayāmāsa sādhu vīra mahābala 71| iti vikrāṃtamālokya pratāpāgryo ruṣānvitaḥ | anyaṃ rathaṃ samāsthāya yayau yoddhuṃ nṛpātmajam 72| uvāca vīra paśya tvaṃ mama vikrāṃtamadbhutam | ityuktvāśu mumocaughāñcharāṇāṃ śitaparvaṇām 73| śarāḥ sarvatra dṛśyaṃte kuṃjareṣu hayeṣu ca | parabrahmeva sarvatra vyāptāścāṃtaragocarāḥ 74| taṃ rājaputraṃ śitabāṇakoṭibhi -| rvyāptaṃ vidhāyāśu jagarja vikramī | saṃharṣayansvīyagaṇānparānmahān | kurvanhṛdā śūnyatamāngatāsukān 75| sa rājaputraḥ śitasāyakavrajaiḥ | saṃpūrṇamātmānamavekṣya roṣitaḥ | jagrāha śastrāṇi duraṃtavikramo | dhanuśca dhunvanbhujadaṃḍayormahān 76| cakarta sarvāṇyastrāṇi śastrāṇi ca mahābalaḥ | roṣatāmrekṣaṇo muṃcañcharānvairividāriṇaḥ 77| tacchastrajālaṃ nirdhūya rājaputro jagāda tam | kṣamasvaikaṃ prahāraṃ me yadi śūrosi māriṣa 78| yadyanena bhavaṃtaṃ vai rathāccetpātayāmi na | pratijñāṃ śṛṇu me vīra mama garveṇa nirmitām 79| vedaṃ niṃdaṃti ye mattā hetuvādavicakṣaṇāḥ | teṣāṃ pāpaṃ mamaivāstu narakārṇavamajjakam 80| ityuktvā bāṇamāsādya kodaṃḍe kālasannibham | jvālāmālākulaṃ tīkṣṇaṃ niṣaṃgāduddhṛtaṃ varam 81| sa mukto nṛpavaryeṇa hṛdi lakṣyīkṛtaḥ śaraḥ | jagāma tarasā taṃ vai kālānalasamaprabhaḥ 82| pratāpāgryaḥ śaraṃ dṛṣṭvā svapātanasamudyatam | bāṇāndhanuṣyathādhatta śaracchedāyavai śitān 83| sa bāṇaḥ sarvabāṇāṃstāṃśchiṃdanmadhyata eva hi | jagāma vai pratāpāgryahṛdayaṃ dhairyasaṃyutam 84| saṃlagno hṛdi nālīkaḥ praviveśa tadaṃtaram | rājākṛtaprahārastu papāta dharaṇītale 85| mūrcchitaṃ cetanāhīnaṃ rathopasthādgataṃ bhuvi | sārathistaṃ samādāyāpovāha raṇamaṃḍalāt 86| hāhākāromahānāsīdbalaṃ bhagnaṃ gataṃ tataḥ | yatra śatrughnanāmāsau vīrakoṭiparīvṛtaḥ 87| rājātmajo jayaṃ prāpya pratāpāgryaṃ vijitya saḥ | pratīkṣāṃ tu cakārāsya śatrughnasya ca bhūpateḥ 88| iti śrīpadmapurāṇe pātālakhaṃḍe śeṣavātsyāyanasaṃvāde rāmāśvamedhe rājaputrayuddhakathanaṃnāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ 23 |