Chapter 74

महादेव उवाच- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि धर्ममाहात्म्यमुत्तमम् । यच्छ्रुत्वा न पुनर्जन्म जायते भुवि कर्हिचित् १। धर्मादर्थं च कामं च मोक्षं चैतत्त्रयं लभेत् । तस्माद्धर्मं समीहेत विद्वान्यः स बुधः स्मृतः २। तपसा चैव दानेन व्रतेन नियमेन च । तपसा प्राप्यते स्वर्गः सात्विकेन तथैव च ३। इहायातो लभेद्राज्यं क्रोधलोभविवर्जितः । जन्मांतरेण मुक्तिः स्यात्पदं विंदति वैष्णवम् ४। तपसा राजसेनेह राजसश्चैव जायते । तप्त्वा तामसभावेन क्रूरकर्मा हि निष्ठुरः ५। तपस्तद्रक्षसां चोक्तं भुक्तिदं तामसात्मनाम् । यत्तप्तं सात्विकं चैव तत्तपो भवति ध्रुवम् ६। रजस्तमोभ्यां नियतं तपस्यां वने सतां वायुभुजां सुनिर्जने । तपस्विनां चैव धनादिवांच्छतां वनेऽपि दोषाः प्रभवंति रागिणाम् ७। गृहेऽपि पंचेंद्रियनिग्रहस्तपस्त्वकुत्सिते कर्मणि यः प्रवर्त्तते । निवृत्तरागस्य तपोवनं गृहं गृहाश्रमोऽतो गदितः स्वधर्मः ८। सुदुस्तरः सत्वजितेंद्रियाणां संहन्यते श्रेष्ठतमः शुभाश्रमः । गृहस्तु धर्मः प्रवरो मनीषिणां ब्रह्मादिभिश्चाभिहितो नगात्मजे ९। तप्त्वा तपस्वी विपिने क्षुधार्तो गृहं समायाति सदान्नदातुः । भक्त्या स चान्नं प्रददाति तस्मै तपोविभागं भजते हि तस्य १०। गृहाश्रमं ज्येष्ठमिहाश्रमाणां सम्यक्च यः पालयते मनुष्यः । इहैव भुंजन्समनुष्यभोगान्स्वर्गं प्रयातीति न संशयोऽत्र । गृहं सदा पालयतां नराणां पापं समायाति कथं हि देवि ११। गृहाश्रमः पुण्यतमः सर्वदा तीर्थवद्गृहम् । अस्मिन्गृहाश्रमे पुण्ये दानं देयं विशेषतः १२। देवानां पूजनं यत्र अतिथीनां च भोजनम् । पथिकानां च शरणं अतो धन्यतमो मतः १३। तद्गृहं तु समाश्रित्य येऽर्चयंति द्विजान्नराः । आयुर्लक्ष्मीस्तथा पुत्रा न हीयंते कदाचन १४। शृणु सुंदरि वक्ष्यामि महापापविशोधनम् । सर्वसंपत्करं दानं इहामुत्रफलप्रदम् १५। शुभेकाले समायाते समभ्यर्च्य स्वदैवतम् । नित्यं नैमित्तकं कृत्वा दद्याद्दानं स्वशक्तितः १६। गृहीत्वा परद्रव्यं च द्विजदेवेभ्य एव हि । दद्यात्स निरयं दृष्ट्वा पश्चाद्याति परां गतिम् १७। शतानीको यथा दानात्सपुत्रश्चैव तारितः । दत्त्वान्ये च द्विजेभ्यश्च स गंता धर्मतो दिवम् १८। धर्मस्थानेषु यैर्दत्तं तेषां धर्ममुदाहृतम् । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि वित्तदानं समासतः १९। देहशुद्धिकरं दानं न भूतं न भविष्यति । पापहीनो येन पुमान्जायते नात्र संशयः २०। भोगान्भुक्त्वा ततश्चायं याति विष्णुं सनातनम् । पुरा वै ब्रह्मणा प्रोक्तं भार्गवाय महात्मने २१। पापयुक्ताय रामाय तुलावृषभमेव च । पापकर्मरतश्चैव भवबंधक्रियो नृपः २२। अभक्षभक्षणरता भ्रूणहा गुरुतल्पगः । एतेप्यनृतवादी च प्रसूयंते वियोनिषु २३। अयाज्ययाजनं कृत्वा याचयित्वा तु निंदितान् । सदा कोपसमायुक्ताः साधूनां पीडने रताः २४। विश्वासोपहताश्चैषामसुभिर्धर्मनिंदकाः । पापैरेभिः समायुक्ता ज्ञात्वात्मानं गतायुषम् २५। इति ज्ञात्वा तु तैर्देवि दानं देयं विशेषतः । बहवो धर्मकर्त्तारो वैष्णवा भुवि विश्रुताः २६। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे उमापतिनारदसंवादे दानधर्मोनाम चतुःसप्ततितमोऽध्यायः ७४।

mahādeva uvāca- śṛṇu devi pravakṣyāmi dharmamāhātmyamuttamam | yacchrutvā na punarjanma jāyate bhuvi karhicit 1| dharmādarthaṃ ca kāmaṃ ca mokṣaṃ caitattrayaṃ labhet | tasmāddharmaṃ samīheta vidvānyaḥ sa budhaḥ smṛtaḥ 2| tapasā caiva dānena vratena niyamena ca | tapasā prāpyate svargaḥ sātvikena tathaiva ca 3| ihāyāto labhedrājyaṃ krodhalobhavivarjitaḥ | janmāṃtareṇa muktiḥ syātpadaṃ viṃdati vaiṣṇavam 4| tapasā rājaseneha rājasaścaiva jāyate | taptvā tāmasabhāvena krūrakarmā hi niṣṭhuraḥ 5| tapastadrakṣasāṃ coktaṃ bhuktidaṃ tāmasātmanām | yattaptaṃ sātvikaṃ caiva tattapo bhavati dhruvam 6| rajastamobhyāṃ niyataṃ tapasyāṃ vane satāṃ vāyubhujāṃ sunirjane | tapasvināṃ caiva dhanādivāṃcchatāṃ vane'pi doṣāḥ prabhavaṃti rāgiṇām 7| gṛhe'pi paṃceṃdriyanigrahastapastvakutsite karmaṇi yaḥ pravarttate | nivṛttarāgasya tapovanaṃ gṛhaṃ gṛhāśramo'to gaditaḥ svadharmaḥ 8| sudustaraḥ satvajiteṃdriyāṇāṃ saṃhanyate śreṣṭhatamaḥ śubhāśramaḥ | gṛhastu dharmaḥ pravaro manīṣiṇāṃ brahmādibhiścābhihito nagātmaje 9| taptvā tapasvī vipine kṣudhārto gṛhaṃ samāyāti sadānnadātuḥ | bhaktyā sa cānnaṃ pradadāti tasmai tapovibhāgaṃ bhajate hi tasya 10| gṛhāśramaṃ jyeṣṭhamihāśramāṇāṃ samyakca yaḥ pālayate manuṣyaḥ | ihaiva bhuṃjansamanuṣyabhogānsvargaṃ prayātīti na saṃśayo'tra | gṛhaṃ sadā pālayatāṃ narāṇāṃ pāpaṃ samāyāti kathaṃ hi devi 11| gṛhāśramaḥ puṇyatamaḥ sarvadā tīrthavadgṛham | asmingṛhāśrame puṇye dānaṃ deyaṃ viśeṣataḥ 12| devānāṃ pūjanaṃ yatra atithīnāṃ ca bhojanam | pathikānāṃ ca śaraṇaṃ ato dhanyatamo mataḥ 13| tadgṛhaṃ tu samāśritya ye'rcayaṃti dvijānnarāḥ | āyurlakṣmīstathā putrā na hīyaṃte kadācana 14| śṛṇu suṃdari vakṣyāmi mahāpāpaviśodhanam | sarvasaṃpatkaraṃ dānaṃ ihāmutraphalapradam 15| śubhekāle samāyāte samabhyarcya svadaivatam | nityaṃ naimittakaṃ kṛtvā dadyāddānaṃ svaśaktitaḥ 16| gṛhītvā paradravyaṃ ca dvijadevebhya eva hi | dadyātsa nirayaṃ dṛṣṭvā paścādyāti parāṃ gatim 17| śatānīko yathā dānātsaputraścaiva tāritaḥ | dattvānye ca dvijebhyaśca sa gaṃtā dharmato divam 18| dharmasthāneṣu yairdattaṃ teṣāṃ dharmamudāhṛtam | śṛṇu devi pravakṣyāmi vittadānaṃ samāsataḥ 19| dehaśuddhikaraṃ dānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati | pāpahīno yena pumānjāyate nātra saṃśayaḥ 20| bhogānbhuktvā tataścāyaṃ yāti viṣṇuṃ sanātanam | purā vai brahmaṇā proktaṃ bhārgavāya mahātmane 21| pāpayuktāya rāmāya tulāvṛṣabhameva ca | pāpakarmarataścaiva bhavabaṃdhakriyo nṛpaḥ 22| abhakṣabhakṣaṇaratā bhrūṇahā gurutalpagaḥ | etepyanṛtavādī ca prasūyaṃte viyoniṣu 23| ayājyayājanaṃ kṛtvā yācayitvā tu niṃditān | sadā kopasamāyuktāḥ sādhūnāṃ pīḍane ratāḥ 24| viśvāsopahatāścaiṣāmasubhirdharmaniṃdakāḥ | pāpairebhiḥ samāyuktā jñātvātmānaṃ gatāyuṣam 25| iti jñātvā tu tairdevi dānaṃ deyaṃ viśeṣataḥ | bahavo dharmakarttāro vaiṣṇavā bhuvi viśrutāḥ 26| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsāhasryāṃ saṃhitāyāmuttarakhaṃḍe umāpatināradasaṃvāde dānadharmonāma catuḥsaptatitamo'dhyāyaḥ 74|