Chapter 215

सौभरिरुवाच- युधिष्ठिरेदमाकर्ण्य नारदस्य वचः शुभम् । शिबिरौशीनरो राजा विनीतस्तमुवाच ह १। शिबिरुवाच- मुने मया तु माहात्म्यं श्रुतं मधुवनस्य वै । त्वन्मुखात्किंतु संदेहो ह्येकोस्ति मम मानसे २। येन धर्मात्मना सर्वे तारिता निजबांधवाः । जन्मद्वयकृता ह्यासीत्स कथं स्वैरिणीसुतः ३। एतदाचक्ष्व भगवन्सर्वस्वं वेत्सि तत्त्वतः । अतीतं वर्त्तमानं च भविष्यमपि नारद ४। नारद उवाच- एकदा मुनयः सर्वे हरिद्वारे समागताः । दशम्यां ज्येष्ठशुक्लस्य युक्तायां सर्वपर्वभिः ५। तत्र ते विधिवत्स्नात्वा कृत्वा च स्वक्रियां शुभाम् । हिमाचलस्य पृष्ठे तु स्वस्थचित्ता उपाविशन् ६। तारात्मजो बुधस्तत्र मुनिसंगे समागतः । र्सौदर्यभरसंयुक्तः स्मरो मूर्त्त इवापरः ७। तं समागतमालोक्य समुत्तस्थुर्मुनीश्वराः । तेनाभिवंदिता मूर्ध्ना पुनस्ते समुपाविशन् ८। बुधस्यादरमालोक्य विहितं मुनिपुंगवैः । मुनिपुत्रः स पप्रच्छ पितरं स्वमिति प्रभो ९। मुनिपुत्र उवाच- कोऽयं तात समायातः सौंदर्येणापरः स्मरः । व्यासादिभिर्मुनिवरैर्भृशं तस्यादरः कृतः १०। नारद उवाच- इत्याकर्ण्य स धर्मात्मा स्वस्य पुत्रस्य भाषितम् । बभाषे मुनिशार्दूलः पुत्रं निर्बंधसंयुतम् ११। पितोवाच- बृहस्पतेः सुरगुरोः सुतस्तारोदरोदोद्भवः । बुद्धिमान्बुधनामायं शशिवंशकरः परः १२। पुत्र उवाच- किं त्वया कथितं तात निःसंबंधपरं वचः । बृहस्पतेः सुतो यस्तु स कथं शशिवंशकृत् १३। जज्ञे न सूयया तात विधुरत्रेर्मुनीश्वरात् । तस्यवंशस्य कर्त्तायं कथं सुरगुरोः सुतः १४। एष मे मानसे तात संशयो वर्तते महान् । तमपाकुरु विप्रेंद्र संदिहानस्य मे शिशोः १५। पितोवाच- पुरा बृहस्पतेर्भार्या तारानाम यशस्विनी । चंद्रेणापहृता तात बलाद्बलवता तदा १६। अपहृत्य तदा नीता स्वगृहं विधिना गुरोः । भार्या सा तु तया सार्द्धं रमितं तेन वै चिरम् १७। तस्मागर्भोऽभवत्तात कालेन कियता तदा । ततो बृहस्पतिर्भार्या निजां तां समयाचत १८। चंद्रमापि मदाविष्टो न ददौ बलदर्पितः । ततो बृहस्पतिस्तात देवैः शक्रादिभिः सह १९। सन्नद्धो योद्धुमारेभे समं बलवदिंदुना । सहायार्थं विधोः शुक्रः समं दितिजदानवैः २०। समागतस्तदा तात तस्मिन्रणसमुद्यमे । ततस्तारानिमित्तं वै युद्धं प्रावर्त्ततोल्बणम् २१। करिष्यते सर्वजनैः प्रधानं तारकामयम् । तस्मिन्युद्धे महाभीमे हता देवाश्च दानवाः २२। न कस्यचिज्जयस्तात बभूव न पराजयः । ततः समागतो ब्रह्मा संनिवार्योल्बणं रणम् २३। ददौ बृहस्पतेस्तारां बोधयित्वा निशापतिम् । बृहस्पतिस्तु तां वीक्ष्य तारां गर्भवतीं तदा । क्रुद्धो विरिंचेः प्रत्यक्षं समाजे देवदैत्ययोः २४। बृहस्पतिरुवाच- शृणुष्व मामकं वाक्यं तारे तरललोचने । कस्यायं ध्रियते गर्भो भवतेंदोर्ममाथवा २५। पितोवाच- एवं मुहुर्मुहुः पृष्टा सा च लज्जावती शुभा । यदा न कथयामास किंचित्तात तदग्रतः २६। तदायं पश्यतां तेषां देवानां च सुरद्विषाम् । उत्पन्नस्तामुवाचेदं जननीं च रुषान्वितः २७। बुध उवाच- कस्मान्न कथ्यते दुष्टे मदीयो जनकस्त्वया । लज्जां विहाय संपश्य शापस्य मम वैभवम् २८। पितोवाच-। इत्युक्त्वा जलमादाय यदा शप्तुं समुद्यतः । तदा सा मंदमाहेदं पिता तव सुधाकरः २९। इत्युक्ते च तया साध्व्या चंद्र स्वःतनयं बुधम् । अमुं गृहीत्वा सानंदं जगाम निजमंदिरम् ३०। बृहस्पतिस्तु तां तारां गृहीत्वा स्वगृहं ययौ । ब्रह्मा देवाश्च दैत्याश्च तेपि स्वं स्वं गृहं ययुः ३१। एतत्ते सर्वमाख्यातं यस्त्वं मां परिपृष्टवान् । बृहस्पतिस्त्रियां जातो यथायं चंद्रवंशकृत् ३२। नारद उवाच- इत्याकर्ण्य पितुर्वाक्यं जहासोच्चैर्मुनेः सुतः । उवाच च स्वपितरं कुंडोऽयं स्वैरिणीसुतः ३३। उवाच च पिता पुत्रं हा पुत्रेदं न भण्यताम् । सर्वसत्वांतरज्ञोऽयं शप्स्यते त्वां त्वदुक्तवित् ३४। नारद उवाच- इत्युक्ते तेन मुनिना चांद्रिर्ज्ञात्वा तदीरितम् । सर्वेषां शृण्वतां प्राह मुनीनामिति भूपते ३५। बुध उवाच- शृण्वंतु मुनिशार्दूला भवंतो मम भाषितम् । यदि साध्वथवा साधु विचारयत मा चिरम् ३६। भवतां तत्वबुद्धीनां दर्शनार्थमिहागतः । कृतवान्कस्यचिन्नाहमपराधं मनागपि ३७। असूयया किमर्थं मामवजानंति दुर्मदाः । स्वजन्मसफलत्वाय भवद्दर्शनलालसः ३८। स्वभाव एव दुष्टानां साधूनपि निरेनसः । उद्वेजयंति यत्क्वापि मिष्टवाचः पिका इव ३९। दुःस्वभावं न मुंचंति दुष्टाः सत्संगमादपि । गंगाबुसंगमेनापि क्षारतामिव नीरधिः ४०। अहो व्याधस्य दुष्टत्वं मुनिवृत्तीन्यतो मृगान् । वने मृगचरान्हंति निजगानविदोऽपि सः ४१। मत्स्यैः किमपराद्धं हि धीवराणां दुरात्मनाम् । यज्जले चरतस्तीर्थे घ्नंति तत्प्रकृतिर्हि सा ४२। साधवोऽपि न मुंचंति स्वभावं दुष्टसंगताः । वृता विषाग्नियुक्सर्पैः श्रीखंडा इव शीतताम् ४३। परोदयेपि नृत्यंति किं स्वपक्षस्य साधवः । यथोन्मना मुनिवरा वारिवाहस्य बर्हिणः ४४। धारयंति परार्थे हि निजांगमपि साधवः । पितृदेवमनुष्याणामर्थे मत्पितृवत्कलाः ४५। निजोदयस्तु साधूनां स्वच्छस्यानंदहेतवः । यथा कुमुदपुष्पाणां मत्पितुः शीतलत्विषः ४६। नारद उवाच- इत्युदीर्य वचः क्रोधाद्बुधस्तं मुनिबालकम् । शशापेति त्वमप्याशु कुंडो भव महीतले ४७। एवमाकर्ण्य तं शापं पिता बुधविसर्जितम् । स्वपुत्रं पातयामास तदंघ्र्योः क्षम्यतामिति ४८। उवाच च न जानाति बालोऽयं तव वैभवम् । नोचितं क्रोधकरणमस्मिन्बाले भवादृशैः ४९। कुतश्चित्कारणात्साधोः क्रुद्धस्य प्रकृतिक्षमा । हुताशनप्रतप्तस्य शीतत्वमिव चांबुनः ५०। अतः क्षमां विधायाशु विधेह्यस्मिन्ननुग्रहम् । बाले विवेकरहिते क्षमासारा हि साधवः ५१। नारद उवाच- इत्युक्तस्तेन मुनिना शीतांशुतनयस्तदा । क्रोधं तत्याज शांतात्मा चक्रे तस्मिन्ननुग्रहम् ५२। बुध उवाच- अयं तव मुने बालः कुंडत्वं प्राप्य भूतले । दत्तयज्ञोपवीतः सँल्लप्स्यसे हि निजास्पदम् ५३। एवं स मुनिपुत्रो वै बुधशापान्नृपोत्तम । कुंडत्वं प्राप्तवान्भूमौ पितरो येन तारिताः ५४। इदं पवित्रं माहात्म्यं श्रुत्वा मधुवनस्य वै । समस्तमश्वमेधस्य फलं प्राप्नोति मानवः ५५। ये नरा धारयंत्यस्य माहात्म्यस्यार्थमुत्तमम् । हृदये यत्र तत्तेषां विषयैर्नाभिभूयते ५६। ये पठिष्यंति माहात्म्यं श्रोष्यंति च महाधियः । देहांते विष्णुसालोक्यं गमिष्यंति न संशयः ५७। इदमनिशपवित्रं तुभ्यमावर्णितं मे मधुवनसुचरित्रं श्रीपतेः प्रीतिकारि । कलिकलुषकलापच्छेदने दक्षमक्षोत्पथगमननिरासे कारणं पुण्यमूर्तौ ५८। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे कालिंदीमाहात्म्ये मधुवनवर्णनोनाम पंचदशाधिकद्विशततमोऽध्यायः २१५।

saubhariruvāca- yudhiṣṭhiredamākarṇya nāradasya vacaḥ śubham | śibirauśīnaro rājā vinītastamuvāca ha 1| śibiruvāca- mune mayā tu māhātmyaṃ śrutaṃ madhuvanasya vai | tvanmukhātkiṃtu saṃdeho hyekosti mama mānase 2| yena dharmātmanā sarve tāritā nijabāṃdhavāḥ | janmadvayakṛtā hyāsītsa kathaṃ svairiṇīsutaḥ 3| etadācakṣva bhagavansarvasvaṃ vetsi tattvataḥ | atītaṃ varttamānaṃ ca bhaviṣyamapi nārada 4| nārada uvāca- ekadā munayaḥ sarve haridvāre samāgatāḥ | daśamyāṃ jyeṣṭhaśuklasya yuktāyāṃ sarvaparvabhiḥ 5| tatra te vidhivatsnātvā kṛtvā ca svakriyāṃ śubhām | himācalasya pṛṣṭhe tu svasthacittā upāviśan 6| tārātmajo budhastatra munisaṃge samāgataḥ | rsaudaryabharasaṃyuktaḥ smaro mūrtta ivāparaḥ 7| taṃ samāgatamālokya samuttasthurmunīśvarāḥ | tenābhivaṃditā mūrdhnā punaste samupāviśan 8| budhasyādaramālokya vihitaṃ munipuṃgavaiḥ | muniputraḥ sa papraccha pitaraṃ svamiti prabho 9| muniputra uvāca- ko'yaṃ tāta samāyātaḥ sauṃdaryeṇāparaḥ smaraḥ | vyāsādibhirmunivarairbhṛśaṃ tasyādaraḥ kṛtaḥ 10| nārada uvāca- ityākarṇya sa dharmātmā svasya putrasya bhāṣitam | babhāṣe muniśārdūlaḥ putraṃ nirbaṃdhasaṃyutam 11| pitovāca- bṛhaspateḥ suraguroḥ sutastārodarododbhavaḥ | buddhimānbudhanāmāyaṃ śaśivaṃśakaraḥ paraḥ 12| putra uvāca- kiṃ tvayā kathitaṃ tāta niḥsaṃbaṃdhaparaṃ vacaḥ | bṛhaspateḥ suto yastu sa kathaṃ śaśivaṃśakṛt 13| jajñe na sūyayā tāta vidhuratrermunīśvarāt | tasyavaṃśasya karttāyaṃ kathaṃ suraguroḥ sutaḥ 14| eṣa me mānase tāta saṃśayo vartate mahān | tamapākuru vipreṃdra saṃdihānasya me śiśoḥ 15| pitovāca- purā bṛhaspaterbhāryā tārānāma yaśasvinī | caṃdreṇāpahṛtā tāta balādbalavatā tadā 16| apahṛtya tadā nītā svagṛhaṃ vidhinā guroḥ | bhāryā sā tu tayā sārddhaṃ ramitaṃ tena vai ciram 17| tasmāgarbho'bhavattāta kālena kiyatā tadā | tato bṛhaspatirbhāryā nijāṃ tāṃ samayācata 18| caṃdramāpi madāviṣṭo na dadau baladarpitaḥ | tato bṛhaspatistāta devaiḥ śakrādibhiḥ saha 19| sannaddho yoddhumārebhe samaṃ balavadiṃdunā | sahāyārthaṃ vidhoḥ śukraḥ samaṃ ditijadānavaiḥ 20| samāgatastadā tāta tasminraṇasamudyame | tatastārānimittaṃ vai yuddhaṃ prāvarttatolbaṇam 21| kariṣyate sarvajanaiḥ pradhānaṃ tārakāmayam | tasminyuddhe mahābhīme hatā devāśca dānavāḥ 22| na kasyacijjayastāta babhūva na parājayaḥ | tataḥ samāgato brahmā saṃnivāryolbaṇaṃ raṇam 23| dadau bṛhaspatestārāṃ bodhayitvā niśāpatim | bṛhaspatistu tāṃ vīkṣya tārāṃ garbhavatīṃ tadā | kruddho viriṃceḥ pratyakṣaṃ samāje devadaityayoḥ 24| bṛhaspatiruvāca- śṛṇuṣva māmakaṃ vākyaṃ tāre taralalocane | kasyāyaṃ dhriyate garbho bhavateṃdormamāthavā 25| pitovāca- evaṃ muhurmuhuḥ pṛṣṭā sā ca lajjāvatī śubhā | yadā na kathayāmāsa kiṃcittāta tadagrataḥ 26| tadāyaṃ paśyatāṃ teṣāṃ devānāṃ ca suradviṣām | utpannastāmuvācedaṃ jananīṃ ca ruṣānvitaḥ 27| budha uvāca- kasmānna kathyate duṣṭe madīyo janakastvayā | lajjāṃ vihāya saṃpaśya śāpasya mama vaibhavam 28| pitovāca-| ityuktvā jalamādāya yadā śaptuṃ samudyataḥ | tadā sā maṃdamāhedaṃ pitā tava sudhākaraḥ 29| ityukte ca tayā sādhvyā caṃdra svaḥtanayaṃ budham | amuṃ gṛhītvā sānaṃdaṃ jagāma nijamaṃdiram 30| bṛhaspatistu tāṃ tārāṃ gṛhītvā svagṛhaṃ yayau | brahmā devāśca daityāśca tepi svaṃ svaṃ gṛhaṃ yayuḥ 31| etatte sarvamākhyātaṃ yastvaṃ māṃ paripṛṣṭavān | bṛhaspatistriyāṃ jāto yathāyaṃ caṃdravaṃśakṛt 32| nārada uvāca- ityākarṇya piturvākyaṃ jahāsoccairmuneḥ sutaḥ | uvāca ca svapitaraṃ kuṃḍo'yaṃ svairiṇīsutaḥ 33| uvāca ca pitā putraṃ hā putredaṃ na bhaṇyatām | sarvasatvāṃtarajño'yaṃ śapsyate tvāṃ tvaduktavit 34| nārada uvāca- ityukte tena muninā cāṃdrirjñātvā tadīritam | sarveṣāṃ śṛṇvatāṃ prāha munīnāmiti bhūpate 35| budha uvāca- śṛṇvaṃtu muniśārdūlā bhavaṃto mama bhāṣitam | yadi sādhvathavā sādhu vicārayata mā ciram 36| bhavatāṃ tatvabuddhīnāṃ darśanārthamihāgataḥ | kṛtavānkasyacinnāhamaparādhaṃ manāgapi 37| asūyayā kimarthaṃ māmavajānaṃti durmadāḥ | svajanmasaphalatvāya bhavaddarśanalālasaḥ 38| svabhāva eva duṣṭānāṃ sādhūnapi nirenasaḥ | udvejayaṃti yatkvāpi miṣṭavācaḥ pikā iva 39| duḥsvabhāvaṃ na muṃcaṃti duṣṭāḥ satsaṃgamādapi | gaṃgābusaṃgamenāpi kṣāratāmiva nīradhiḥ 40| aho vyādhasya duṣṭatvaṃ munivṛttīnyato mṛgān | vane mṛgacarānhaṃti nijagānavido'pi saḥ 41| matsyaiḥ kimaparāddhaṃ hi dhīvarāṇāṃ durātmanām | yajjale caratastīrthe ghnaṃti tatprakṛtirhi sā 42| sādhavo'pi na muṃcaṃti svabhāvaṃ duṣṭasaṃgatāḥ | vṛtā viṣāgniyuksarpaiḥ śrīkhaṃḍā iva śītatām 43| parodayepi nṛtyaṃti kiṃ svapakṣasya sādhavaḥ | yathonmanā munivarā vārivāhasya barhiṇaḥ 44| dhārayaṃti parārthe hi nijāṃgamapi sādhavaḥ | pitṛdevamanuṣyāṇāmarthe matpitṛvatkalāḥ 45| nijodayastu sādhūnāṃ svacchasyānaṃdahetavaḥ | yathā kumudapuṣpāṇāṃ matpituḥ śītalatviṣaḥ 46| nārada uvāca- ityudīrya vacaḥ krodhādbudhastaṃ munibālakam | śaśāpeti tvamapyāśu kuṃḍo bhava mahītale 47| evamākarṇya taṃ śāpaṃ pitā budhavisarjitam | svaputraṃ pātayāmāsa tadaṃghryoḥ kṣamyatāmiti 48| uvāca ca na jānāti bālo'yaṃ tava vaibhavam | nocitaṃ krodhakaraṇamasminbāle bhavādṛśaiḥ 49| kutaścitkāraṇātsādhoḥ kruddhasya prakṛtikṣamā | hutāśanaprataptasya śītatvamiva cāṃbunaḥ 50| ataḥ kṣamāṃ vidhāyāśu vidhehyasminnanugraham | bāle vivekarahite kṣamāsārā hi sādhavaḥ 51| nārada uvāca- ityuktastena muninā śītāṃśutanayastadā | krodhaṃ tatyāja śāṃtātmā cakre tasminnanugraham 52| budha uvāca- ayaṃ tava mune bālaḥ kuṃḍatvaṃ prāpya bhūtale | dattayajñopavītaḥ sa~llapsyase hi nijāspadam 53| evaṃ sa muniputro vai budhaśāpānnṛpottama | kuṃḍatvaṃ prāptavānbhūmau pitaro yena tāritāḥ 54| idaṃ pavitraṃ māhātmyaṃ śrutvā madhuvanasya vai | samastamaśvamedhasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ 55| ye narā dhārayaṃtyasya māhātmyasyārthamuttamam | hṛdaye yatra tatteṣāṃ viṣayairnābhibhūyate 56| ye paṭhiṣyaṃti māhātmyaṃ śroṣyaṃti ca mahādhiyaḥ | dehāṃte viṣṇusālokyaṃ gamiṣyaṃti na saṃśayaḥ 57| idamaniśapavitraṃ tubhyamāvarṇitaṃ me madhuvanasucaritraṃ śrīpateḥ prītikāri | kalikaluṣakalāpacchedane dakṣamakṣotpathagamananirāse kāraṇaṃ puṇyamūrtau 58| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsāhasryāṃ saṃhitāyāmuttarakhaṃḍe kāliṃdīmāhātmye madhuvanavarṇanonāma paṃcadaśādhikadviśatatamo'dhyāyaḥ 215|