Chapter 54

शेष उवाच। गतः प्रातःक्रियां कर्तुं समिधस्तत्क्रियार्हकाः । आनेतुं जानकीसूनुर्वृतो मुनिसुतैर्लवः १। ददर्श तत्र यज्ञाश्वं स्वर्णपत्रेण चिह्नितम् । कुंकुमागरुकस्तूरी दिव्यगंधेन वासितम् २। विलोक्य जातकुतुको मुनिपुत्रानुवाच सः । अर्वा कस्य मनोवेगः प्राप्तो दैवान्मदाश्रमम् ३। आगच्छंतु मया सार्धं प्रेक्षंतां मा भयं कृथाः । इत्युक्त्वा स लवस्तूर्णं वाहस्य निकटे गतः ४। स रराज समीपस्थो वाहस्य रघुवंशजः । धनुर्बाणधरः स्कंधे जयंत इव दुर्जयः ५। गत्वा मुनिसुतैः सार्धं वाचयामास पत्रकम् । भालस्थितं स्पष्टवर्णराजिराजितमुत्तमम् ६। विवस्वतो महान्वंशः सर्वलोकेषु विश्रुतः । यत्र कोपि पराबाधी न परद्रव्यलंपटः ७। सूर्यवंशध्वजो धन्वी धनुर्दीक्षा गुरुर्गुरुः । यं देवाः सामराः सर्वे नमंति मणिमौलिभिः ८। तस्यात्मजो वीर बलदर्पहारी रघूद्वहः । रामचंद्रो महाभागः सर्वशूरशिरोमणिः ९। तन्माता कोशलनृपपुत्रीरत्नसमुद्भवा । तस्याः कुक्षिभवं रत्नं रामः शत्रुक्षयंकरः १०। करोति हयमेधं स ब्राह्मणेन सुशिक्षितः । रावणाभिधविप्रेंद्र वधपापापनुत्तये ११। मोचितस्तेन वाहानां मुख्योऽसौ याज्ञिको हयः । महाबलपरीवारो परिखाभिः सुरक्षितः १२। तद्रक्षकोऽस्ति मद्भ्राता शत्रुघ्नो लवणांतकः । हस्त्यश्वरथपादातसंघसेनासमन्वितः १३। यस्य राज्ञ इति श्रेष्ठो मानो जायेत्स्वकान्मदात् । शूरा वयं धनुर्धारि श्रेष्ठा वयमिहोत्कटाः १४। ते गृह्णंतु बलाद्वाहं रत्नमालाविभूषितम् । मनोवेगं कामजवं सर्वगत्याधिभास्वरम् १५। ततो मोचयिता भ्राता शत्रुघ्नो लीलया हठात् । शरासनविनिर्मुक्त वत्सदंतकृतव्यथात् १६। ये क्षत्रियाः क्षत्रियकन्यकायां । जाताश्च सत्क्षेत्रकुलेषु सत्सु । गृह्णंतु ते तद्विपरीतदेहा । नमंतु राज्यं रघवे निवेद्य १७। इति संवाच्य कुपितो लवः शस्त्रधनुर्धरः । उवाच मुनिपुत्रांस्तान्रोषगद्गदभाषितः १८। पश्यत क्षिप्रमेतस्य धृष्टत्वं क्षत्रियस्य वै । लिलेख यो भालपत्रे स्वप्रतापबलं नृपः १९। कोऽसौ रामः कः शत्रुघ्नः कीटाः स्वल्पबलाश्रिताः । क्षत्रियाणां कुले जाता एते न वयमुत्तमाः २०। एतस्य वीरसूर्माता जानकी न कुशप्रसूः । या रत्नं कुशसंज्ञं तु दधाराग्निमिवारणिः २१। इदानीं क्षत्रियत्वादि दर्शयिष्यामि सर्वतः । यदि क्षत्रियभूरेष भविष्यति च शत्रुहा २२। गृहीष्यति मया बद्धं वाहं यज्ञक्रियोचितम् । नोचेत्क्षत्रत्वमुन्मुच्य कुशस्य चरणार्चकः २३। अधुना मद्धनुर्मुक्तैः शरैः सुप्तो भविष्यति । अन्ये ये च महावीरा रणमंडलभूषणाः २४। इत्यादिवाक्यमुच्चार्य लवो जग्राह तं हयम् । तृणीकृत्य नृपान्सर्वांश्चापबाणधरो वरः २५। तदा मुनिसुताः प्रोचुर्लवं हयजिहीर्षकम् । अयोध्यानृपती रामो महाबलपराक्रमः २६। तस्य वाहं न गृह्णाति शक्रोऽपि स्वबलोद्धतः । मा गृहाण शृणुष्वेदं मद्वाक्यं हितसंयुतम् २७। इत्युक्तं स श्रुतौ धृत्वा जगाद स द्विजात्मजान् । यूयं बलं न जानीथ क्षत्रियाणां द्विजोत्तमाः २८। क्षत्रिया वीर्यशौंडीर्या द्विजा भोजनशालिनः । तस्माद्यूयं गृहे गत्वा भुंजंतु जननी हृतम् २९। इत्युक्तास्तेऽभवंस्तूष्णीं प्रेक्षंतस्तत्पराक्रमम् । लवस्य मुनिपुत्रास्ते संतस्थुर्दूरतो बहिः ३०। एवं व्यतिकरे वृत्ते सेवकास्तस्य भूपतेः । आयातास्तं हयं बद्धं दृष्ट्वा प्रोचुस्तदा लवम् ३१। बबंध को हयमहो रुष्टः कस्य च धर्मराट् । को बाणव्रजमध्यस्थः प्राप्स्यते परमां व्यथाम् ३२। तदा लवो जगादाशु मया बद्धोऽश्व उत्तमः । यो मोचयति तस्याशु रुष्टो भ्राता कुशो महान् ३३। यमः करिष्यति किमु ह्यागतोऽपि स्वयं प्रभुः । नत्वा गमिष्यति क्षिप्रं शरवृष्ट्या सुतोषितः ३४। शेष उवाच। इति वाक्यं समाकर्ण्य बालोयमिति तेब्रुवन् । समागता मोचयितुं हयं बद्धं तु ये हरेः ३५। तान्वैमोचयितुं प्राप्ताञ्छत्रुघ्नस्य च सेवकान् । कोदंडं करयोर्धृत्वा क्षुरप्रान्सममूमुचत् ३६। ते छिन्नबाहवः शोकाच्छत्रुघ्नं प्रतिसंगताः । पृष्टास्ते जगदुः सर्वे लवात्स्वभुजकृंतनम् ३७। इति श्रीपद्मपुराणे पातालखण्डे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे लवेन हयबंधनंनाम चतुःपंचाशत्तमोऽध्यायः ५४।

śeṣa uvāca| gataḥ prātaḥkriyāṃ kartuṃ samidhastatkriyārhakāḥ | ānetuṃ jānakīsūnurvṛto munisutairlavaḥ 1| dadarśa tatra yajñāśvaṃ svarṇapatreṇa cihnitam | kuṃkumāgarukastūrī divyagaṃdhena vāsitam 2| vilokya jātakutuko muniputrānuvāca saḥ | arvā kasya manovegaḥ prāpto daivānmadāśramam 3| āgacchaṃtu mayā sārdhaṃ prekṣaṃtāṃ mā bhayaṃ kṛthāḥ | ityuktvā sa lavastūrṇaṃ vāhasya nikaṭe gataḥ 4| sa rarāja samīpastho vāhasya raghuvaṃśajaḥ | dhanurbāṇadharaḥ skaṃdhe jayaṃta iva durjayaḥ 5| gatvā munisutaiḥ sārdhaṃ vācayāmāsa patrakam | bhālasthitaṃ spaṣṭavarṇarājirājitamuttamam 6| vivasvato mahānvaṃśaḥ sarvalokeṣu viśrutaḥ | yatra kopi parābādhī na paradravyalaṃpaṭaḥ 7| sūryavaṃśadhvajo dhanvī dhanurdīkṣā gururguruḥ | yaṃ devāḥ sāmarāḥ sarve namaṃti maṇimaulibhiḥ 8| tasyātmajo vīra baladarpahārī raghūdvahaḥ | rāmacaṃdro mahābhāgaḥ sarvaśūraśiromaṇiḥ 9| tanmātā kośalanṛpaputrīratnasamudbhavā | tasyāḥ kukṣibhavaṃ ratnaṃ rāmaḥ śatrukṣayaṃkaraḥ 10| karoti hayamedhaṃ sa brāhmaṇena suśikṣitaḥ | rāvaṇābhidhavipreṃdra vadhapāpāpanuttaye 11| mocitastena vāhānāṃ mukhyo'sau yājñiko hayaḥ | mahābalaparīvāro parikhābhiḥ surakṣitaḥ 12| tadrakṣako'sti madbhrātā śatrughno lavaṇāṃtakaḥ | hastyaśvarathapādātasaṃghasenāsamanvitaḥ 13| yasya rājña iti śreṣṭho māno jāyetsvakānmadāt | śūrā vayaṃ dhanurdhāri śreṣṭhā vayamihotkaṭāḥ 14| te gṛhṇaṃtu balādvāhaṃ ratnamālāvibhūṣitam | manovegaṃ kāmajavaṃ sarvagatyādhibhāsvaram 15| tato mocayitā bhrātā śatrughno līlayā haṭhāt | śarāsanavinirmukta vatsadaṃtakṛtavyathāt 16| ye kṣatriyāḥ kṣatriyakanyakāyāṃ | jātāśca satkṣetrakuleṣu satsu | gṛhṇaṃtu te tadviparītadehā | namaṃtu rājyaṃ raghave nivedya 17| iti saṃvācya kupito lavaḥ śastradhanurdharaḥ | uvāca muniputrāṃstānroṣagadgadabhāṣitaḥ 18| paśyata kṣiprametasya dhṛṣṭatvaṃ kṣatriyasya vai | lilekha yo bhālapatre svapratāpabalaṃ nṛpaḥ 19| ko'sau rāmaḥ kaḥ śatrughnaḥ kīṭāḥ svalpabalāśritāḥ | kṣatriyāṇāṃ kule jātā ete na vayamuttamāḥ 20| etasya vīrasūrmātā jānakī na kuśaprasūḥ | yā ratnaṃ kuśasaṃjñaṃ tu dadhārāgnimivāraṇiḥ 21| idānīṃ kṣatriyatvādi darśayiṣyāmi sarvataḥ | yadi kṣatriyabhūreṣa bhaviṣyati ca śatruhā 22| gṛhīṣyati mayā baddhaṃ vāhaṃ yajñakriyocitam | nocetkṣatratvamunmucya kuśasya caraṇārcakaḥ 23| adhunā maddhanurmuktaiḥ śaraiḥ supto bhaviṣyati | anye ye ca mahāvīrā raṇamaṃḍalabhūṣaṇāḥ 24| ityādivākyamuccārya lavo jagrāha taṃ hayam | tṛṇīkṛtya nṛpānsarvāṃścāpabāṇadharo varaḥ 25| tadā munisutāḥ procurlavaṃ hayajihīrṣakam | ayodhyānṛpatī rāmo mahābalaparākramaḥ 26| tasya vāhaṃ na gṛhṇāti śakro'pi svabaloddhataḥ | mā gṛhāṇa śṛṇuṣvedaṃ madvākyaṃ hitasaṃyutam 27| ityuktaṃ sa śrutau dhṛtvā jagāda sa dvijātmajān | yūyaṃ balaṃ na jānītha kṣatriyāṇāṃ dvijottamāḥ 28| kṣatriyā vīryaśauṃḍīryā dvijā bhojanaśālinaḥ | tasmādyūyaṃ gṛhe gatvā bhuṃjaṃtu jananī hṛtam 29| ityuktāste'bhavaṃstūṣṇīṃ prekṣaṃtastatparākramam | lavasya muniputrāste saṃtasthurdūrato bahiḥ 30| evaṃ vyatikare vṛtte sevakāstasya bhūpateḥ | āyātāstaṃ hayaṃ baddhaṃ dṛṣṭvā procustadā lavam 31| babaṃdha ko hayamaho ruṣṭaḥ kasya ca dharmarāṭ | ko bāṇavrajamadhyasthaḥ prāpsyate paramāṃ vyathām 32| tadā lavo jagādāśu mayā baddho'śva uttamaḥ | yo mocayati tasyāśu ruṣṭo bhrātā kuśo mahān 33| yamaḥ kariṣyati kimu hyāgato'pi svayaṃ prabhuḥ | natvā gamiṣyati kṣipraṃ śaravṛṣṭyā sutoṣitaḥ 34| śeṣa uvāca| iti vākyaṃ samākarṇya bāloyamiti tebruvan | samāgatā mocayituṃ hayaṃ baddhaṃ tu ye hareḥ 35| tānvaimocayituṃ prāptāñchatrughnasya ca sevakān | kodaṃḍaṃ karayordhṛtvā kṣuraprānsamamūmucat 36| te chinnabāhavaḥ śokācchatrughnaṃ pratisaṃgatāḥ | pṛṣṭāste jagaduḥ sarve lavātsvabhujakṛṃtanam 37| iti śrīpadmapurāṇe pātālakhaṇḍe śeṣavātsyāyanasaṃvāde rāmāśvamedhe lavena hayabaṃdhanaṃnāma catuḥpaṃcāśattamo'dhyāyaḥ 54|