Chapter 92

सूत उवाच-। इति तस्य वचः श्रुत्वा नारदस्य स भूपतिः । प्रणम्य विस्मितः प्राहचिंतयन्मनसा हरिम् १। अंबरीष उवाच-। कथमेतद्विमुह्यामः स्वल्पायासेन यन्मुने । शूद्रः पापसमाचारो लेभे ब्राह्मण्यमुत्तमम् २। ब्राह्मण्यं दुर्ल्लभं तात सुकृतैर्विविधैरपि । कथं माधवमासस्य स्नानेनैवाप सोऽधमः ३। न यज्ञदानैर्न तपोभिरुग्रैर्न पुण्यसंज्ञैरपरैरपीश । अस्मादृशो भूपतयोऽर्थवंतो न ते लभंतेऽवनिदैवतत्वम् ४। स गाधिसूनुर्विविधं तपोऽपि चिरंविधायानिशमेव घोरम् । कृच्छ्रेण लेभे शतवर्षपूर्णैरहो कथंचिद्बहुभिः प्रयत्नैः ५। कथं स वर्णाधम एष पापः स्वधर्महीनो धनवान दाता । पुण्यादनायासकृतादमुष्मादल्पादिहावाप स रामतत्त्वम् ६। नारद उवाच-। सत्यमुक्तं त्वया राजन्ब्राह्मण्यमतिदुर्ल्लभम् । तथापि गतयः सूक्ष्मा दुर्ज्ञेया धर्मतत्त्वतः ७। विचित्राणि च कर्माणि विचित्रा भूतभावना । विचित्राणि च भूतानि विचित्राः कर्मशक्तयः ८। कदाचित्सुकृतं कर्म कूटस्थं यदवापि तम् । केनचित्कर्मणा भूप शुभेन परिवर्धते ९। फलं ददाति सुमहत्तस्मिन्नपि च जन्मनि । धर्मो गहनसूक्ष्मोऽयं नीयते न यथा तथा १०। न तस्य फलदानस्य श्रूयते कालनिश्चयः । यत्किंचित्सुकृतं कर्मच्छन्नं पापांतरैरपि ११। तदागत्य कुतः क्वापि सुफलं च प्रयच्छति । कृतस्य नेह नाशोस्ति पुण्यस्य दुरितस्य च १२। तथापि बहुभिः पुण्यैर्दुरितं याति दारुणम् । यदुक्तं भवता राजन्नायासाधिक्यतो भवेत् १३। तत्फलं तत्र तत्रापि शृणु सत्यं मयोदितम् । अनायासमहायासौ यद्यल्पत्व महत्त्वयोः १४। महाव्रतास्ततस्ते स्युः सततं कर्मकादयः । सिंहव्याघ्रादिमूत्रादौ प्रयासा बहुलास्ततः १५। पंचगव्यप्रशस्तत्वं व्रतमध्ये ततो भवेत् । इति कर्तव्यबाहुल्यं महत्त्वं चेत्तदल्पता १६। जलाग्न्यादिप्रवेशस्य प्रसज्येत व्रतांतरात् । इदमल्पं महत्त्वं तदिति नैव नियामकः १७। फलं यथोदितं शास्त्रे तदेव स्यान्महोदयम् । यथाल्पनाशो महता महन्नाशस्तथाल्पतः १८। किंत्वल्पविस्फुलिंगेन तृणनाशः प्रदृश्यते । अजामिलोऽपि भूपाल दास्याः पतिरिति स्मृतः १९। धर्मपत्नीपरित्यागी नित्यं पापपथिस्थितः । म्रियमाणः सुताह्वानं चक्रे नारायणेति च २०। तथा यन्नामग्रहणात्पदं लेभे सुदुर्ल्लभम् । अनिच्छयापि दहति स्पृष्टो हुतवहो यथा २१। तथा दहति गोविंदनामव्याजादपीरितम् २२। हत्यायुतं शपनहा सहस्रमुग्रं गुर्वंगनाकोटिनिषेवणं च । स्तेयान्यशेषाणि हरेः प्रियेण गोविंदनाम्ना निहतानि सद्यः २३। विष्णुभक्तिमयं वीर यत्किंचित्क्रियतेऽल्पकम् । सुकृतं साधु विदुषा तदक्षयफलं भवेत् २४। संदेहो न च कर्तव्यो माधवे मासि माधवम् । समाराध्य जनो भक्त्या तत्तद्वांछितमाप्नुयात् २५। अपत्यं द्रविणं दारा धरा हर्म्यं हया गजाः । सुखानि स्वर्गमोक्षौ च न दूरे हरिभक्तितः २६। एवं शास्त्रोक्तविधिना स्वल्पेनापि न संशयः । पापस्य महतोऽपि स्यात्क्षयः सम्यग्विधानतः २७। फलाधिक्यं भवेद्विद्वन्नाधिक्याद्भावकर्मणोः । सूक्ष्मा धर्मस्य गतयो दुर्ज्ञेया विबुधैरपि २८। प्रियो माधवमासोऽयं माधवस्य महात्मनः । एकोऽपि त्रिषु लोकेषु समग्रेप्सितदायकः २९। पुण्येन गांगेन जलेन काले देशे बुधः स्नानपरः कथंचित् । आजन्मनो भावहतोऽपि दाता न शुध्यतीत्येव मतं ममैतत् ३०। प्रज्वाल्य वह्निं घृततैलसिक्तं प्रदक्षिणावर्तशिखं स्वकाले । प्रविश्य दग्धः किल भावदुष्टो न स्वर्गमाप्नोति फलं न चान्यत् ३१। गंगादितीर्थेषु वसंति देवा देवालये यक्षगणाश्च नित्यम् । विनाशनं यांति कृतोपवासा भावोज्झितास्तेन फलं लभंते ३२। भावं ततो हृत्कमले निधाय श्रीमाधवं माधवमासि भक्त्या । यजेत यः स्नानपरो विशुद्धः पुण्यं न शक्ता वयमस्य वक्तुम् ३३। इहार्थेऽपि पुरावृत्तमाकर्णय महीपते । विचित्रं कथयिष्यामि फलं किमपि कर्मणाम् ३४। तस्य माधवमासस्य प्रसादान्माधवस्य च । यथापि ब्राह्मणी काचित्स्वैरिण्याप शुभं फलम् ३५। दिवोदासेति विख्यातः पुरा कांतीश्वरोऽभवत् । तस्यापत्यं महारत्नं नारीणामुत्तमं सदा ३६। गुणरूपसमायुक्ता सुशीला चारुमंगला । दिव्यादेवीति विख्याता रूपेणाप्रतिमा भुवि ३७ (द्र. पद्मपुराण [https://sa.wikisource.org/s/fwm भूमिखण्ड, अध्यायः ८५.५४])। पित्रा त्वालोकिता सा तु रूपलावण्यसंयुता । स तां दृष्ट्वा दिवोदासो दिव्यां देवीं सुतां तदा ३८। कस्मै च दीयते कन्या सुवराय महात्मने । इति चिंतापरो भूत्वा समालोक्य नरोत्तमः ३९। रूपदेशस्य राजानं सम्यग्ज्ञात्वा महीपतिः । चित्रसेनं महात्मानं समाहूय ततो नृपः ४०। कन्यां ददौ दिवोदासश्चित्रसेनाय धीमते । तस्या विवाहकालस्य संप्राप्ते समये नृप ४१। मृतोऽसौ चित्रसेनस्तु कालधर्मेण वै किल । दिवोदासश्च धर्मात्मा चिंतयामास भूपतिः ४२। ब्राह्मणांश्च समाहूय पप्रच्छ नृपनंदन । अस्या विवाहकाले तु चित्रसेनो दिवं गतः ४३। अस्यास्तु कीदृशं कर्म भविष्यति ब्रुवंतु मे । ब्राह्मण उवाच-। विवाहो जायते राजन्कन्यायास्तु विधानतः ४४। पतिर्मृत्युं प्रयात्येव यो वा त्यागं करोति च । महाधिव्याधिना भीतस्त्यागं कृत्वा प्रयाति च ४५। प्रव्राजितो भवेद्राजन्धर्मशास्त्रेषु दृश्यते । तस्यां रजस्वलायां च अन्यः पतिर्विधीयते ४६। विवाहं तु प्रधानेन पिता कुर्यान्न संशयः । एवं राजन्समादिष्टं धर्मशास्त्रे शुभैर्जनैः ४७। विवाहः क्रियतामस्या इत्यूचुस्ते द्विजोत्तमाः । दिवोदासश्च धर्मात्मा ब्राह्मणैस्तु प्रणोदितः ४८। विवाहार्थं महाराज मानसं कृतवान्नृप । पुनर्दत्ता प्रदानेन दिव्यादेवी नृपोत्तम ४९। पुष्पसेनाय पुण्याय तस्मै राज्ञे महात्मने । मृत्युधर्मं गतो राजा विवाहसमयेऽपि सः ५०। यदा यदा महाभागो दिव्यादेव्याश्च भूपतिः । करोति स पितोद्योगं विवाहस्यातिदुःखितः ५१। भर्तापि म्रियते काले प्राप्तलग्नस्तदा तदा । एकविंशतिभर्तारः कालेकाले मृतास्ततः ५२। ततो राजा महादुःखी संजातः ख्यातविक्रमः । समालोक्य तमाहूय मंत्रिभिः सह निश्चलः ५३। स्वयंवरे महाबुद्धिं चकार पृथिवीपतिः । अथ तेन समाहूता राजानो विविधा नृपाः ५४। स्वयंवरार्थं वै तस्या बहवो धर्मतत्पराः । तस्यास्तु रूपसंक्षुब्धा मृत्युना प्रेषिता नृपाः ५५। संग्रामं चक्रिरे मूढा मृतास्तेऽथ परस्परम् । एवं तेषां क्षयो जातः क्षत्त्रियाणां नरेश्वर ५६। दिव्यादेवी च दुःखार्ता रुरोद करुणं ततः । बालामालोक्य तां राजा रुदंतीं चातिदुःखिताम् ५७। पुरोधसं च धर्मज्ञं ज्ञानवंतं तपस्विनम् । जातूकर्णं प्रणम्यादौ विनयान्वितकंधरः ५८। दिवोदास उवाच-। कथयस्व प्रसादेन किमेतस्याहि पातकम् । दिव्यादेव्यास्तु मे पुत्र्या यदेतच्चेष्टितं कृतम् ५९। जातूकर्ण उवाच-। तस्यास्तु चेष्टितं वीर दिव्यादेव्या वदाम्यहम् । पूर्वजन्मकृतं सर्वं तन्मे निगदतः शृणु ६०। आस्ते वाराणसी पुण्या नगरी पापनाशिनी । तस्यामास्ते महाप्राज्ञः सुवीरो नाम नामतः ६१। वैश्यजात्यां समुत्पन्नो धनधान्यसमाकुलः । तस्य भार्या महाप्राज्ञ चित्रानाम सुविस्मृता ६२। कुलाचारं परित्यज्य दुराचारेण वर्तते । न मन्यते हि भर्तारं रौद्रकृत्ये च वर्तते ६३। पुण्यकार्यविहीना तु पापं चरति दुर्मतिः । भर्तारं भर्त्सते नित्यं स्वैरिणी कलहप्रिया ६४। नित्यं परगृहे वास निरता भ्रमतेऽधिकम् । परच्छिद्रं समापश्येद्दुष्टाभूतेषु सर्वदा ६५। साधुनिंदारता पापा बहुहास्यकरी सदा । कुसंगतिरता वाचा दुराचारजनप्रिया ६६। धूर्ताधर्मजनद्वेषकरी चानृतभाषिणी । विज्ञायैवं सुवीरोऽस्या उपयेमे ततोऽपराम् ६७। तया नवीनया वीरो भार्यया सहितोऽनिशम् । यथासुखं स बुभुजे विषयान्मनसः प्रियान् ६८। धर्माचारेण पुण्यात्मा सत्यपुण्यमतिः सदा । सत्ययामितया सत्या सुमत्याराधितो बभौ ६९। निरस्ता तेन सा चित्रा विचित्रा वरवर्णिनी । स्वैरिणी गुणसंसर्गधर्मविद्वेषिणी ततः ७०। भ्रमते जारसंयुक्ता मुक्ताचारा गतत्रपा । सा पापरतसंयुक्ता रक्ता दूती विकर्मणि ७१। कुशला कुट्टिनीकर्म कलासु त्वन्ययोषिताम् । गृहभंगमसौ चक्रे वक्रेण मनसा हिता ७२। साध्वीं नारीं समाहूय पापवाक्यैश्च नोदयेत् । नर्मलोभकथाकेलि प्रत्ययोत्पत्तिहेतुभिः ७३। मनांसि चालयेत्पापा पुरुषाणां च योषिताम् । साधूनां सा स्त्रियो भव्याः परेभ्यः प्रतिपादयेत् ७४। कारयत्येव कपटं धर्मग्रामविवर्जनम् । एवं वर्षशतं भुक्त्वा पश्चाद्वेश्याविधिस्थिता ७५। कालेन निधनं प्राप्ता सततं पापनिश्चया । जाता तव गृहे पुत्री दिव्यादेवीति सा सुता ७६। सुंदरी रूपसंपन्ना पुरा दृष्टेन नोदिता । नारद उवाच-। इति तस्य वचः श्रुत्वा दिवोदासोऽतिविस्मितः । उवाच राजा मधुरं जातूकर्णं मुनिं वचः ७७। दिवोदास उवाच-। यदीदृशी सा दुरितप्रचारा सदा दुराचाररता प्रयाता । कथं ममश्रीपतिदैवतस्य महाकुलीनस्य सुतानुरूपा ७८। सुदुर्ल्लभं राजकुले विशाले लेभे च सा श्रीमतिजन्मधन्यम् । पुण्येन केनापि मुने पवित्रे चित्रा विचित्रेण च कर्मकर्त्री ७९। नारद उवाच-। इति तस्य वचः श्रुत्वा भूमिपस्य मुनिस्ततः । किञ्चिद्विहस्य तु प्राज्ञो वचः सूनृतमब्रवीत् ८०। जातूकर्ण उवाच-। चित्रा विचित्रसुरतैरथ वंचयंती प्रच्छन्नकामुकविटान्धनधीविहीनान् । वेश्या बभूव विषपानमितश्चरित्वा कालेन नागनगरे महति प्रसिद्धे ८१। कोऽपि तत्र समायातः सायं विप्रः समार्दितः । अर्दमानो विशुद्धात्मा नगरे नागसंज्ञके ८२। अपश्यन्नपरं स्थानं मूढश्चित्रागृहं ययौ । तया संमोहितोऽत्यर्थं वेश्यया दृष्टियोगतः ८३। पादसंवाहनस्नानतांबूलासनभोजनैः । विलासैस्तोषितः सोऽपि खेदहीनोऽभवत्तदा ८४। ततो विचित्रैः सुरतोपचारैरदृष्टबुद्ध्यैव तया स विप्रः । संसेवितोऽयं रजनीमशेषामवाहयद्भावविशेषलुब्धः ८५। प्रातः प्रयाणाभिमुखः कथंचिदुवाच चित्रामनुरक्तचित्तः । संतोषितः स्वैश्चरितैः स्वकृत्यैर्वचस्तयाचैकधिया तदानीम् ८६। ब्राह्मण उवाच-। कार्यः प्रत्युपकारस्ते तोषितेन मया प्रिये । स्वदृढं च निजं दुःखं कथयाम्यविशेषतः ८७। पुरा कथां हि वदतां विप्राणां नर्मदातटे । शुभं यत्सर्वपापघ्नं तदाकर्णय सादरम् ८८। यो दिनत्रयमपि प्रयत्नतः स्नाति मेषउपयादि भास्करे । भास्करेऽनुदित एव माधवे मासि सोऽघनिचयैर्विमुच्यते ८९। संपूर्णमपि वैशाखे यो बहिः स्नानमाचरेत् । विधिना माधवं देवमर्चयेत्सोपि पापहा ९०। पुण्यतीर्थे विशेषेण स्नानदानक्रियादिभिः । महापापैर्विमुच्येत मानवो मासि माधवे ९१। तावन्महापापचयः शरीरे शरीरिणस्तिष्ठति निर्विशंकः । यावन्मुदा चोषसि मेषराशिमुपागते मज्जति नो दिनेशे ९२। एवमाकर्णितस्तेषां विप्राणां वदतां मया । अनेकदुरितांभोधि तरणे पोत उत्तमः ९३। अदूरे शिवदेहा च वर्ततेऽसौ सरिद्वरा । तत्र स्नातुं गमिष्येऽहं तदाघौघवधाय च ९४। यदि ते रोचते कांते विरक्तं वामनो भवेत् । तन्मया त्वं समागच्छ वैशाखस्नानहेतवे ९५। अनित्यं जीवितमिदं यौवनं चातिसुंदरम् । हेतुर्नरकवासस्य दुर्वारश्च स नो भवेत् ९६। आराधितस्त्वयाहं च पातितो दुरितार्णवे । महतामपि यत्सत्यं दुष्टस्थितशरीरिणाम् ९७। किमत्र बहुनोक्तेन न विलंबोचितः क्षणः । उद्धरिष्येऽपि भवतीं विरक्तिर्यदि ते हृदि ९८। चित्रोवाच-। स्वामिन्न दृष्टयोगेन तव संगतिधर्मतः । ध्रुवं विरक्तं मच्चेतो निंद्यमेतद्भवं प्रति ९९। नूनमेवं मया शास्त्रे श्रुतं यत्साधुसंगमः । अचिंत्यायै नमस्तस्यै ततो नियतायै पुनः १००। जातूकर्ण उवाच-। इति भाष्यततस्तेन समं चित्रा ययौ तदा । विद्यमानं धनं किंचिदादाय मुनिनोदिता १०१। ततः परं सोऽपि पुनर्द्विजन्मा वैशाखमासे शिवदेहदेहम् । अवाप सस्नौ च दिनेशमस्यै स्नानाय सद्योऽथ ददौ दयालुः १०२। हृदयालुरयं विप्रः स्नापयामास तां तदा । यथोचितविधानेन चित्रामुच्चित्रभाषिणीम् १०३। वैशाखस्नानमाहात्म्यं तत्र शुश्राव सा मुदा । पठमानेषु विप्रेषु पुराणानि पृथक्पृथक् १०४। यस्य श्रवणमात्रेण क्षीयते दुरितांधकः । यथा सूर्योदये नैव तिमिरौघः प्रणश्यति १०५। सा शिवे शिवतनूजले पुनः स्नानतोऽजनिकरे विधानतः । स्नानतो विमलमानसोदया सूर्यकांतिरिव निर्मला बभौ १०६। तत्र मज्जंति रेवायां सेवायां निरता हरेः । वैशाखे विविधा लोका लोकानंत्यमभीप्सवः १०७। ये नर्मदायामिह शर्मदायामशुद्धकायानपि शोधयंति । विशेषतो माधवमासि मर्त्या भवंति मर्त्याधिपलोकलीलाः १०८। आजन्मनोऽघस्मरणेन रेवा निहंति दृष्टा दशजन्मजं पुनः । स्नाता कथं चिच्छतयोनिजातं संसेविता यच्छति रुद्रलोकम् १०९। सकलं माधवं मासं सा चित्रा नर्मदाजले । सस्नौ किंचिद्ददौ दानं शक्त्या विप्रेषु नित्यशः ११०। सर्वपापहरं स्तोत्रं शृणोति श्रद्धया हरेः । विप्राणां तत्र पठतां संगादस्य द्विजन्मनः १११। निमज्ज्य सा माधवमासि पूर्णे रेवाजले तत्र महीसुरेभ्यः । अच्छिद्रमासाद्य यथाविधानं तत्रापि चित्रापि चकार मासम् ११२। कुटीरकं तं तु नवं विधाय सुदेवनामापि स भूमिदेवः । उवास रेवासलिले निमज्जंश्चित्रोपरोधादनिशं दयातः ११३। अथ कालेन कियता कालधर्ममुपेयिवान् । विप्रस्तदनु सा चित्रा चिरेणैव मृता नृप ११४। तेन माधवमासस्य सुकृतेन तदैव सा । पुत्री तवाभवन्नूनमदृष्ट्वा यमयातनाम् ११५। तस्य कर्मविपाकोऽयं यदाप्तं भूपतेः कुलम् । वैष्णवं विशदं वीर दुष्प्राप्यं पापकर्मभिः ११६। दिव्यादेवी वरं नाम जातं चास्यां नरोत्तम । यच्च दत्तवती चान्नं भोग्यसौख्यसुखानि च ११७। ब्राह्मणाय पुरा तस्मै गणिकात्वेऽपि संगता । स्नात्वा च माधवे मासि किंचित्तत्रापि यद्ददौ ११८। तस्य दानस्य सा भुंक्ते स्नानस्य च फलोदयम् । पिबते शीतलं तोयं मिष्टान्नं च तथानिशम् ११९। दिव्यान्भोगान्प्रभुंजाना वर्तते च प्रभोर्गृहे । भुंजते विधिदत्तं च दुःखशोकादिपीडिता १२०। यत्पुरा नरनारीणां गृहभंगरताऽभवत् । तस्यकर्मविपाकोऽयमस्याः किंचिदुपस्थितः १२१। माधवस्नानमाहात्म्याद्विनैव यमयातनाम् । महापापापि ते वीर सुंदरी सा सुताभवत् १२२। एतत्ते सर्वमाख्यातं तव पुत्र्या विचेष्टितम् । सर्वजन्मभवं वीर कर्म दुष्कर्मसंभवम् १२३। इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे वैशाखमासमाहात्म्ये चित्रोपाख्याने द्विनवतितमोऽध्यायः ९२।

sūta uvāca-| iti tasya vacaḥ śrutvā nāradasya sa bhūpatiḥ | praṇamya vismitaḥ prāhaciṃtayanmanasā harim 1| aṃbarīṣa uvāca-| kathametadvimuhyāmaḥ svalpāyāsena yanmune | śūdraḥ pāpasamācāro lebhe brāhmaṇyamuttamam 2| brāhmaṇyaṃ durllabhaṃ tāta sukṛtairvividhairapi | kathaṃ mādhavamāsasya snānenaivāpa so'dhamaḥ 3| na yajñadānairna tapobhirugrairna puṇyasaṃjñairaparairapīśa | asmādṛśo bhūpatayo'rthavaṃto na te labhaṃte'vanidaivatatvam 4| sa gādhisūnurvividhaṃ tapo'pi ciraṃvidhāyāniśameva ghoram | kṛcchreṇa lebhe śatavarṣapūrṇairaho kathaṃcidbahubhiḥ prayatnaiḥ 5| kathaṃ sa varṇādhama eṣa pāpaḥ svadharmahīno dhanavāna dātā | puṇyādanāyāsakṛtādamuṣmādalpādihāvāpa sa rāmatattvam 6| nārada uvāca-| satyamuktaṃ tvayā rājanbrāhmaṇyamatidurllabham | tathāpi gatayaḥ sūkṣmā durjñeyā dharmatattvataḥ 7| vicitrāṇi ca karmāṇi vicitrā bhūtabhāvanā | vicitrāṇi ca bhūtāni vicitrāḥ karmaśaktayaḥ 8| kadācitsukṛtaṃ karma kūṭasthaṃ yadavāpi tam | kenacitkarmaṇā bhūpa śubhena parivardhate 9| phalaṃ dadāti sumahattasminnapi ca janmani | dharmo gahanasūkṣmo'yaṃ nīyate na yathā tathā 10| na tasya phaladānasya śrūyate kālaniścayaḥ | yatkiṃcitsukṛtaṃ karmacchannaṃ pāpāṃtarairapi 11| tadāgatya kutaḥ kvāpi suphalaṃ ca prayacchati | kṛtasya neha nāśosti puṇyasya duritasya ca 12| tathāpi bahubhiḥ puṇyairduritaṃ yāti dāruṇam | yaduktaṃ bhavatā rājannāyāsādhikyato bhavet 13| tatphalaṃ tatra tatrāpi śṛṇu satyaṃ mayoditam | anāyāsamahāyāsau yadyalpatva mahattvayoḥ 14| mahāvratāstataste syuḥ satataṃ karmakādayaḥ | siṃhavyāghrādimūtrādau prayāsā bahulāstataḥ 15| paṃcagavyapraśastatvaṃ vratamadhye tato bhavet | iti kartavyabāhulyaṃ mahattvaṃ cettadalpatā 16| jalāgnyādipraveśasya prasajyeta vratāṃtarāt | idamalpaṃ mahattvaṃ taditi naiva niyāmakaḥ 17| phalaṃ yathoditaṃ śāstre tadeva syānmahodayam | yathālpanāśo mahatā mahannāśastathālpataḥ 18| kiṃtvalpavisphuliṃgena tṛṇanāśaḥ pradṛśyate | ajāmilo'pi bhūpāla dāsyāḥ patiriti smṛtaḥ 19| dharmapatnīparityāgī nityaṃ pāpapathisthitaḥ | mriyamāṇaḥ sutāhvānaṃ cakre nārāyaṇeti ca 20| tathā yannāmagrahaṇātpadaṃ lebhe sudurllabham | anicchayāpi dahati spṛṣṭo hutavaho yathā 21| tathā dahati goviṃdanāmavyājādapīritam 22| hatyāyutaṃ śapanahā sahasramugraṃ gurvaṃganākoṭiniṣevaṇaṃ ca | steyānyaśeṣāṇi hareḥ priyeṇa goviṃdanāmnā nihatāni sadyaḥ 23| viṣṇubhaktimayaṃ vīra yatkiṃcitkriyate'lpakam | sukṛtaṃ sādhu viduṣā tadakṣayaphalaṃ bhavet 24| saṃdeho na ca kartavyo mādhave māsi mādhavam | samārādhya jano bhaktyā tattadvāṃchitamāpnuyāt 25| apatyaṃ draviṇaṃ dārā dharā harmyaṃ hayā gajāḥ | sukhāni svargamokṣau ca na dūre haribhaktitaḥ 26| evaṃ śāstroktavidhinā svalpenāpi na saṃśayaḥ | pāpasya mahato'pi syātkṣayaḥ samyagvidhānataḥ 27| phalādhikyaṃ bhavedvidvannādhikyādbhāvakarmaṇoḥ | sūkṣmā dharmasya gatayo durjñeyā vibudhairapi 28| priyo mādhavamāso'yaṃ mādhavasya mahātmanaḥ | eko'pi triṣu lokeṣu samagrepsitadāyakaḥ 29| puṇyena gāṃgena jalena kāle deśe budhaḥ snānaparaḥ kathaṃcit | ājanmano bhāvahato'pi dātā na śudhyatītyeva mataṃ mamaitat 30| prajvālya vahniṃ ghṛtatailasiktaṃ pradakṣiṇāvartaśikhaṃ svakāle | praviśya dagdhaḥ kila bhāvaduṣṭo na svargamāpnoti phalaṃ na cānyat 31| gaṃgāditīrtheṣu vasaṃti devā devālaye yakṣagaṇāśca nityam | vināśanaṃ yāṃti kṛtopavāsā bhāvojjhitāstena phalaṃ labhaṃte 32| bhāvaṃ tato hṛtkamale nidhāya śrīmādhavaṃ mādhavamāsi bhaktyā | yajeta yaḥ snānaparo viśuddhaḥ puṇyaṃ na śaktā vayamasya vaktum 33| ihārthe'pi purāvṛttamākarṇaya mahīpate | vicitraṃ kathayiṣyāmi phalaṃ kimapi karmaṇām 34| tasya mādhavamāsasya prasādānmādhavasya ca | yathāpi brāhmaṇī kācitsvairiṇyāpa śubhaṃ phalam 35| divodāseti vikhyātaḥ purā kāṃtīśvaro'bhavat | tasyāpatyaṃ mahāratnaṃ nārīṇāmuttamaṃ sadā 36| guṇarūpasamāyuktā suśīlā cārumaṃgalā | divyādevīti vikhyātā rūpeṇāpratimā bhuvi 37 (dra. padmapurāṇa [https://sa.wikisource.org/s/fwm bhūmikhaṇḍa, adhyāyaḥ 85.54])| pitrā tvālokitā sā tu rūpalāvaṇyasaṃyutā | sa tāṃ dṛṣṭvā divodāso divyāṃ devīṃ sutāṃ tadā 38| kasmai ca dīyate kanyā suvarāya mahātmane | iti ciṃtāparo bhūtvā samālokya narottamaḥ 39| rūpadeśasya rājānaṃ samyagjñātvā mahīpatiḥ | citrasenaṃ mahātmānaṃ samāhūya tato nṛpaḥ 40| kanyāṃ dadau divodāsaścitrasenāya dhīmate | tasyā vivāhakālasya saṃprāpte samaye nṛpa 41| mṛto'sau citrasenastu kāladharmeṇa vai kila | divodāsaśca dharmātmā ciṃtayāmāsa bhūpatiḥ 42| brāhmaṇāṃśca samāhūya papraccha nṛpanaṃdana | asyā vivāhakāle tu citraseno divaṃ gataḥ 43| asyāstu kīdṛśaṃ karma bhaviṣyati bruvaṃtu me | brāhmaṇa uvāca-| vivāho jāyate rājankanyāyāstu vidhānataḥ 44| patirmṛtyuṃ prayātyeva yo vā tyāgaṃ karoti ca | mahādhivyādhinā bhītastyāgaṃ kṛtvā prayāti ca 45| pravrājito bhavedrājandharmaśāstreṣu dṛśyate | tasyāṃ rajasvalāyāṃ ca anyaḥ patirvidhīyate 46| vivāhaṃ tu pradhānena pitā kuryānna saṃśayaḥ | evaṃ rājansamādiṣṭaṃ dharmaśāstre śubhairjanaiḥ 47| vivāhaḥ kriyatāmasyā ityūcuste dvijottamāḥ | divodāsaśca dharmātmā brāhmaṇaistu praṇoditaḥ 48| vivāhārthaṃ mahārāja mānasaṃ kṛtavānnṛpa | punardattā pradānena divyādevī nṛpottama 49| puṣpasenāya puṇyāya tasmai rājñe mahātmane | mṛtyudharmaṃ gato rājā vivāhasamaye'pi saḥ 50| yadā yadā mahābhāgo divyādevyāśca bhūpatiḥ | karoti sa pitodyogaṃ vivāhasyātiduḥkhitaḥ 51| bhartāpi mriyate kāle prāptalagnastadā tadā | ekaviṃśatibhartāraḥ kālekāle mṛtāstataḥ 52| tato rājā mahāduḥkhī saṃjātaḥ khyātavikramaḥ | samālokya tamāhūya maṃtribhiḥ saha niścalaḥ 53| svayaṃvare mahābuddhiṃ cakāra pṛthivīpatiḥ | atha tena samāhūtā rājāno vividhā nṛpāḥ 54| svayaṃvarārthaṃ vai tasyā bahavo dharmatatparāḥ | tasyāstu rūpasaṃkṣubdhā mṛtyunā preṣitā nṛpāḥ 55| saṃgrāmaṃ cakrire mūḍhā mṛtāste'tha parasparam | evaṃ teṣāṃ kṣayo jātaḥ kṣattriyāṇāṃ nareśvara 56| divyādevī ca duḥkhārtā ruroda karuṇaṃ tataḥ | bālāmālokya tāṃ rājā rudaṃtīṃ cātiduḥkhitām 57| purodhasaṃ ca dharmajñaṃ jñānavaṃtaṃ tapasvinam | jātūkarṇaṃ praṇamyādau vinayānvitakaṃdharaḥ 58| divodāsa uvāca-| kathayasva prasādena kimetasyāhi pātakam | divyādevyāstu me putryā yadetacceṣṭitaṃ kṛtam 59| jātūkarṇa uvāca-| tasyāstu ceṣṭitaṃ vīra divyādevyā vadāmyaham | pūrvajanmakṛtaṃ sarvaṃ tanme nigadataḥ śṛṇu 60| āste vārāṇasī puṇyā nagarī pāpanāśinī | tasyāmāste mahāprājñaḥ suvīro nāma nāmataḥ 61| vaiśyajātyāṃ samutpanno dhanadhānyasamākulaḥ | tasya bhāryā mahāprājña citrānāma suvismṛtā 62| kulācāraṃ parityajya durācāreṇa vartate | na manyate hi bhartāraṃ raudrakṛtye ca vartate 63| puṇyakāryavihīnā tu pāpaṃ carati durmatiḥ | bhartāraṃ bhartsate nityaṃ svairiṇī kalahapriyā 64| nityaṃ paragṛhe vāsa niratā bhramate'dhikam | paracchidraṃ samāpaśyedduṣṭābhūteṣu sarvadā 65| sādhuniṃdāratā pāpā bahuhāsyakarī sadā | kusaṃgatiratā vācā durācārajanapriyā 66| dhūrtādharmajanadveṣakarī cānṛtabhāṣiṇī | vijñāyaivaṃ suvīro'syā upayeme tato'parām 67| tayā navīnayā vīro bhāryayā sahito'niśam | yathāsukhaṃ sa bubhuje viṣayānmanasaḥ priyān 68| dharmācāreṇa puṇyātmā satyapuṇyamatiḥ sadā | satyayāmitayā satyā sumatyārādhito babhau 69| nirastā tena sā citrā vicitrā varavarṇinī | svairiṇī guṇasaṃsargadharmavidveṣiṇī tataḥ 70| bhramate jārasaṃyuktā muktācārā gatatrapā | sā pāparatasaṃyuktā raktā dūtī vikarmaṇi 71| kuśalā kuṭṭinīkarma kalāsu tvanyayoṣitām | gṛhabhaṃgamasau cakre vakreṇa manasā hitā 72| sādhvīṃ nārīṃ samāhūya pāpavākyaiśca nodayet | narmalobhakathākeli pratyayotpattihetubhiḥ 73| manāṃsi cālayetpāpā puruṣāṇāṃ ca yoṣitām | sādhūnāṃ sā striyo bhavyāḥ parebhyaḥ pratipādayet 74| kārayatyeva kapaṭaṃ dharmagrāmavivarjanam | evaṃ varṣaśataṃ bhuktvā paścādveśyāvidhisthitā 75| kālena nidhanaṃ prāptā satataṃ pāpaniścayā | jātā tava gṛhe putrī divyādevīti sā sutā 76| suṃdarī rūpasaṃpannā purā dṛṣṭena noditā | nārada uvāca-| iti tasya vacaḥ śrutvā divodāso'tivismitaḥ | uvāca rājā madhuraṃ jātūkarṇaṃ muniṃ vacaḥ 77| divodāsa uvāca-| yadīdṛśī sā duritapracārā sadā durācāraratā prayātā | kathaṃ mamaśrīpatidaivatasya mahākulīnasya sutānurūpā 78| sudurllabhaṃ rājakule viśāle lebhe ca sā śrīmatijanmadhanyam | puṇyena kenāpi mune pavitre citrā vicitreṇa ca karmakartrī 79| nārada uvāca-| iti tasya vacaḥ śrutvā bhūmipasya munistataḥ | kiñcidvihasya tu prājño vacaḥ sūnṛtamabravīt 80| jātūkarṇa uvāca-| citrā vicitrasuratairatha vaṃcayaṃtī pracchannakāmukaviṭāndhanadhīvihīnān | veśyā babhūva viṣapānamitaścaritvā kālena nāganagare mahati prasiddhe 81| ko'pi tatra samāyātaḥ sāyaṃ vipraḥ samārditaḥ | ardamāno viśuddhātmā nagare nāgasaṃjñake 82| apaśyannaparaṃ sthānaṃ mūḍhaścitrāgṛhaṃ yayau | tayā saṃmohito'tyarthaṃ veśyayā dṛṣṭiyogataḥ 83| pādasaṃvāhanasnānatāṃbūlāsanabhojanaiḥ | vilāsaistoṣitaḥ so'pi khedahīno'bhavattadā 84| tato vicitraiḥ suratopacārairadṛṣṭabuddhyaiva tayā sa vipraḥ | saṃsevito'yaṃ rajanīmaśeṣāmavāhayadbhāvaviśeṣalubdhaḥ 85| prātaḥ prayāṇābhimukhaḥ kathaṃciduvāca citrāmanuraktacittaḥ | saṃtoṣitaḥ svaiścaritaiḥ svakṛtyairvacastayācaikadhiyā tadānīm 86| brāhmaṇa uvāca-| kāryaḥ pratyupakāraste toṣitena mayā priye | svadṛḍhaṃ ca nijaṃ duḥkhaṃ kathayāmyaviśeṣataḥ 87| purā kathāṃ hi vadatāṃ viprāṇāṃ narmadātaṭe | śubhaṃ yatsarvapāpaghnaṃ tadākarṇaya sādaram 88| yo dinatrayamapi prayatnataḥ snāti meṣaupayādi bhāskare | bhāskare'nudita eva mādhave māsi so'ghanicayairvimucyate 89| saṃpūrṇamapi vaiśākhe yo bahiḥ snānamācaret | vidhinā mādhavaṃ devamarcayetsopi pāpahā 90| puṇyatīrthe viśeṣeṇa snānadānakriyādibhiḥ | mahāpāpairvimucyeta mānavo māsi mādhave 91| tāvanmahāpāpacayaḥ śarīre śarīriṇastiṣṭhati nirviśaṃkaḥ | yāvanmudā coṣasi meṣarāśimupāgate majjati no dineśe 92| evamākarṇitasteṣāṃ viprāṇāṃ vadatāṃ mayā | anekaduritāṃbhodhi taraṇe pota uttamaḥ 93| adūre śivadehā ca vartate'sau saridvarā | tatra snātuṃ gamiṣye'haṃ tadāghaughavadhāya ca 94| yadi te rocate kāṃte viraktaṃ vāmano bhavet | tanmayā tvaṃ samāgaccha vaiśākhasnānahetave 95| anityaṃ jīvitamidaṃ yauvanaṃ cātisuṃdaram | heturnarakavāsasya durvāraśca sa no bhavet 96| ārādhitastvayāhaṃ ca pātito duritārṇave | mahatāmapi yatsatyaṃ duṣṭasthitaśarīriṇām 97| kimatra bahunoktena na vilaṃbocitaḥ kṣaṇaḥ | uddhariṣye'pi bhavatīṃ viraktiryadi te hṛdi 98| citrovāca-| svāminna dṛṣṭayogena tava saṃgatidharmataḥ | dhruvaṃ viraktaṃ macceto niṃdyametadbhavaṃ prati 99| nūnamevaṃ mayā śāstre śrutaṃ yatsādhusaṃgamaḥ | aciṃtyāyai namastasyai tato niyatāyai punaḥ 100| jātūkarṇa uvāca-| iti bhāṣyatatastena samaṃ citrā yayau tadā | vidyamānaṃ dhanaṃ kiṃcidādāya muninoditā 101| tataḥ paraṃ so'pi punardvijanmā vaiśākhamāse śivadehadeham | avāpa sasnau ca dineśamasyai snānāya sadyo'tha dadau dayāluḥ 102| hṛdayālurayaṃ vipraḥ snāpayāmāsa tāṃ tadā | yathocitavidhānena citrāmuccitrabhāṣiṇīm 103| vaiśākhasnānamāhātmyaṃ tatra śuśrāva sā mudā | paṭhamāneṣu vipreṣu purāṇāni pṛthakpṛthak 104| yasya śravaṇamātreṇa kṣīyate duritāṃdhakaḥ | yathā sūryodaye naiva timiraughaḥ praṇaśyati 105| sā śive śivatanūjale punaḥ snānato'janikare vidhānataḥ | snānato vimalamānasodayā sūryakāṃtiriva nirmalā babhau 106| tatra majjaṃti revāyāṃ sevāyāṃ niratā hareḥ | vaiśākhe vividhā lokā lokānaṃtyamabhīpsavaḥ 107| ye narmadāyāmiha śarmadāyāmaśuddhakāyānapi śodhayaṃti | viśeṣato mādhavamāsi martyā bhavaṃti martyādhipalokalīlāḥ 108| ājanmano'ghasmaraṇena revā nihaṃti dṛṣṭā daśajanmajaṃ punaḥ | snātā kathaṃ cicchatayonijātaṃ saṃsevitā yacchati rudralokam 109| sakalaṃ mādhavaṃ māsaṃ sā citrā narmadājale | sasnau kiṃciddadau dānaṃ śaktyā vipreṣu nityaśaḥ 110| sarvapāpaharaṃ stotraṃ śṛṇoti śraddhayā hareḥ | viprāṇāṃ tatra paṭhatāṃ saṃgādasya dvijanmanaḥ 111| nimajjya sā mādhavamāsi pūrṇe revājale tatra mahīsurebhyaḥ | acchidramāsādya yathāvidhānaṃ tatrāpi citrāpi cakāra māsam 112| kuṭīrakaṃ taṃ tu navaṃ vidhāya sudevanāmāpi sa bhūmidevaḥ | uvāsa revāsalile nimajjaṃścitroparodhādaniśaṃ dayātaḥ 113| atha kālena kiyatā kāladharmamupeyivān | viprastadanu sā citrā cireṇaiva mṛtā nṛpa 114| tena mādhavamāsasya sukṛtena tadaiva sā | putrī tavābhavannūnamadṛṣṭvā yamayātanām 115| tasya karmavipāko'yaṃ yadāptaṃ bhūpateḥ kulam | vaiṣṇavaṃ viśadaṃ vīra duṣprāpyaṃ pāpakarmabhiḥ 116| divyādevī varaṃ nāma jātaṃ cāsyāṃ narottama | yacca dattavatī cānnaṃ bhogyasaukhyasukhāni ca 117| brāhmaṇāya purā tasmai gaṇikātve'pi saṃgatā | snātvā ca mādhave māsi kiṃcittatrāpi yaddadau 118| tasya dānasya sā bhuṃkte snānasya ca phalodayam | pibate śītalaṃ toyaṃ miṣṭānnaṃ ca tathāniśam 119| divyānbhogānprabhuṃjānā vartate ca prabhorgṛhe | bhuṃjate vidhidattaṃ ca duḥkhaśokādipīḍitā 120| yatpurā naranārīṇāṃ gṛhabhaṃgaratā'bhavat | tasyakarmavipāko'yamasyāḥ kiṃcidupasthitaḥ 121| mādhavasnānamāhātmyādvinaiva yamayātanām | mahāpāpāpi te vīra suṃdarī sā sutābhavat 122| etatte sarvamākhyātaṃ tava putryā viceṣṭitam | sarvajanmabhavaṃ vīra karma duṣkarmasaṃbhavam 123| iti śrīpadmapurāṇe pātālakhaṃḍe vaiśākhamāsamāhātmye citropākhyāne dvinavatitamo'dhyāyaḥ 92|