Chapter 108

नारद उवाच। इत्थं तद्वचनं श्रुत्वा धर्मदत्तः सविस्मयः । प्रणम्य दंडवद्भूमौ वाक्यमेतदुवाच ह १। धर्मदत्त उवाच। आराधयंति सर्वेऽपि विष्णुं भक्तार्त्तिनाशिनम् । यज्ञैर्दानैर्व्रतैस्तीर्थैस्तपोभिश्च यथाविधि २। विष्णुप्रीतिकरं तेषां विष्णुसान्निध्यकारकम् । यत्कृत्वा तानि चीर्णानि सर्वाण्यपि भवंति हि ३। गणावूचतुः । साधु पृष्टं त्वया विप्र शृणुष्वैकाग्रमानसः । सेतिहासां कथां विप्र कथ्यमानां पुराभवाम् ४। कांतिपुर्यां पुरा चोल चक्रवर्त्ती नृपोऽभवत् । यस्य नाम्ना च ते देशाश्चोलाख्या अभवन्किल ५। यस्मिन्शासति भूचक्रं दरिद्रो नैव दुःखितः । पापबुद्धिः सरुग्वापि नैव कश्चिदभून्नरः ६। यस्याप्यत्यंतयज्ञस्य ताम्रपर्णी तटावुभौ । सुवर्णयूपैः शोभाढ्यावास्तां चैत्ररथोपमौ ७। स कदाचिदगाद्राजा ह्यनंतशयनं द्विज । यत्रासौ जगतां नाथो योगनिद्रामुपासते ८। तत्र श्रीरमणं देवं संपूज्य विधिवन्नृपः । मणिमुक्ताफलैर्दिव्यैः स्वर्णपुष्पैश्च शोभनैः ९। प्रणम्य दंडवद्यावदुपविष्टः स तत्र वै । तावद्ब्राह्मणमायां तमपश्यद्देवसन्निधौ १०। देवार्चनार्थमायांतं तुलस्युदकपाणिनम् । स्वपुरीवासिनं तत्र विष्णुदासाह्वयंविष्णुदासा वयं इति पाठः द्विजम् ११। तत्राभ्येत्य स विप्रर्षिर्देवदेवमपूजयत् । विष्णुसूक्तेन संस्नाप्य तुलसीमंजरीदलैः १२। तुलसीपूजया तस्य रत्नपूजां तथा कृताम् । आच्छादितां समालोक्य राजा क्रुद्धोऽब्रवीद्वचः १३। राजोवाच। माणिक्यस्वर्णपूजात्र शोभाढ्या या मया कृता । विष्णुदास कथं सेयमाच्छन्ना तुलसीदलैः १४। विष्णुभक्तिं न जानासि वराकोऽसि मतो मम । यस्त्विमामतिशोभाढ्यां पूजामाच्छादयस्यहो १५। इति तद्वचनं श्रुत्वा सक्रोधः स द्विजोत्तमः । राज्ञो गौरवमुल्लंघ्य जगाद वचनं तदा १६। विष्णुदास उवाच। राजन्मुक्तिं न जानासि गर्वितोऽसि नृपश्रिया । किंस्विद्विष्णुव्रतं पूर्वं त्वया चीर्णं वदस्व तत् १७। गणावूचतुः । तद्ब्राह्मणवचः श्रुत्वा प्रहस्य स नृपोत्तमः । विष्णुदासं तदा गर्वादुवाच वचनं द्विज १८। इत्थं चेत्कथ्यसे विप्र विष्णुभक्त्यातिगर्वितः । भक्तिस्ते कियतीविष्णोर्दरिद्रस्याधनस्य च १९। यज्ञदानादिकं चैव विष्णुतुष्टिकरं कृतम् । नापि देवालयं पूर्वं त्वया विप्र क्वचित्कृतम् २०। ईदृशस्यापि ते गर्व एष तिष्ठति भक्तितः । तच्छृण्वंतु वचो मेऽद्य सर्वेप्येते द्विजोत्तमाः २१। साक्षात्कारमहं विष्णोरेष वादो गमिष्यति । यथा तु सर्वेऽपि ततो भक्तिं ज्ञास्यथ चावयोः २२। गणावूचतुः । इत्युक्त्वा स नृपो गच्छन्निजं राजगृहं द्विजः । आरेभे वैष्णवं सत्रं कृत्वाचार्यं तु मुद्गलम् २३। ऋषिसंघसमाजुष्टं बभूव बहुदक्षिणम् । यद्वद्ब्रह्मकृतं पूर्वं गयाक्षेत्रे समृद्धिमत् २४। विष्णुदासोऽपि तत्रैव तस्थौ देवालये व्रती । पंचैतान्नियमान्कृत्वा विष्णुतुष्टिकरान्सदा २५। माघोर्जयोर्व्रतं सम्यक्तुलसीवनपालनम् । एकादशीव्रतं जाप्यं द्वादशाक्षरविद्यया २६। उपचारैः षोडशभिर्गीतनृत्यादिमंगलैः । नित्यं विष्णोस्तथा पूजां व्रतान्येतानि सोऽकरोत् २७। नित्यं संस्मरणं विष्णोर्गच्छन्भुंजन्स्वपन्नपि । सर्वभूतस्थितं विष्णुमपश्यत्समदर्शनः २८। माघकार्तिकयोर्नित्यं विशेषनियमानपि । अकरोद्विष्णुतुष्ट्यर्थं सोद्यापनविधिं तथा २९। एवं समाराधयतोः श्रियः पतिं तयोस्तु चोलेश्वरविष्णुदासयोः । अगादनेहा बहु तद्व्रतस्थयोस्तन्निष्ठकर्मेन्द्रियकर्मणोस्तयोः ३०। इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे कार्तिकमाहात्म्ये श्रीकृष्णसत्यभामासंवादे कलहोपाख्याने अष्टाधिकशततमोऽध्यायः १०८।

nārada uvāca| itthaṃ tadvacanaṃ śrutvā dharmadattaḥ savismayaḥ | praṇamya daṃḍavadbhūmau vākyametaduvāca ha 1| dharmadatta uvāca| ārādhayaṃti sarve'pi viṣṇuṃ bhaktārttināśinam | yajñairdānairvrataistīrthaistapobhiśca yathāvidhi 2| viṣṇuprītikaraṃ teṣāṃ viṣṇusānnidhyakārakam | yatkṛtvā tāni cīrṇāni sarvāṇyapi bhavaṃti hi 3| gaṇāvūcatuḥ | sādhu pṛṣṭaṃ tvayā vipra śṛṇuṣvaikāgramānasaḥ | setihāsāṃ kathāṃ vipra kathyamānāṃ purābhavām 4| kāṃtipuryāṃ purā cola cakravarttī nṛpo'bhavat | yasya nāmnā ca te deśāścolākhyā abhavankila 5| yasminśāsati bhūcakraṃ daridro naiva duḥkhitaḥ | pāpabuddhiḥ sarugvāpi naiva kaścidabhūnnaraḥ 6| yasyāpyatyaṃtayajñasya tāmraparṇī taṭāvubhau | suvarṇayūpaiḥ śobhāḍhyāvāstāṃ caitrarathopamau 7| sa kadācidagādrājā hyanaṃtaśayanaṃ dvija | yatrāsau jagatāṃ nātho yoganidrāmupāsate 8| tatra śrīramaṇaṃ devaṃ saṃpūjya vidhivannṛpaḥ | maṇimuktāphalairdivyaiḥ svarṇapuṣpaiśca śobhanaiḥ 9| praṇamya daṃḍavadyāvadupaviṣṭaḥ sa tatra vai | tāvadbrāhmaṇamāyāṃ tamapaśyaddevasannidhau 10| devārcanārthamāyāṃtaṃ tulasyudakapāṇinam | svapurīvāsinaṃ tatra viṣṇudāsāhvayaṃviṣṇudāsā vayaṃ iti pāṭhaḥ dvijam 11| tatrābhyetya sa viprarṣirdevadevamapūjayat | viṣṇusūktena saṃsnāpya tulasīmaṃjarīdalaiḥ 12| tulasīpūjayā tasya ratnapūjāṃ tathā kṛtām | ācchāditāṃ samālokya rājā kruddho'bravīdvacaḥ 13| rājovāca| māṇikyasvarṇapūjātra śobhāḍhyā yā mayā kṛtā | viṣṇudāsa kathaṃ seyamācchannā tulasīdalaiḥ 14| viṣṇubhaktiṃ na jānāsi varāko'si mato mama | yastvimāmatiśobhāḍhyāṃ pūjāmācchādayasyaho 15| iti tadvacanaṃ śrutvā sakrodhaḥ sa dvijottamaḥ | rājño gauravamullaṃghya jagāda vacanaṃ tadā 16| viṣṇudāsa uvāca| rājanmuktiṃ na jānāsi garvito'si nṛpaśriyā | kiṃsvidviṣṇuvrataṃ pūrvaṃ tvayā cīrṇaṃ vadasva tat 17| gaṇāvūcatuḥ | tadbrāhmaṇavacaḥ śrutvā prahasya sa nṛpottamaḥ | viṣṇudāsaṃ tadā garvāduvāca vacanaṃ dvija 18| itthaṃ cetkathyase vipra viṣṇubhaktyātigarvitaḥ | bhaktiste kiyatīviṣṇordaridrasyādhanasya ca 19| yajñadānādikaṃ caiva viṣṇutuṣṭikaraṃ kṛtam | nāpi devālayaṃ pūrvaṃ tvayā vipra kvacitkṛtam 20| īdṛśasyāpi te garva eṣa tiṣṭhati bhaktitaḥ | tacchṛṇvaṃtu vaco me'dya sarvepyete dvijottamāḥ 21| sākṣātkāramahaṃ viṣṇoreṣa vādo gamiṣyati | yathā tu sarve'pi tato bhaktiṃ jñāsyatha cāvayoḥ 22| gaṇāvūcatuḥ | ityuktvā sa nṛpo gacchannijaṃ rājagṛhaṃ dvijaḥ | ārebhe vaiṣṇavaṃ satraṃ kṛtvācāryaṃ tu mudgalam 23| ṛṣisaṃghasamājuṣṭaṃ babhūva bahudakṣiṇam | yadvadbrahmakṛtaṃ pūrvaṃ gayākṣetre samṛddhimat 24| viṣṇudāso'pi tatraiva tasthau devālaye vratī | paṃcaitānniyamānkṛtvā viṣṇutuṣṭikarānsadā 25| māghorjayorvrataṃ samyaktulasīvanapālanam | ekādaśīvrataṃ jāpyaṃ dvādaśākṣaravidyayā 26| upacāraiḥ ṣoḍaśabhirgītanṛtyādimaṃgalaiḥ | nityaṃ viṣṇostathā pūjāṃ vratānyetāni so'karot 27| nityaṃ saṃsmaraṇaṃ viṣṇorgacchanbhuṃjansvapannapi | sarvabhūtasthitaṃ viṣṇumapaśyatsamadarśanaḥ 28| māghakārtikayornityaṃ viśeṣaniyamānapi | akarodviṣṇutuṣṭyarthaṃ sodyāpanavidhiṃ tathā 29| evaṃ samārādhayatoḥ śriyaḥ patiṃ tayostu coleśvaraviṣṇudāsayoḥ | agādanehā bahu tadvratasthayostanniṣṭhakarmendriyakarmaṇostayoḥ 30| iti śrīpādme mahāpurāṇe paṃcapaṃcāśatsāhasryāṃ saṃhitāyāmuttarakhaṃḍe kārtikamāhātmye śrīkṛṣṇasatyabhāmāsaṃvāde kalahopākhyāne aṣṭādhikaśatatamo'dhyāyaḥ 108|