Chapter 232

शंकर उवाच- ततः सुरगणाः सर्वे दानवाद्या महाबलाः । उत्पाट्य मंदरं शैलं चिक्षिपुः पयसांनिधौ १। ततो नारायणः श्रीमान्भगवान्भूतभावनः । कूर्मरूपेण तं शैलं दधारामितविक्रमः २। अनादिमध्यांतवपुर्विश्वरूपः सनातनः । अधारयद्गिरिवरं संपूज्यो जगदीश्वरः ३। तथैकेन भुजेनैव ईश्वरः सर्वगोऽव्ययः । ततो देवासुराः सर्वे ममंथुः क्षीरसागरम् ४। सर्प्पराजेन संवेष्ट्य घर्घरं मंदराचलम् । मथ्यमानेऽथ दुग्धाब्धौ दैवतैः सुमहाबलैः ५। उत्पादनार्थं लक्ष्म्याश्च सर्व एव महर्षयः । उपोष्य नियमं कृत्वा जेपुः श्रीसूक्तमेव च ६। सहस्रनामपठनं चक्रुर्दिव्या द्विजोत्तमाः । एकादश्यां तु शुद्धायां मथ्यमाने महांबुधौ ७। उपोष्य ऋषयः सर्वे जप्तं श्रीमंत्रमुत्तमम् । कांक्षमाणाश्च ये जप्तुं लक्ष्मीनारायणं हरिम् ८। ध्यात्वा समर्च्चयामासुर्द्विजाग्र्या मुनिसत्तमाः । ततस्तस्मिन्मुहूर्ते तु मथ्यमाने महांबुधौ ९। समभूत्तत्र प्रथमं कालकूटं महाविषम् । महापीडं महाघोरं संवर्ताग्निसमप्रभम् १०। दृष्ट्वा प्रदुद्रुवुः सर्वे भयार्ता देवदानवाः । ततस्तान्विद्रुतान्दृष्ट्वा भयार्त्तान्सुरसत्तमान् ११। ततस्तानब्रुवं वाक्यमहं तत्र शुभेक्षणे । भोभो देवगणाः सर्वैर्न भेतव्यं विषं प्रति १२। अहमाहारयिष्यामि कालकूटं महाविषम् । इत्युक्तास्ते मया सर्वे देवा इंद्र पुरोगमाः १३। साधुसाध्विति वाक्यैर्मां तुष्टुवुः प्रणता भृशम् । तद्दृष्ट्वा मेघसंकाशं प्रादुर्भूतं महाविषम् १४। ध्यात्वा नारायणं देवं हृदये गरुडध्वजम् । उदयादित्यसंकाशं शंखचक्रगदाधरम् १५। श्रीभूमिसहितं देवं तप्तकांचनकुण्डलम् । एकाग्रमनसा ध्यात्वा सर्वदुःखहरं प्रभुम् १६। नामरूपं महामंत्रं जप्त्वा लक्ष्म्यासमन्वितम् । तद्विषं तु महाघोरमाद्यं सर्वभयंकरम् १७। नामत्रयप्रभावाच्च विष्णोः सर्वगतस्य वै । विषं तदभवज्जीर्णं लोकसंहारकारकम् १८। अच्युतानंत गोविन्द इति नामत्रयं हरेः । यो जपेत्प्रयतोभक्त्या प्रणवाद्यं नमोंतकम् १९। तस्य मृत्युभयं नास्ति विषरोगाग्निजं महत् । नामत्रयं महामंत्रं जपेद्यः प्रयतात्मवान् २०। कालमृत्युभयं चापि तस्य नास्ति किमन्यतः । इति नामत्रयेणैव पीतं देवि मया विषम् २१। ततः प्रहृष्टास्त्रिदशास्तुष्टुवुर्मां सुविस्मिताः । मां प्रणम्य पुनर्देवा ममंथुः क्षीरसागरम् । तस्मिन्प्रमथ्यमाने तु मया देवैश्च भामिनि २२। ज्येष्ठा देवी समुत्पन्ना रत्नस्रग्वाससा वृता । उत्पन्ना साऽब्रवीद्देवान्किंकर्त्तव्यं मयेति वै २३। तामब्रुवंस्तु ते देवीं सर्वदेवगणा भृशम् । देवा ऊचुः । येषां गृहांतरे रम्ये कलहः संप्रवर्त्तते २४। तत्ते स्थानं प्रयच्छामो वस तत्राशुभान्विता । परुषं भाषणं नित्यं वदंत्यनृतवादिनः २५। संध्याकाले तु ये पापाः स्वपंति मलचेतसः । तेषां वेश्मनि संतिष्ठ दुःखदारिद्र्यदायिनी २६। कपालकेशभस्मास्थि तुषांगारानि यत्र तु । तत्र ते सततं स्थानं भविष्यति न संशयः २७। यस्यवेश्म कपालास्थि भस्मकेशादि चिह्नितम् । तत्र वसाशुभे नित्यं कलिना सह नित्यशः २८। अकृत्वा पादयोः शौचं यस्त्वाचामति दुर्म्मतिः । तं भजस्व महादेवि कलुषेण भृशं वृतम् २९। तुषांगारकपालाश्मवालुका वस्त्र चर्म्मभिः । दंतधावनकर्तारो भविष्यंति नराधमाः ३०। रमस्व कलिना देवि तेषां वेश्मसु नित्यशः । तिलपिष्टं कलंजं च कलिगं शिग्रु गृंजनम् ३१। छत्राकं विड्वराहं च बिल्वं कोशातकीफलम् । अलाबुं च पलांडुं च ये खादंति नराधमाः । तेषां गेहे ह्यवस्थानं देवी दारिद्र्यदे सदा ३२। रुद्र उवाच- इत्यादिश्य सुराः सर्वे ज्येष्ठां च कलिवल्लभाम् । पुनश्च मंथनं चक्रुः क्षीराब्धिं सुसमाहिताः ३३। ततश्च वारुणी देवी समुत्पन्ना शुभानने । अनंतो नागराजोऽथ तां जग्राह सुलोचनाम् ३४। ततः सुरा समुत्पन्ना सर्वाभरणभूषिता । वैनतेयस्य भार्याभूत्सर्वलक्षणशोभिता ३५। ततोऽप्सरोगणा दिव्या गंधर्वाश्च महौजसः । जज्ञिरे रूपसंपन्ना मधुगायनतत्पराः ३६। ऐरावतस्ततो जज्ञे तथैवोच्चैःश्रवा हयः । धन्वंतरिः पारिजातं सुरभिः सर्वकामधुक् ३७। एतान्सर्वान्सहस्राक्षो जग्राह प्रीतमानसः । ततः प्रभातसमये द्वादश्यामुदिते रवौ ३८। मथ्यमाने पुनस्तस्मिन्देवैरिंद्र पुरोगमैः । ततः प्रहृष्टवदनैस्तूयमाना महर्षिभिः ३९। उत्पन्ना श्रीर्महालक्ष्मी सर्वलोकेश्वरी शुभा । बालार्ककोटिसंकाशा कनकांगदभूषिता ४०। हेमांबुजसमासीना सर्वलक्षणशोभिता । पद्मपत्त्रविशालाक्षी नीलकुंचितमूर्द्धजा ४१। दिव्यचंदनलिप्तांगी दित्यपुष्पैरलंकृता । नानारत्नमयैर्दिव्यैः सर्वैराभरणैर्युता ४२। तनुमध्या जगद्धात्री पीनोन्नतपयोधरा । चतुर्हस्ता विशालाक्षी पूर्णेंदुसदृशानना ४३। वसुपात्रं मातुलुंगं स्वर्णपद्मयुगं शुभम् । विभ्राणा हस्तकमलैः सर्वाभरणभूषितैः ४४। अम्लानपंकजां मालां धारयंती ह्युरः स्थले । ददृशुस्तां महादेवीं सर्वलोकहितैषिणीम् ४५। ईश्वरीं सर्वभूतानां मातरं पद्ममालिनीम् । नारायणीं जगद्धात्रीं नारायणहृदालयाम् ४६। तां विलोक्य महालक्ष्मीं प्रहृष्टाः सर्वदेवताः । अवादयंतः पटहान् दिविदेवगणा भृशम् ४७। ववर्षुः पुष्पवर्षाणि वनदेव्यो निरंतरम् । जगुर्गंधर्वपतयो ननृतुश्चाप्सरोगणाः ४८। ववुः पुण्यास्तथावाताः सुप्रभोऽभूद्दिवाकरः । जज्वलुश्चाग्नयः शांताः प्रसन्नाश्च दिशो दश ४९। अनंतरं शीतरश्मिरुदभूत्क्षीरसागरे । सुधामयूखवान्सोमो मातुर्भ्राता सुखावहः ५०। नक्षत्राधिपतिश्चाभूच्चंद्रो वै लोकमातुलः । ततो जाया हरेः पुण्या तुलसी लोकपावनी ५१। समुत्पन्ना जगद्धात्री पूजार्थं शार्ङ्गिणो हरेः । ततः प्रहृष्टमनसः सर्वे देवा दिवौकसः ५२। तं शैलं पूर्ववत्स्थाप्य परिपूर्णमनोरथाः । समेत्य मातरं सर्वे शिवब्रह्मपुरोगमाः ५३। स्तुत्वा नामसहस्रेण जेपुः श्रीसूक्तसंहिताः । ततः प्रसन्ना सा देवि सर्वान्देवानुवाच ह ५४। श्रीरुवाच- वरं वृणीध्वं भद्रं वो वरदाहं सुरोत्तमाः । रुद्र उवाच- ऊचुः प्रांजलयो देवाः श्रियं नम्रात्ममूर्तयः ५५। देवा ऊचुः - प्रसीद कमले देवि सर्वलोकेश्वरप्रिये । विष्णोर्वक्षस्थले देवि भव नित्यानपायिनी ५६। त्रैलोक्यं पालया देवी नित्या त्वं परमेश्वरी । यदपांगाश्रितं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम् ५७। त्वया विलोकिताः सर्वे प्रभवंति दिवौकसः । माता रुद्रादिदेवानामैश्वर्यं त्वत्कटाक्षतः ५८। एतदिच्छामहे देवि जगन्मातर्नमोस्तु ते । रुद्र उवाच- इत्युक्ता दैवतैः सर्वैर्लोकमाता महेश्वरी ५९। एवमस्त्विति तान्देवान्प्राह नारायणप्रिया । ततो नारायणः श्रीशः शंखचक्रगदाधरः ६०। तथैवाविरभूद्ब्रह्मा पूर्ववत्क्षीरसागरे । ततः प्रतुष्टुवुर्देवा नमस्कृत्वा जनार्दनम् ६१। ऊचुः प्रांजलयः सर्वे प्रहृष्टवदनाः शुभाः । देवा ऊचुः- गृहाण देवीं सर्व्वेश महिषीं तव वल्लभाम् ६२। जगत्संरक्षणार्थाय लक्ष्मीमनपगामिनीम् । रुद्र उवाच- इत्युक्त्वा मुनिभिः सर्वे देवा ब्रह्मपुरोगमाः ६३। नानारत्नमये दिव्ये पीठे बालार्कसंनिभे । निवेश्य देवीं देवं च आनंदाश्रुपरिप्लुताः ६४। दिव्याम्बरैर्दिव्यमाल्यैर्नानारत्नविभूषितैः । लक्ष्म्या सह समासीनमर्चयामासुरच्युतम् ६५। गंधैर्धूपैश्च दीपैश्च नैवेद्यैश्च सुधामयैः । अप्राकृतैः फलैर्दिव्यैरर्चयामासुरीश्वरीम् ६६। अमृतादुत्थिता देवी तुलसी कोमला शुभा । तया श्रीपादयुगलमर्च्चयामासुरंजसा ६७। प्रदक्षिणत्रयं कृत्वा नमस्कृत्वा मुहुर्मुहुः । तष्टुवुस्तुतिभिर्द्देवा हर्षपूर्णाश्रुविक्लवाः ६८। ततः प्रसन्नो भगवान्सर्वदेवेश्वरो हरिः । अभीष्टान्प्रददौ तेभ्यो वरान्देव्या सह प्रभुः ६९। ततः सुहृष्टाः सुरमानुषाद्या लक्ष्मीकटाक्षार्प्पित दृष्टिपूताः । प्रभूतधान्यार्थयुता निरंतरं सुखं परं प्रापुरनामया भृशम् ७०।

śaṃkara uvāca- tataḥ suragaṇāḥ sarve dānavādyā mahābalāḥ | utpāṭya maṃdaraṃ śailaṃ cikṣipuḥ payasāṃnidhau 1| tato nārāyaṇaḥ śrīmānbhagavānbhūtabhāvanaḥ | kūrmarūpeṇa taṃ śailaṃ dadhārāmitavikramaḥ 2| anādimadhyāṃtavapurviśvarūpaḥ sanātanaḥ | adhārayadgirivaraṃ saṃpūjyo jagadīśvaraḥ 3| tathaikena bhujenaiva īśvaraḥ sarvago'vyayaḥ | tato devāsurāḥ sarve mamaṃthuḥ kṣīrasāgaram 4| sarpparājena saṃveṣṭya ghargharaṃ maṃdarācalam | mathyamāne'tha dugdhābdhau daivataiḥ sumahābalaiḥ 5| utpādanārthaṃ lakṣmyāśca sarva eva maharṣayaḥ | upoṣya niyamaṃ kṛtvā jepuḥ śrīsūktameva ca 6| sahasranāmapaṭhanaṃ cakrurdivyā dvijottamāḥ | ekādaśyāṃ tu śuddhāyāṃ mathyamāne mahāṃbudhau 7| upoṣya ṛṣayaḥ sarve japtaṃ śrīmaṃtramuttamam | kāṃkṣamāṇāśca ye japtuṃ lakṣmīnārāyaṇaṃ harim 8| dhyātvā samarccayāmāsurdvijāgryā munisattamāḥ | tatastasminmuhūrte tu mathyamāne mahāṃbudhau 9| samabhūttatra prathamaṃ kālakūṭaṃ mahāviṣam | mahāpīḍaṃ mahāghoraṃ saṃvartāgnisamaprabham 10| dṛṣṭvā pradudruvuḥ sarve bhayārtā devadānavāḥ | tatastānvidrutāndṛṣṭvā bhayārttānsurasattamān 11| tatastānabruvaṃ vākyamahaṃ tatra śubhekṣaṇe | bhobho devagaṇāḥ sarvairna bhetavyaṃ viṣaṃ prati 12| ahamāhārayiṣyāmi kālakūṭaṃ mahāviṣam | ityuktāste mayā sarve devā iṃdra purogamāḥ 13| sādhusādhviti vākyairmāṃ tuṣṭuvuḥ praṇatā bhṛśam | taddṛṣṭvā meghasaṃkāśaṃ prādurbhūtaṃ mahāviṣam 14| dhyātvā nārāyaṇaṃ devaṃ hṛdaye garuḍadhvajam | udayādityasaṃkāśaṃ śaṃkhacakragadādharam 15| śrībhūmisahitaṃ devaṃ taptakāṃcanakuṇḍalam | ekāgramanasā dhyātvā sarvaduḥkhaharaṃ prabhum 16| nāmarūpaṃ mahāmaṃtraṃ japtvā lakṣmyāsamanvitam | tadviṣaṃ tu mahāghoramādyaṃ sarvabhayaṃkaram 17| nāmatrayaprabhāvācca viṣṇoḥ sarvagatasya vai | viṣaṃ tadabhavajjīrṇaṃ lokasaṃhārakārakam 18| acyutānaṃta govinda iti nāmatrayaṃ hareḥ | yo japetprayatobhaktyā praṇavādyaṃ namoṃtakam 19| tasya mṛtyubhayaṃ nāsti viṣarogāgnijaṃ mahat | nāmatrayaṃ mahāmaṃtraṃ japedyaḥ prayatātmavān 20| kālamṛtyubhayaṃ cāpi tasya nāsti kimanyataḥ | iti nāmatrayeṇaiva pītaṃ devi mayā viṣam 21| tataḥ prahṛṣṭāstridaśāstuṣṭuvurmāṃ suvismitāḥ | māṃ praṇamya punardevā mamaṃthuḥ kṣīrasāgaram | tasminpramathyamāne tu mayā devaiśca bhāmini 22| jyeṣṭhā devī samutpannā ratnasragvāsasā vṛtā | utpannā sā'bravīddevānkiṃkarttavyaṃ mayeti vai 23| tāmabruvaṃstu te devīṃ sarvadevagaṇā bhṛśam | devā ūcuḥ | yeṣāṃ gṛhāṃtare ramye kalahaḥ saṃpravarttate 24| tatte sthānaṃ prayacchāmo vasa tatrāśubhānvitā | paruṣaṃ bhāṣaṇaṃ nityaṃ vadaṃtyanṛtavādinaḥ 25| saṃdhyākāle tu ye pāpāḥ svapaṃti malacetasaḥ | teṣāṃ veśmani saṃtiṣṭha duḥkhadāridryadāyinī 26| kapālakeśabhasmāsthi tuṣāṃgārāni yatra tu | tatra te satataṃ sthānaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ 27| yasyaveśma kapālāsthi bhasmakeśādi cihnitam | tatra vasāśubhe nityaṃ kalinā saha nityaśaḥ 28| akṛtvā pādayoḥ śaucaṃ yastvācāmati durmmatiḥ | taṃ bhajasva mahādevi kaluṣeṇa bhṛśaṃ vṛtam 29| tuṣāṃgārakapālāśmavālukā vastra carmmabhiḥ | daṃtadhāvanakartāro bhaviṣyaṃti narādhamāḥ 30| ramasva kalinā devi teṣāṃ veśmasu nityaśaḥ | tilapiṣṭaṃ kalaṃjaṃ ca kaligaṃ śigru gṛṃjanam 31| chatrākaṃ viḍvarāhaṃ ca bilvaṃ kośātakīphalam | alābuṃ ca palāṃḍuṃ ca ye khādaṃti narādhamāḥ | teṣāṃ gehe hyavasthānaṃ devī dāridryade sadā 32| rudra uvāca- ityādiśya surāḥ sarve jyeṣṭhāṃ ca kalivallabhām | punaśca maṃthanaṃ cakruḥ kṣīrābdhiṃ susamāhitāḥ 33| tataśca vāruṇī devī samutpannā śubhānane | anaṃto nāgarājo'tha tāṃ jagrāha sulocanām 34| tataḥ surā samutpannā sarvābharaṇabhūṣitā | vainateyasya bhāryābhūtsarvalakṣaṇaśobhitā 35| tato'psarogaṇā divyā gaṃdharvāśca mahaujasaḥ | jajñire rūpasaṃpannā madhugāyanatatparāḥ 36| airāvatastato jajñe tathaivoccaiḥśravā hayaḥ | dhanvaṃtariḥ pārijātaṃ surabhiḥ sarvakāmadhuk 37| etānsarvānsahasrākṣo jagrāha prītamānasaḥ | tataḥ prabhātasamaye dvādaśyāmudite ravau 38| mathyamāne punastasmindevairiṃdra purogamaiḥ | tataḥ prahṛṣṭavadanaistūyamānā maharṣibhiḥ 39| utpannā śrīrmahālakṣmī sarvalokeśvarī śubhā | bālārkakoṭisaṃkāśā kanakāṃgadabhūṣitā 40| hemāṃbujasamāsīnā sarvalakṣaṇaśobhitā | padmapattraviśālākṣī nīlakuṃcitamūrddhajā 41| divyacaṃdanaliptāṃgī dityapuṣpairalaṃkṛtā | nānāratnamayairdivyaiḥ sarvairābharaṇairyutā 42| tanumadhyā jagaddhātrī pīnonnatapayodharā | caturhastā viśālākṣī pūrṇeṃdusadṛśānanā 43| vasupātraṃ mātuluṃgaṃ svarṇapadmayugaṃ śubham | vibhrāṇā hastakamalaiḥ sarvābharaṇabhūṣitaiḥ 44| amlānapaṃkajāṃ mālāṃ dhārayaṃtī hyuraḥ sthale | dadṛśustāṃ mahādevīṃ sarvalokahitaiṣiṇīm 45| īśvarīṃ sarvabhūtānāṃ mātaraṃ padmamālinīm | nārāyaṇīṃ jagaddhātrīṃ nārāyaṇahṛdālayām 46| tāṃ vilokya mahālakṣmīṃ prahṛṣṭāḥ sarvadevatāḥ | avādayaṃtaḥ paṭahān dividevagaṇā bhṛśam 47| vavarṣuḥ puṣpavarṣāṇi vanadevyo niraṃtaram | jagurgaṃdharvapatayo nanṛtuścāpsarogaṇāḥ 48| vavuḥ puṇyāstathāvātāḥ suprabho'bhūddivākaraḥ | jajvaluścāgnayaḥ śāṃtāḥ prasannāśca diśo daśa 49| anaṃtaraṃ śītaraśmirudabhūtkṣīrasāgare | sudhāmayūkhavānsomo māturbhrātā sukhāvahaḥ 50| nakṣatrādhipatiścābhūccaṃdro vai lokamātulaḥ | tato jāyā hareḥ puṇyā tulasī lokapāvanī 51| samutpannā jagaddhātrī pūjārthaṃ śārṅgiṇo hareḥ | tataḥ prahṛṣṭamanasaḥ sarve devā divaukasaḥ 52| taṃ śailaṃ pūrvavatsthāpya paripūrṇamanorathāḥ | sametya mātaraṃ sarve śivabrahmapurogamāḥ 53| stutvā nāmasahasreṇa jepuḥ śrīsūktasaṃhitāḥ | tataḥ prasannā sā devi sarvāndevānuvāca ha 54| śrīruvāca- varaṃ vṛṇīdhvaṃ bhadraṃ vo varadāhaṃ surottamāḥ | rudra uvāca- ūcuḥ prāṃjalayo devāḥ śriyaṃ namrātmamūrtayaḥ 55| devā ūcuḥ - prasīda kamale devi sarvalokeśvarapriye | viṣṇorvakṣasthale devi bhava nityānapāyinī 56| trailokyaṃ pālayā devī nityā tvaṃ parameśvarī | yadapāṃgāśritaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṃgamam 57| tvayā vilokitāḥ sarve prabhavaṃti divaukasaḥ | mātā rudrādidevānāmaiśvaryaṃ tvatkaṭākṣataḥ 58| etadicchāmahe devi jaganmātarnamostu te | rudra uvāca- ityuktā daivataiḥ sarvairlokamātā maheśvarī 59| evamastviti tāndevānprāha nārāyaṇapriyā | tato nārāyaṇaḥ śrīśaḥ śaṃkhacakragadādharaḥ 60| tathaivāvirabhūdbrahmā pūrvavatkṣīrasāgare | tataḥ pratuṣṭuvurdevā namaskṛtvā janārdanam 61| ūcuḥ prāṃjalayaḥ sarve prahṛṣṭavadanāḥ śubhāḥ | devā ūcuḥ- gṛhāṇa devīṃ sarvveśa mahiṣīṃ tava vallabhām 62| jagatsaṃrakṣaṇārthāya lakṣmīmanapagāminīm | rudra uvāca- ityuktvā munibhiḥ sarve devā brahmapurogamāḥ 63| nānāratnamaye divye pīṭhe bālārkasaṃnibhe | niveśya devīṃ devaṃ ca ānaṃdāśrupariplutāḥ 64| divyāmbarairdivyamālyairnānāratnavibhūṣitaiḥ | lakṣmyā saha samāsīnamarcayāmāsuracyutam 65| gaṃdhairdhūpaiśca dīpaiśca naivedyaiśca sudhāmayaiḥ | aprākṛtaiḥ phalairdivyairarcayāmāsurīśvarīm 66| amṛtādutthitā devī tulasī komalā śubhā | tayā śrīpādayugalamarccayāmāsuraṃjasā 67| pradakṣiṇatrayaṃ kṛtvā namaskṛtvā muhurmuhuḥ | taṣṭuvustutibhirddevā harṣapūrṇāśruviklavāḥ 68| tataḥ prasanno bhagavānsarvadeveśvaro hariḥ | abhīṣṭānpradadau tebhyo varāndevyā saha prabhuḥ 69| tataḥ suhṛṣṭāḥ suramānuṣādyā lakṣmīkaṭākṣārppita dṛṣṭipūtāḥ | prabhūtadhānyārthayutā niraṃtaraṃ sukhaṃ paraṃ prāpuranāmayā bhṛśam 70|