Chapter 15

शौनक उवाच। कथयस्व महाभाग माहात्म्यं पापनाशनम् । एकादश्याः फलं किं वा किल्बिषं स्यादकुर्वतः १। सूत उवाच। एकादश्यास्तु माहात्म्यं किमहं वच्मि सांप्रतम् । श्रुत्वा चैकादशीनाम यमदूताश्च शंकिताः २। भवंति नात्र संदेहो सर्वप्राणिभयंकराः । व्रतानां चैव सर्वेषां श्रेष्ठां चैकादशीं शुभाम् ३। उपोष्य जागृयाद्विष्णोः कुर्य्याच्च मंडनं महत् । तुलसीदलैस्तु यो मर्त्यो हरिपूजां करोति वै ४। दलेनैकेन लभते कोटियज्ञफलं द्विज । अगम्यागमने चैव यत्पापं समुदाहृतम् ५। तत्पापं याति विलयं चैकादश्यामुपोषणात् । घृतपूर्णं प्रदीपं यो दद्याद्विष्णुदिने द्विज ६। अंते विष्णुपुरं याति तमो हत्वा स्वतेजसा । धन्या जनपदास्ते वै धन्यः स च महीपतिः ७। हरेर्दिने यस्य राज्ये चैकादश्या महोत्सवः । नारायणस्य शयने पार्श्वस्य परिवर्त्तने ८। विशेषेण प्रबोधिन्या निराहारा भवंति ये । मदंति कं नानयध्वंप्राणिनःपुण्यभागिनः ९। अहर्निशं पितृपतिः समादिशति दूतकान् । एकादशी जगन्नाथ वल्लभा पुण्यवर्धिनी १०। विष्णुर्देहं दोहत्येव तस्यामन्नस्य भक्षणे । तेषां धिग्जीवनं संपत्धिक्सौंदर्यं च वर्तनम् ११। येऽन्नमश्नंति पापिष्ठाश्चैकादश्यां हि विड्भुजः । एकादश्यां द्विजश्रेष्ठ भुक्तिमाश्रित्य केवलम् १२। बहूनि विविधान्येव तिष्ठंति दुरितानि च । अमावास्यां यथा स्त्रीणां संगमे कलुषं महत् १३। एकादश्यां तथैवान्नभक्षणे वृजिनं भवेत् । रोगिणश्च तथा खंज काससोदरकुष्ठकाः १४। भवंति प्राणिनस्ते वै तस्यामन्नस्य भक्षणे । ग्रामशूकरतां यांति दारिद्र्यं च प्रयांति वै १५। राजबद्धा द्विजश्रेष्ठ तस्यामन्नस्य भक्षणे । संसारे यानि पापानि तानि विप्र हरेर्दिने १६। भुक्तिमाश्रित्य तिष्ठंति जलभक्षणमाज्ञया । कुर्वतां सर्वपापानि नरकान्निष्कृतिर्भवेत् १७। न निष्कृतिर्भवेन्नॄणां भुंजतां च हरेर्दिने । नरा यावंति चान्नानि भुंजते च हरेर्दिने १८। प्रत्यन्नं च ब्रह्महत्याकोटिजं वृजिनं भवेत् । पुनर्वच्मि पुनर्वच्मि श्रूयतां श्रूयतां नराः १९। न भोक्तव्यं न भोक्तव्यं न भोक्तव्यं हरेर्दिने । गंगादिषु च तीर्थेषु स्नात्वा यत्फलमाप्यते २०। चंद्रसूर्योपरागे च चैकादश्यामुपोषितः । अर्चित्वोत्पलमालाभिस्तस्यां च कमलापतिम् २१। विधिवत्पारणं कृत्वा न मातुर्गर्भभाजनम् । एकादश्यां हरेर्गेहे करोति मंडनं द्विज २२। परमां गतिमासाद्य तिष्ठेद्विष्णुनिकेतने । एकादशीं समासाद्य निराहारा भवंति ये २३। तेषां विष्णुपुरे शश्वन्निवासोऽपि न संशयः । तुलसीभक्तिसंलीनं मनो येषां विराजते २४। ते यांति परमं विष्णोः स्थानमेव न संशयः । परद्रव्येष्वभिरुचिर्येषां चैव न विद्यते २५। संतुष्टमनसो येऽपि तेषां विष्णुपुरं ध्रुवम् । दुर्भिक्षकालमासाद्य प्राणिभ्यो ये नरोत्तमाः २६। ददत्यन्नं हरेः सद्म तेषां चैव न संशयः । गवां द्विजानां त्राणाय स्वामिनो योषितस्तथा २७। प्राणान्मुंचंति ये मर्त्त्यास्तेषां विष्णुपुरं ध्रुवम् । प्राणिभिर्दशमीविद्धा न चोपोष्या कदाचन २८। परिहार्यं द्विजश्रेष्ठ दुर्जनस्यांतिकं यथा । अरुणोदयवेलायां दशमी संगता यदि २९। तत्रोपोष्या द्वादशी स्यात्त्रयोदश्यां तु पारणम् । दशमीशेषसंयुक्तो यदि स्यादरुणोदयः ३०। वैष्णवेन न कर्त्तव्यं तद्दिनैकादशीव्रतम् । चतस्रो घटिकाः प्रातररुणोदय उच्यते ३१। यतीनां स्नानकालोयं गंगांभः सदृशः स्मृतः । अरुणोदयकाले तु दशमी यदि दृश्यते ३२। न तत्रैकादशी कार्या धर्मकामार्थनाशिनी । स्वल्पां च दशमीविद्धां त्यजेदेकादशीं बुधः ३३। सुराबिंदोस्तु संपर्कात्घृतकुंभं त्यजेद्यथा । संपूर्णैकादशी यत्र द्वादश्यां पुनरेव सा ३४। उत्तरा यतिभिः कार्या पूर्वामुपवसेद्गृही । एकादशीकला यत्र द्वादशीपरतो न चेत् ३५। तत्र क्रतुशतं पुण्यं त्रयोदश्यां तु पारणम् । एकादशी विलुप्ता चेत्परतो द्वादशीयुता ३६। उपोष्या द्वादशी पूर्णा यदीच्छेत्परमां गतिम् । संपूर्णैऽकादशी यत्र प्रभाते पुनरेव सा ३७। सर्वैरेवोत्तरा कार्या परतो द्वादशी यदि । एकादशीव्रते येषां मनः संलीयते नृणाम् ३८। तेषां स्वर्गो हि वासोऽथ यांति ते सदनं हरेः । एकादश्याः परं नास्ति परलोकस्य साधनम् ३९। बहुपापसमायुक्तः करोति हरिवासरम् । सर्वपापविनिर्मुक्तः स याति हरिमंदिरम् ४०। पतिसहिता या योषित्करोति हरिवासरम् । सुपुत्रा स्वामिसुभगा याति प्रेत्य हरेर्गृहम् ४१। यो यच्छति हरेरग्रे प्रदीपं भक्तिभावतः । हरेर्द्दिने र्द्विजश्रेष्ठ पुण्यसंख्या न विद्यते ४२। यांगना भर्तृसहिता कुरुते जागरं हरेः । हरेर्निकेतने तिष्ठेच्चिरं पत्या सह द्विज ४३। यत्किञ्चिद्धरये वस्तु भक्त्या यच्छति यो द्विज । हरेर्दिने तस्य पुण्यमक्षयं चैव सर्वदा ४४। पुरासीद्वल्लभो नाम्ना नगरे कांचनाह्वये । धनेन पुष्कलेनापि राजते स धनेश्वरः ४५। तस्य प्रिया महारूपा नाम्ना हेमप्रभा द्विज । गरीयान्मुखरस्तत्र बाधते च कलेर्गुणः ४६। सा सदा कलहं कुर्यात्पत्या सह तपोधन । शश्वद्गुरुजनान्कामं भर्त्सनान्नीचभाषया ४७। पाकपात्रे सदाश्नीयात्गुप्ता सैकांतिकेमला । उच्छिष्टं गुरुजनेभ्यश्च दद्याद्वै प्रतिवासरम् ४८। जारे सदा स्थितं चित्तमहं साध्वीति सा वदेत् । स्वामिनः कलहैर्ब्रह्मन्मनोद्वेगकरा सदा ४९। एकदा चागतां दृष्ट्वा चकार भर्त्सनां च ताम् । भर्त्ता तस्याः प्रहारं च सर्वपापयुतां द्विज ५०। सैव रोषसमायुक्ता गता शून्यगृहे तु वै । सुप्ताऽज्ञाता स्थिता कस्मिन्जलान्नं न चखाद ह ५१। दैवात्तत्र दिने विष्णोः पार्श्वस्य परिवर्त्तनम् । एकादशीव्रतं विप्र सर्वपापप्रणाशनम् ५२। ततः प्रभाते रजनी द्वादशी श्रवणान्विता । आगता तत्र सा नारी रोषनिर्भरमानसा ५३। निराहारौ कृतौ द्वौ च निर्मला सा बभूव ह । रात्रौ च पंचतां याता जयंतीवासरे द्विज ५४। यमाज्ञया ततो दूता आगतास्तां तथाविधाम् । नेतुं भयंकरास्ते च पाशमुद्गरपाणयः ५५। बद्ध्वा नेतुं मनश्चक्रे कृतांतसदनं यदा । तदागता विष्णुदूताः शंखचक्रगदाधराः ५६। छित्त्वा पाशं ततो दिव्ये स्यंदने तां गतैनसम् । ते वै चारोहयामासु निर्मलां भवनं हरेः ५७। गता तैर्वेष्टिता साथ दुर्ल्लभं निर्जरैः शुभम् । विष्णोर्दिवसमाहात्म्यं कथितं ते द्विजर्षभ ५८। अनिच्छयापि यः कुर्यात्स याति हरिमंदिरम् । एकादश्यादिने मर्त्यो दीपं दातुं हरेर्गृहे ५९। गच्छेत्प्रतिपदं सोऽपि चाश्वमेधफलाधिकम् । शृण्वंति च पुराणानि पठंति च हरेर्दिने । प्रत्यक्षरं लभंते ते कपिलादानजं फलम् ६०। इति श्रीपाद्मे महापुराणे सूतशौनकसंवादे ब्रह्मखंडे हरिवासरमाहात्म्यकथनंनाम पंचदशोऽध्यायः १५।

śaunaka uvāca| kathayasva mahābhāga māhātmyaṃ pāpanāśanam | ekādaśyāḥ phalaṃ kiṃ vā kilbiṣaṃ syādakurvataḥ 1| sūta uvāca| ekādaśyāstu māhātmyaṃ kimahaṃ vacmi sāṃpratam | śrutvā caikādaśīnāma yamadūtāśca śaṃkitāḥ 2| bhavaṃti nātra saṃdeho sarvaprāṇibhayaṃkarāḥ | vratānāṃ caiva sarveṣāṃ śreṣṭhāṃ caikādaśīṃ śubhām 3| upoṣya jāgṛyādviṣṇoḥ kuryyācca maṃḍanaṃ mahat | tulasīdalaistu yo martyo haripūjāṃ karoti vai 4| dalenaikena labhate koṭiyajñaphalaṃ dvija | agamyāgamane caiva yatpāpaṃ samudāhṛtam 5| tatpāpaṃ yāti vilayaṃ caikādaśyāmupoṣaṇāt | ghṛtapūrṇaṃ pradīpaṃ yo dadyādviṣṇudine dvija 6| aṃte viṣṇupuraṃ yāti tamo hatvā svatejasā | dhanyā janapadāste vai dhanyaḥ sa ca mahīpatiḥ 7| harerdine yasya rājye caikādaśyā mahotsavaḥ | nārāyaṇasya śayane pārśvasya parivarttane 8| viśeṣeṇa prabodhinyā nirāhārā bhavaṃti ye | madaṃti kaṃ nānayadhvaṃprāṇinaḥpuṇyabhāginaḥ 9| aharniśaṃ pitṛpatiḥ samādiśati dūtakān | ekādaśī jagannātha vallabhā puṇyavardhinī 10| viṣṇurdehaṃ dohatyeva tasyāmannasya bhakṣaṇe | teṣāṃ dhigjīvanaṃ saṃpatdhiksauṃdaryaṃ ca vartanam 11| ye'nnamaśnaṃti pāpiṣṭhāścaikādaśyāṃ hi viḍbhujaḥ | ekādaśyāṃ dvijaśreṣṭha bhuktimāśritya kevalam 12| bahūni vividhānyeva tiṣṭhaṃti duritāni ca | amāvāsyāṃ yathā strīṇāṃ saṃgame kaluṣaṃ mahat 13| ekādaśyāṃ tathaivānnabhakṣaṇe vṛjinaṃ bhavet | rogiṇaśca tathā khaṃja kāsasodarakuṣṭhakāḥ 14| bhavaṃti prāṇinaste vai tasyāmannasya bhakṣaṇe | grāmaśūkaratāṃ yāṃti dāridryaṃ ca prayāṃti vai 15| rājabaddhā dvijaśreṣṭha tasyāmannasya bhakṣaṇe | saṃsāre yāni pāpāni tāni vipra harerdine 16| bhuktimāśritya tiṣṭhaṃti jalabhakṣaṇamājñayā | kurvatāṃ sarvapāpāni narakānniṣkṛtirbhavet 17| na niṣkṛtirbhavennṝṇāṃ bhuṃjatāṃ ca harerdine | narā yāvaṃti cānnāni bhuṃjate ca harerdine 18| pratyannaṃ ca brahmahatyākoṭijaṃ vṛjinaṃ bhavet | punarvacmi punarvacmi śrūyatāṃ śrūyatāṃ narāḥ 19| na bhoktavyaṃ na bhoktavyaṃ na bhoktavyaṃ harerdine | gaṃgādiṣu ca tīrtheṣu snātvā yatphalamāpyate 20| caṃdrasūryoparāge ca caikādaśyāmupoṣitaḥ | arcitvotpalamālābhistasyāṃ ca kamalāpatim 21| vidhivatpāraṇaṃ kṛtvā na māturgarbhabhājanam | ekādaśyāṃ harergehe karoti maṃḍanaṃ dvija 22| paramāṃ gatimāsādya tiṣṭhedviṣṇuniketane | ekādaśīṃ samāsādya nirāhārā bhavaṃti ye 23| teṣāṃ viṣṇupure śaśvannivāso'pi na saṃśayaḥ | tulasībhaktisaṃlīnaṃ mano yeṣāṃ virājate 24| te yāṃti paramaṃ viṣṇoḥ sthānameva na saṃśayaḥ | paradravyeṣvabhiruciryeṣāṃ caiva na vidyate 25| saṃtuṣṭamanaso ye'pi teṣāṃ viṣṇupuraṃ dhruvam | durbhikṣakālamāsādya prāṇibhyo ye narottamāḥ 26| dadatyannaṃ hareḥ sadma teṣāṃ caiva na saṃśayaḥ | gavāṃ dvijānāṃ trāṇāya svāmino yoṣitastathā 27| prāṇānmuṃcaṃti ye marttyāsteṣāṃ viṣṇupuraṃ dhruvam | prāṇibhirdaśamīviddhā na copoṣyā kadācana 28| parihāryaṃ dvijaśreṣṭha durjanasyāṃtikaṃ yathā | aruṇodayavelāyāṃ daśamī saṃgatā yadi 29| tatropoṣyā dvādaśī syāttrayodaśyāṃ tu pāraṇam | daśamīśeṣasaṃyukto yadi syādaruṇodayaḥ 30| vaiṣṇavena na karttavyaṃ taddinaikādaśīvratam | catasro ghaṭikāḥ prātararuṇodaya ucyate 31| yatīnāṃ snānakāloyaṃ gaṃgāṃbhaḥ sadṛśaḥ smṛtaḥ | aruṇodayakāle tu daśamī yadi dṛśyate 32| na tatraikādaśī kāryā dharmakāmārthanāśinī | svalpāṃ ca daśamīviddhāṃ tyajedekādaśīṃ budhaḥ 33| surābiṃdostu saṃparkātghṛtakuṃbhaṃ tyajedyathā | saṃpūrṇaikādaśī yatra dvādaśyāṃ punareva sā 34| uttarā yatibhiḥ kāryā pūrvāmupavasedgṛhī | ekādaśīkalā yatra dvādaśīparato na cet 35| tatra kratuśataṃ puṇyaṃ trayodaśyāṃ tu pāraṇam | ekādaśī viluptā cetparato dvādaśīyutā 36| upoṣyā dvādaśī pūrṇā yadīcchetparamāṃ gatim | saṃpūrṇai'kādaśī yatra prabhāte punareva sā 37| sarvairevottarā kāryā parato dvādaśī yadi | ekādaśīvrate yeṣāṃ manaḥ saṃlīyate nṛṇām 38| teṣāṃ svargo hi vāso'tha yāṃti te sadanaṃ hareḥ | ekādaśyāḥ paraṃ nāsti paralokasya sādhanam 39| bahupāpasamāyuktaḥ karoti harivāsaram | sarvapāpavinirmuktaḥ sa yāti harimaṃdiram 40| patisahitā yā yoṣitkaroti harivāsaram | suputrā svāmisubhagā yāti pretya harergṛham 41| yo yacchati hareragre pradīpaṃ bhaktibhāvataḥ | harerddine rdvijaśreṣṭha puṇyasaṃkhyā na vidyate 42| yāṃganā bhartṛsahitā kurute jāgaraṃ hareḥ | harerniketane tiṣṭhecciraṃ patyā saha dvija 43| yatkiñciddharaye vastu bhaktyā yacchati yo dvija | harerdine tasya puṇyamakṣayaṃ caiva sarvadā 44| purāsīdvallabho nāmnā nagare kāṃcanāhvaye | dhanena puṣkalenāpi rājate sa dhaneśvaraḥ 45| tasya priyā mahārūpā nāmnā hemaprabhā dvija | garīyānmukharastatra bādhate ca kalerguṇaḥ 46| sā sadā kalahaṃ kuryātpatyā saha tapodhana | śaśvadgurujanānkāmaṃ bhartsanānnīcabhāṣayā 47| pākapātre sadāśnīyātguptā saikāṃtikemalā | ucchiṣṭaṃ gurujanebhyaśca dadyādvai prativāsaram 48| jāre sadā sthitaṃ cittamahaṃ sādhvīti sā vadet | svāminaḥ kalahairbrahmanmanodvegakarā sadā 49| ekadā cāgatāṃ dṛṣṭvā cakāra bhartsanāṃ ca tām | bharttā tasyāḥ prahāraṃ ca sarvapāpayutāṃ dvija 50| saiva roṣasamāyuktā gatā śūnyagṛhe tu vai | suptā'jñātā sthitā kasminjalānnaṃ na cakhāda ha 51| daivāttatra dine viṣṇoḥ pārśvasya parivarttanam | ekādaśīvrataṃ vipra sarvapāpapraṇāśanam 52| tataḥ prabhāte rajanī dvādaśī śravaṇānvitā | āgatā tatra sā nārī roṣanirbharamānasā 53| nirāhārau kṛtau dvau ca nirmalā sā babhūva ha | rātrau ca paṃcatāṃ yātā jayaṃtīvāsare dvija 54| yamājñayā tato dūtā āgatāstāṃ tathāvidhām | netuṃ bhayaṃkarāste ca pāśamudgarapāṇayaḥ 55| baddhvā netuṃ manaścakre kṛtāṃtasadanaṃ yadā | tadāgatā viṣṇudūtāḥ śaṃkhacakragadādharāḥ 56| chittvā pāśaṃ tato divye syaṃdane tāṃ gatainasam | te vai cārohayāmāsu nirmalāṃ bhavanaṃ hareḥ 57| gatā tairveṣṭitā sātha durllabhaṃ nirjaraiḥ śubham | viṣṇordivasamāhātmyaṃ kathitaṃ te dvijarṣabha 58| anicchayāpi yaḥ kuryātsa yāti harimaṃdiram | ekādaśyādine martyo dīpaṃ dātuṃ harergṛhe 59| gacchetpratipadaṃ so'pi cāśvamedhaphalādhikam | śṛṇvaṃti ca purāṇāni paṭhaṃti ca harerdine | pratyakṣaraṃ labhaṃte te kapilādānajaṃ phalam 60| iti śrīpādme mahāpurāṇe sūtaśaunakasaṃvāde brahmakhaṃḍe harivāsaramāhātmyakathanaṃnāma paṃcadaśo'dhyāyaḥ 15|